Ázirge ımporttan kelgen azyq-túlik tapshylyǵy sezile qoıǵan joq. Úkimettiń ekonomıkalyq blogy elde jarty jylǵa deıin jetetin azyq-túlik qory jetetinin aıtyp jatyr. Sarapshylar «tótenshe jaǵdaı merzimi birazǵa sozylsa qaıtemiz?» degen máseleni «B» josparyna qosý kerektigin aıtyp otyr.
Biraq qarjyger Erlan Ibragımniń paıymdaýynsha, kórshimiz Reseıdiń jaǵdaıy bizge qaraǵanda kósh ilgeri. Ekonomıkasy qýatty. Kúni búginge deıin azyq-túliginiń tek 30 paıyzyn ǵana syrttan alyp keldi.
- Jańa múmkindikterdi paıdalanyp qalý kerek, biraq Reseı naryǵynda kóp ózgeris bola qoımas. Qazirgi zamanda syrttan keletin zattyń bárin birdeı aýystyra almaısyń, tomaǵa-tuıyq, jurttan oqshaý ekonomıkany da qura almaısyń. Qazir bári bir-birimen baılanysqan zaman. Bir elderdiń aldynan jabylǵan esik ekinshi bir elderdiń aldynan múmkindik bolyp ashylady. Mysaly, Qazaqstan ónimderin syrtqa shyǵarýǵa, ásirese shekara boıyndaǵy aımaqtarǵa satýǵa múmkindik týyp tur. Biraq abaılaý kerek. О́zbekter Reseıge jiberetin jemis-kókónis kólemin arttyrýǵa daıyn ekenderin málimdep te qoıdy. Qysqasy, eshkim múmkindikten aırylǵysy kelmeıdi. Biraq qansha degenmen munyń bári Eýropa Odaǵy, AQSh, Japonııa, Avstralııa, Kanadadan keletin ónimderdi almastyra almaıdy, - deıdi E. Ibragım.
Sondaı-aq, Erlan Ibragım Qazaqstandaǵy qarapaıym zattar ekonomıkasy týraly usynystyń endi kádege asar kezin aıtady. Kesheli beri úkimet tarapynan qarapaıym maskany tigý nemese ótkizý úshin eshkandaı lısenshııanyń qajeti joqtyǵyn. Osy usynysty ary qaraı jetildirýdiń kezi kelgenin aıtady.
- Tótenshe jaǵdaı bastalǵaly el-elde maska tigip jatqandar jaıly jıi estımin. Biraq dárihanalarda maska joq. «Olar qaıda ketti?» degen saýal úkimetti oılandyrýy tıis. Sebebi halyz úkimettiń usynysyna senbeıdi, salyq salyp, az ǵana tabysymyzdy bólshektep alamyz ba dep qorqady. Sol sebepti kópshilik arasynda «múmkindikti paıdalanyńdar, tirlikterińdi túzep alyńdar» degen túsindirme jumystary júrgizilýi, bul usynys jýrnalıster arqyly keńinen nasıhattalýy kerek. Múmkin búgin maska tigip, jaǵdaıyn túzep alǵandar erteń úı kıimderin tigýge, sonan soń sán kıimderin daıyndaýǵa kóshedi. Halyqtyń múmkindikti paıdalanyp qalýyna jaǵdaı jasaý kerek, - deıdi Erlan Ibragım.
Al ekonomıst Sanjar Aqtileý el ishinde «AQSh halyqqa aqsha taratyp jatyr» dep Ulttyq qorǵa qarap eleńdeı bastaǵandardyń kóbeıip kele jatqanyn, bul qaýiptiń basy ekenin aıtady. Mundaı kezde, beınelep aıtqanda halyqqa balyq emes, sony ustap alýǵa múmkindik beretin qarmaq kerek.
- Memleket, múmkindik bolsa 300 myń -500 myń teńgeniń aınalysyndaǵy shaǵyn nesıeler berýdi jalǵastyra berý kerek. Bul qarjy tigin mashınasyn satyp alýǵa, tirligin bastap ketýge ketedi. Alǵashqy jyly salyqtan bosatylsa, arǵy tirlikti halyqtyń ózi-aq ıkemdep alyp ketedi, - deıdi Sanjar Aqtileý.
