Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq tili álipbıin jetildirýge qatysty tapsyryp, «Álipbıdi latyn qarpine kóshirý týraly tarıhı sheshimniń qabyldanǵanyna eki jylǵa jýyqtady. Biraq qarpimizde áli de olqylyqtar bar. Til mamandary jańa álipbıdi jetildirýi kerek», degen bolatyn. Sodan beri jarty jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Ne isteldi?
Eske sala ketsek, bıyl 20 aqpanda Ulttyq komıssııa janynan qurylǵan Orfografııalyq, Ádistemelik, Termınologııalyq jáne Tehnıkalyq súıemeldeý jónindegi jumys toptarynyń qatysýymen «Latynnegizdi qazaq álipbıi: usynystar, talqy jáne nátıje» atty keńeıtilgen keńes ótkizilgen bolatyn. Jumys toptarynyń birlesken keńesinde ǵalymdar irikteýden ótken álipbı jobalaryn talqylap, nátıjesinde úsh jobadan árqaısysynyń qajetti tustaryn ala otyryp, bir nusqany maquldaǵan edi. Alaıda keıbir dybystardyń tańbalanýyna qatysty áli de talqylaý qajet dep sheshilgen-di.
– Til – qazaqtyń jany. Derbes ult ekeniniń belgisi. Memlekettigimizdiń sımvoly. Sondyqtan da Elbasy «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda tilimizdi jańa deńgeıge kóterý mindetin qoıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda qazaq tiliniń qoldanys aýqymyn keńeıtý máselesine erekshe mańyz berdi. Jiliktep aıtsam, osy ýaqyt ishinde quramynda 70-ten astam ǵalym bar Ulttyq komıssııa janyndaǵy 4 jumys toby álipbıdi jetildirýge arnalǵan 5 otyrys ótkizip, Memleket basshysy aıtqan olqylyqtarǵa jan-jaqty ǵylymı talqylaý jasady, – deıdi Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ádilbek Qaba. Onyń aıtýynsha, osy bes aı kóleminde Mádenıet jáne sport mınıstrligi buǵan deıin atqarylǵan jumystardy túgeldeı qaıta pysyqtap, qorytyndylaǵan.
Reformanyń tetigin áý basta iske qosqan Elbasy Nursultan Nazarbaev ony demokratııalyq dańǵyl jolǵa salyp jibergenin, óz álipbıiniń máselesin halyq bolyp sheshýge atsalysqanyn, sondaı-aq Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til qazyna» ǵylymı praktıkalyq ortalyǵynyń úsh jylda eresen jumys atqarǵanyn aıtqan Orfografııalyq jumys tobynyń múshesi, Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anar Fazyljannyń pikiri de joǵarydaǵy paıymmen úndes.
– Shyn máninde jazý – qoǵamdyq qubylys. Osy sebepti jazba kommýnıkasııa, jazba mátinder qoǵamnyń óz ishindegi jáne qoǵam men saıası qurylym arasyndaǵy da qarym-qatynasty ornatatyn kópir. Sondyqtan álipbı máselesi nege uzaq talqylanyp ketti desek, osy úsh jaqtyń – qoǵam, ǵylym, saıasattyń aralasýy áserinen sozylǵan úderisti kórip turmyz. Buǵan durys, ne burys dep kesip baǵa berý múmkin emes, sebebi osy úsheýine de durys, ońtaıly jazý quraly – tıimdi álipbı qajet. Jan-jaqty saraptama men taldaýlar júrgizildi, eń bastysy, Qazaqstan Úkimeti janynan qurylǵan jazý reformasy jónindegi ulttyq kommıssııanyń Orfografııalyq jumys tobyndaǵy (Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, t.b. iri ǵylymı ortalyqta eńbek etetin) otandyq ǵalymdarymyzdyń ázirlep usynǵan álipbı jobasy bar. Ony biz shartty túrde «Jetildirilgen ýmlaýt joba» dep atap otyrmyz. Kópshiliktiń keń qoldaýyna ıe bolǵan atalǵan jobany saıası turǵydan qoldap, sheshim shyǵarýdy durys dep sanaımyz, – deıdi ǵalym.
Iá, atalǵan álipbıdi ǵalymdar tiltanymdyq teorııalyq bilimderge súıenip qana ázirlegen joq. Sonymen birge Bilim jáne ǵylym mınıstrligi arqyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde, Astana qalasynyń birneshe mektebiniń joǵary synyp oqýshylary arasynda, ózge de zııatkerlik oryndarda, ıaǵnı muǵalim, stýdent, mamandar arasynda synama, taldaý, saýalnama jumystaryn júrgizý arqyly praktıkalyq negizde de tekserýden ótkizdi. Oǵan qosa IT mamandardyń pikiri tyńdalyp, əripterdiń Unicode standartyna saı bolýy, kompıýterde tanylý, oqylý jəne konvertorlaýǵa ıkemdiligine nazar aýdaryldy. Tehnıkalyq súıemeldeý jumys toby músheleri dıakrıtıkalyq tańbanyń qaı túri alynsa da, Unicode standartyna sáıkestenedi, zamanaýı tehnıkanyń múmkindigi zor, qandaı tańba bolsa, da kompıýterge ıkemdeý máselesi jeńil sheshiledi, sondyqtan eń aldymen tilge ıkemdi álipbı jasalý kerek degen ustanymdy alǵa tartty. Sonymen, jetildirilgen nusqanyń teorııalyq negizderimen qatar, praktıkalyq jáne tehnıkalyq bazalary da eskerilip otyr. Anar Fazyljannyń sózinen túsingenimiz, álipbı Prezıdent jarlyǵymen bekitilgen kúnde álipbıdiń emle erejesi, ıaǵnı jańa álipbımen jazýdyń normatıvtik bazasy da birge bekitilýi tıis. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty ǵalymdary ázirlep, Orfografııalyq jumys tobynyń birneshe márte saraptamasynan ótkizilip daıyndalǵan emleni de álipbı sııaqty quzyrly uıymnyń sheshimimen bekitý – jańa álipbıdiń qoldanysqa tez enýin qamtamasyz etetin, onyń qoǵamdyq bedelin nyǵaıtatyn, jazý reformasynyń nátıjesin kórýge tez jetkizetin mańyzdy qadam. Bul óz kezeginde saýatty jazýdy birden qalyptastyryp ketýge múmkindik bermek.
Eldegi tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty, aldaǵy aptada ǵalymdar álipbıdegi jekelegen dybystarǵa qatysty onlaın talqylaý ótkizýdi josparlap otyr. Sonyń nátıjesinde Jumys tobynyń otyrysy shaqyrylyp, álipbıdiń jetildirilgen nusqasyn ǵalymdar biraýyzdan maquldanǵan soń, Úkimet janyndaǵy latyn álipbıin jetildirý jónindegi Ulttyq komıssııanyń qaraýyna usynbaq.
