Jańalyq – qaryz alýshylar keshiktirilgen tólemderdiń aıyppuldaryn tólemeıdi. Jáne ol úshin bankke barýdyń qajeti joq. Kúnde de, túnde de onlaın júıege kóshken banktiń saıtyna óz atynan ótinish tastasa boldy. TJ kezinde jaǵdaıyn qıyndatyp alǵan ShOB sýbektileri men jeke kásipkerlerge 90 kúndik jeńildik merzimi qarastyrylypty. Ol úshin nesıeni tóleý merzimin aýystyrý týraly kestege qol qoısa boldy. Bul ótinishti de onlaın rejımde toltyrýǵa bolady.
Almaty men Nur-Sultan qalalarynda jabylyp qalǵan ShOB sýbektilerine qatysty algorıtımderi qandaı bolatynyn qarjygerler qaýymdastyǵy ókilderi aıtqan joq. Bank ókilderiniń únsizdigine qarap, joǵarydan kelgen pármendi boılaryna sińirip úlgere almaı jatqanyn túsindik. Sebebi keri sheginýge jol joq. Aǵynǵa qarsy shyqsa, klıentterden aırylady. Jıynǵa qatysqan qarjy ınstıtýty ókilderiniń aıtqanynan «Tótenshe jaǵdaılardan keıin de ómir bar. Sol ómirdi klıenttiń múmkindigin eskerýden bastaý kerek. Odan ózge jol joq» degen sheshimdi uqtyq.
Qarjy ınstıtýttary qaıyrymdylyq qory emes, bıznes. Banktiń shyǵyndarynyń qandaı bolatynyn karantınniń uzaqtyǵy men ShOB sýbektileriniń qaıta qalypqa kelý múmkindigi ǵana anyqtaı alady. Keshegi jıynǵa qatysqan bank ókilderi ýaqyttyń shyǵyndy esepteýge múmkindik bermeı jatqanyn aıtty. Aldyn ala boljamdar boıynsha jaǵdaı jaqsaryp ketkenniń ózinde jyl sońynda tabystyń 30-40 paıyzǵa azaıyp qalatynyn bári sezip otyr. «Daǵdarys uzaqqa sozylyp ketse» degen nusqany oılaýǵa da qorqady. «Bankter men ShOB sýbektileri bir kemede otyr. Ońtaıly sheshim qabyldanbasa jartasqa baryp soǵylarymyz anyq. Sondyqtan úkimettiń sheshimin kútip joǵaryǵa qaraı bermeı, árkim óziniń múmkindigine qarap, tirlikti jalǵastyryp, sony úkimet pen Ulttyq banktiń sheshimimen úılestirý kerek» deıdi jıynǵa qatysqan bank ókilderi.
Osy jıynǵa qatysqan qarjy sarapshysy Lıdııa Bondarenko bizge bank pen qoǵam arasyndaǵy baılanys keshegi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalap turǵan kezde de jaqsy bolmaǵanyn aıtty. 1990 jyldardyń bas kezindegi klıent pen qazirgi klıentti bir-birimen salystyrýǵa bolmaıdy. Bankter klıentterdiń ózgergenin qalamaıdy, al klıentter bankterdiń 30 jyldan ózgermeı kele jatqan ustanymyna kóngisi kelmeıdi. Qazirgi klınetterde qazaqstandyq bankterdiń nesıe berý júıesin sheteldik qarjy uıymdarynyń tájirıbesimen salystyrýǵa múmkindik bar. Qazaqstandyq bank júıesinde rettelmegen tetikterdiń biregeıi de – osy. «Bizdegi bank júıesi tek ýaqytsha paıdaǵa ǵana súıenip jumys istep keldi. Nátıjesinde mılıardtarmen jumys isteıtin iri bıznes ókilderi sheteldik bankterge ketti: Qazaqstandyq bankterdiń enshisine mılıondarmen ǵana jumys isteıtin ShOB ǵana qaldy. Biraq olardyń ózi bankke emes, qor bırjalarynda aksııalarmen jumys isteýge kóshti. Onyń táýekeli joǵary bolsa da paıdasy bank nesıesinen tıimdi. Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeniń paıyzyn kóterdi. Endigi jaǵdaıdy eshkim boljap aıta almaıdy. ShOB-ty tyǵyryqtan banktiń nesıesi emes, memlekettiń kómegi ǵana alyp shyǵady» deıdi Lıdııa Bondarenko.