Sanjar Aqtileý aıtýynsha, áýeli Qazaqstanǵa keletin ımportty aýystyrý jaıyn oılastyrǵan jón. Biz azyq-túliktiń kóbin Reseıden ákelemiz. Buǵan kóz jetkizý úshin Qazaqstannyń kez kelgen sýpermarketine barsańyz jetkilikti. Almany qaıta túletip, satýǵa bolady, biraq ony ózimiz de syrttan ákelemiz. Qysqasy, kóp «biraq» bolmaǵanda, biraz nárseni isteýge bolar edi. Statıstıka agenttigi derekteri boıynsha, sońǵy jyldary azyq-túlik ımporty kólemin ulǵaıtqan Qazaqstanǵa 2019 jyly syrttan 4 mıllıardtaı dollardyń ónimi ákelingen.
- Jergilikti óndirýshiler almaǵa degen ishki suranystyń tek 50 paıyzyn, irimshikke suranystyń 46 paıyzyn, al qus etine suranystyń 36 paıyzyn ǵana oryndaı alady. Mysaly, qazir Almatyda jergilikti almadan góri Polsha nemese Qytaıdan ákelingen alma kóp. Sondyqtan bizge eń áýeli agrosaıasatty qaıta qaraǵan jón, – deıdi Sanjar Aqtileý.
Bul pikirdi aýyl sharýashylyǵy mamandary da qoldaıdy. Ekonomıst-ǵalym Atamurat Shámenov bul rette mynadaı usynys aıtady.
a) Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý halyqtyń tamaq ónimderiniń on túriniń tutyný deńgeıimen baǵalanady. Oǵan nan jáne jarma ónimderi, et jáne et ónimderi, balyq jáne teńiz ónimderi, sút jáne sút ónimderi, jumyrtqa, maı jáne mal maıy, jemister, kókónister, kartop, qant jáne kondıterlik ónimder jatady. Bolashaqta eń basty sanalatyn osy ónimderdi ózimiz shyǵarýǵa barynsha ynta tanytýymyz kerek.
á) О́ndiristik formýla «shıkizat-taýar». Ol úshin aýyl jáne aýdan kóleminde shaǵyn klaster jasaqtalýy tıis. Olar jergilikti jerlerde aýyl sharýashylyǵy shıkizatynan tıimdi óndirýge jumylýy tıis. Zańdyq uıymdastyrý túrleri azamattyq kodekske sáıkes assosıasııa, óndiristik kooperatıv, JShS t.b. bolýy múmkin.
b) Shaǵyn klasterler (mıkroklasterler) arqyly memlekettik tapsyrys berý, qarjylandyrý jáne nesıelendirý aýyl sharýashylyǵyndaǵy shaǵyn óndirister men servıstik qyzmetterdiń birigýine jol ashady.
v) Jańa agrarlyq saıasatty oryndaýdy birinshi kezekte aýdan ákimderine júkteý qajet. Barlyq reformany solardyń deńgeıinde bastaý kerek. Ákimder jergilikti jerdegi jaǵdaıdy biledi, adam resýrstaryn paıdalaný jolyn tabady.
g) Qazaqstannyń jańa agrarlyq saıasaty, taǵam óndirisine degen betburys, keleshekte shynaıy túrde tamaq ındýstrııasyn qalyptastyrady. Sondyqtan halyqty ash qursaq etpeý úshin birinshi kezekte otandyq azyq-túlik shyǵarý máselesi ózekti bolýy tıis.
Qytaıda «daǵdarys múmkindikke jol ashady» degen qanatty sóz bar. Qazir asyq oınaǵandar men dop qýalaǵandardyń emes, mal baǵyp, bordaqylaýmen aınalysatyndardyń kúni týyp tur.
Endeshe, kókke qarap, «buıyrǵan aqsha terezeniń tesiginen keledi» deıtin kún ótti. Jaǵdaıdy túzep alýdy árkim óziniń múmkindiginen izdeý kerek. Halyqtyń jaǵdaıy túzelse, memlekettiń kóshi alǵa jyljıdy.
Dál qazir úkimet halyqqa «istegeniń bizge jaqsy, úırengeniń ózińe jaqsy» degen yńǵaı tanytyp tur.
