Basylym avtory Nıgerııa álemdik indettiń kez kelgen túrimen kúreste tájirıbeleri bar ekenin jazypty. Naqtyraq aıtqanda, 2014 jyly shetelderdiń birinen vırýs juqtyrǵan azamattardyń biri Nıgerııaǵa keledi, arada apta ótpeı jatyp Nıgerııada qaýipti derttiń osy kúnge deıin belgisiz túri paıda bolǵany týraly habar el ishin kezip ketipti. Birer kúnniń ishinde bas-aıaǵy 20 adam qaýipti juqtyryp, onyń segizi kóz jumady. Sonan soń dert juqtyrǵan adamdardyń sany kún saıyn ósip, baqylaýdan shyǵyp kete jazdaıdy.
«Sodan keıin jergilikti bılik bul dertke nazar aýdardy, ony el aýmaǵyna taratpaýǵa qoldan kelgen árekettiń bárin jasaýǵa tyrysyp baqty: Alǵashqy qadam aýrý juqtyrǵan adamdardyń kimdermen baılanysta bolǵanyn anyqtaýmen bastalady. Birer kúnniń ishinde dert juqtyrǵan adamnyń keminde 90 adammen baılanysta bolǵany anyqtalady. Sodan keıin 90 adamdy karantınge alady. Eriktiler toby arqyly 90 adamnyń 900 adammen baılanysta bolǵany anyqtalady: Olardyń bárin aýrýhanada jatqyzýǵa múmkin bolmaǵandyqtan, úı karantıninde ustaýǵa tyrysyp, derttiń beti qaıtqansha olardyń syrt álemmen baılanysyn shektep tastaıdy.
«Nıgerııa úkimeti osy aralyqta dertti toqtatý úshin jetkilikti qarajat, kadrlar men dári-dármek jınaı aldy. Halyqaralyq uıymdar kómekke keldi. Biraq alǵashqy kúnderden bastap durys qabyldanǵan sheshimder derttiń el kóleminde taralýyna jol bermedi. Sóıtip, Nıgerııa az ǵana ýaqyttyń ishinde dertti qozdyryp turǵan núktelerdiń kózin joıa aldy» deıdi Favzı Salım. Onyń pikirinshe, mundaı tájirıbe koronavırýstyq pandemııaǵa sátti áser etýge múmkindik berdi. Onyń túsindirýinshe, 2000 jyldardyń basynda Nıgerııada kenetten paıda bolǵan derttiń keıbir belgileri qazirgi koronavırýs belgilerine qatty uqsaıdy eken. «Sebebi Nıgerııadaǵy dert te alǵashqy aptada belgisin bildirmeıdi. Keıin ókpe qabynyp, ózge derttiń qozdyrýyna sebep bolady. Nıgerııalyq dárigerler atyn qoıyp úlgermegen sol bir dertti koronavırýs dep ataýǵa bolady. Men dáriger-sarapshy retinde bul dert alǵashqyda Nıgerııada paıda boldy, ony joıý tásilderin Nıgerııa tapty dep aıta alamyn» deıdi Favzı Salım.
Maqala avtory Nıgerııada paıda bolǵan derttiń taralyp ketpeýine ystyq aýanyń sebep bolýy múmkindigin de joqqa shyǵarmaıdy. Demek, álem halqy daýasyn tappaı jatqan dert jazdyń kelýimen jeńildeýi, shildeniń shilińgir ystyǵynda múldem joıylyp ketýi ábden múmkin eken. Mundaı pikirdi Reseıdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ókilderi de qoldaıdy. Mysaly, ótken aptada mınıstrlik ókili Mıhaıl Mýrashko ystyq aýa vırýstyń taralýyn shekteıdi degen pikir aıtqan. Osyǵan qaramastan Favzı Salım qazirgi ýaqytta Afrıkanyń 54 eliniń shamamen 54-inde 1000-ǵa jýyq ınfeksııa baryn, biraq olardyń taralý shekarasy EO nemese Batys elderindegi jaǵdaıǵa múldem uqsamaıtynyn aıtady.
DDSU málimetteri boıynsha jyl basynan beri Nıgerııada 65 adam COVID-19 aýrýyna shaldyǵyp, 1 qaıtys bolypty.
Bul derek Favzı Salımniń ystyq aýa koronavırýstyń taralýyn shekteıdi degen pikirin rastap tur. Shynymen, 2014 jyly Nıgerııaǵa sheteldik azamatpen birge ilese kelgen, biraq ystyq aýadan «ókpesi qysylyp», taraı almaǵan dert shynymen koronavırýs pa edi» degen másele ǵalymdar jeke zertteıtin taqyryp bolýy tıis.
Az ǵana aýmaqty qamtyǵandyqtan álemdik qaýymdastyqtyń nazaryna ilinbeı qalǵan derttiń arada alty jyl ótkende Qytaıdan bastalyp, álemge taralyp ketýine ne sebep boldy, Qytaıǵa qalaı jol taýyp keldi. Ázirge eshkimge des bermeı turǵan dertti shynymen ystyq aýa betin qaıtara ala ma?
Bul da ǵalamshardyń ázirge bizge syryn bermeı jatqan tylsym syrlarynyń biri.