Sheteldegi nesıe 4 paıyz bolsa, bizde 25 paıyz. Aldaǵy ýaqytta onyń mólsheriniń qansha paıyzǵa kóterilip ketetinin bárimiz bilip otyrmyz. «Qazaqstandyq bankterdiń bir de-biri sheteldik qarjy uıymdarymen nesıe lınııasy boıynsha kelissózder júrgize almaıdy. Olarmen kelissózder júrgizý úshin eń kemi 500 mln men 1 mlrd AQSh dollarlyq kelisimshartqa otyrý kerek. Biz keliskimiz kelse de olar bizge bermeıdi. Sheteldik qarjy ınstıtýtarynan kelgen qarjy kózi Ulttyq bank arqyly taratylady. Ulttyq banktiń ekinshi deńgeıli bankterge nesıe bóler kezdegi marjasynyń ózi paıyzynyń qandaı ekenin biz bilmeımiz. Sodan keıingi atqarylar jumystardyń quny 5 paıyzdan asyp ketedi. Munyń bári aınalyp kelgende 25 paıyzdyń ústine kóterilip ketedi. Munyń bári ortalyqtandyrylǵan júıeniń zardaby. Qazaqstan úkimeti men Ulttyq bank aldaǵy ýaqytta EDB-diń sheteldik qarjy ınstıtýttarymen baılanysqa shyǵý múmkindigi jaǵyn qarastyrý kerek. Bolmasa UB men EDB baılanysy buzaýyn ertken sıyrǵa uqsaıdy» deıdi ol aǵynan jarylyp.
Sonymen bankter joǵary paıyzben tutynýshynyń qaltasyn qaqqany úshin Ulttyq bankti kinálaıdy. Al Ulttyq bank ókilderi «AQR qortyndysy olardyń qandaı jumys istep kelgenin kórsetti. Endi bári basqasha bolady» deıdi. Biz de soǵan sengimiz keledi.
Naýryz aıynyń ortasynda qazaqstandyq 7 bank óziniń klıentterin qoldaý úshin baǵdarlamalaryn jarııalaǵan bolatyn. Olar Altyn bank, Alfa bank, Evrazııalyq bank, Forte, Jýsan, Kaspi ı Hoým Kredıt. Klıentterdi qoldaý baǵdarlamasy nesıeni úsh aılyq merzimge keıin shegerýmen shektelip qalǵan. Jáne nazar aýdaratyn tus, mundaı jeńildikkke buryn nesıeni ýaqtyly tólep turǵandar ǵana ıe bola alady. «Al qalǵany qaıtedi?» degen saýalymyzǵa bank ókilderi qoldaý baǵdarlamasy áli jetildiriletinin jáne qoldaý mehanızmderi de naqtylanatynyn aıtty.
Barlyq banktiń qytaı vırýsynan qorǵaný úshin onlaın arqyly blokada quryp alǵanyn osy jıynda bildik. Saýda úılerindegi fılıaldarynyń qyzmeti ýaqytsha toqtasa da bankter 100 paıyz jumys istep tur. Sarapshylar tótenshe jaǵdaıdan týyndap otyrǵan qıyndyqtardan sıfrly tehnologııasyn qamdanyp alǵandar ǵana az zardap shegetinin aıtyp jatyr.
«Amanat» saqtandyrý kompanııasynyń ókili Anna Nekrıýkova tek qana bas keńseniń jumys istep turǵanyn, munyń qajettilik ekenin aıtty. Al ózge fılıaldar onlaınǵa kóshken. Anna Nekrıýkovanyń sózinen uqqanymyz – kompanııa sońǵy birer jylda dıdjıtalızasııaǵa kóbirek qarjy quıǵan. Jumys oryndarynda otyrýy tıis qyzmetkerlerdiń birazynyń ornyn robottar almastyrǵan. Suhbattasýshy medısınalyq saparlardy saqtandyrý (MST) óniminiń naryqta satylýy shetelge shyǵatyn adamdar sanynyń birneshe ret azaıýyna baılanysty kúrt tómendegenin atap ótti. Bul qubylys aqpan aıynyń sońynan bastalyp, naýryz aıynyń alǵashqy onkúndiginde toqtaǵan. Qańtar aıynda kompanııa kún saıyn ortasha eseppen 50 polısti satsa, al aqpan aıynda - 54 bolsa, naýryz aıynda bul kórsetkish 26 polıske deıin tómendep ketken. Sebebi shetelge shyǵatyn adamdar sany birneshe ese azaıyp ketken. Sonymen qatar, koronavırýstyń taralýyna baılanysty saqtandyrýshylar ýaqytsha kirý (tranzıttik kólikter) úshin saqtandyrý jarnalary da tómendep ketipti. Jaǵdaı turaqtalǵan kúnniń ózinde bul segment jyl aıaǵyna deıin tabysynyń 70 paıyzy tótenshe jaǵdaıdyń sheńgelinde ketkeli tur.
Erikti zeınetaqy annýıteti ónimderin saqtandyrý onlaın-keńester arqyly júzege asyrylyp jatyr. Mundaı jumystardyń nátıjesi tek keńes berýmen ǵana shektelýde. Naqty jarnasyn tólep, suranys berip jatqandar az.
Daǵdarys kez-kelgen salady múmkindikterdiń esigin ashyp jatyr. Qazir habarlasyp, saqtandyrý jarnasyn tóleýge nıettenip jatqan klıentterdiń basym kópshiligi zeınet jasyna jaqyndap qalǵan azamattar. Olar tótenshe jaǵdaılar kezinde jumystaryn joǵaltyp alýdan qorqyp, jumyssyzdyqtan saqtandyrǵysy keledi. «Buryn saqtandyrý jarnalarynyń 80 paıyzy avtokólikti nemese shetelge saparǵa shyqqan týrısterdi saqtandyrýdan túsetin. Qazir jumyssyz qalǵandar úshin beriletin tólemaqy 42 myń teńgeniń aınalasy, bul qarjy tek jan baǵýǵa ǵana jetedi. Zeınet jasyna jaqyndap qalǵan azamattarymyzdyń jumyssyzdyqtan saqtaný týraly nıetine qoldaý bildirýge bolady. Sol sebepti saqtandyrý jarnasyn azamattarymyzdyń tólem qabiletiniń múmkindigine beıimdesek, oǵan jumys berýshiniń múmkindigin ıntegrasııalasaq, bul baǵytta da segmentiniń qozǵaýshy salasyna aınaldyrýǵa bolady» dep sózin aıaqtady Anna Nekrıýkova.
Jıyn barysynda aıtylǵan pikirlerden uqqanymyz olar alǵash ret ózderin qarapaıym klıenttermen bir kemede ekenin, Ulttyq qordyń qarjysynan aldaǵy ýaqytta dámelene almaıtynyn túsinip otyr. Ishki naryqty qol jetimdi nesıemen qamtamasyz etkisi keletin nıeti Ulttyq Bank tarapynan qoldaý tapsa eken deıdi.
Memleket basshysy osyǵan deıin bankter kóp tabys tabý úshin resýrsyn tutynýshylyq kredıtke baǵyttaıtynyn aıtyp, Ulttyq bankke qarjy sektoryna shuǵyl ózgeris engizýi kerek ekenin aıtqan. Bank júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵyna kedergi keltiretin álsiz tustardy aldyn ala anyqtaýǵa tapsyrma berdi. Sarapshylar bolsa bar kiná Ulttyq bankte emes, sol bankterdiń quryltaıshylarynda ekenin aıtady. Osyǵan deıin qol astyndaǵy bankter jótelip qalsa, memleketten Ulttyq qor arqyly kómek alýǵa ádettenip qalǵan az ǵana top bank nesıesiniń qarapaıym kópshilikke qol jetimdi bolǵanyn qalamaı, Ulttyq bankti – sıyrǵa, ekinshi deńgeıli bankterdi sıyr-enesiniń sońynan qalmaıtyn buzaýǵa aınaldyryp jiberdi.
Qazaqstannyń qarjy saıasatyna enetin ózgerister bankter men klıentter arasyndaǵy senimsizdik sındromyn seıiltedi dep biz de úmittenemiz...
ALMATY
