Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy: Myń jobanyń tusaýy kesildi

2019  jyldyń  basynda sol kezde úkimetti basqarǵan Baqytjan Saǵyntaev 2018 jyldyń sońǵy jumys kúni úkimettiń ekonomıkalyq blogy aldynda tótesinen qoıyp, 1000 zaýytty Qazaqstannyń aýmaǵynan qolyna shyraq alyp izdeýge nıet tanytty.

Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, oblystaǵy jalǵyz zaýyttyń jumysy toqtap qalsa, ol sol óńirdegi eńbek ónimdiligin artqa tarta bastaıdy.

«Myńdaǵan zaýytty ashtyq dep aıtyp otyrmyz. Al olar eńbek ónimdiligin nege joǵarylatpaıdy? Sonda qandaı zaýyttar ashyp jatyrsyzdar?» – dedi Baqytjan Saǵyntaev.

Biraq Úkimet basynyń eskertpesinen keıin bul máselege qaıta oralǵan eshkim joq. Mamandar ony anyqtaýdyń túkte qıyn emes ekenin aıtady. Ol úshin aımaqtar boıynsha skrıngtik tekserý ótkizse, elde qansha joba jumys istep turǵany aıqyndalyp shyǵa keledi. Resmı statıtıstıka «qolǵa alynǵan jobalardyń úsh-aq paıyzy oryndalmady, bul – qalypty jaǵdaı» degen ýáj aıtady.

Biraq  soǵan bizdiń el  322 mlrd teńgeniń 1 myńnan astam jańa jobasyn júzege asyrýdy josparlap otyr.  

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdy damytý mınıstrligi «qarapaıym zattar ekonomıkasy» aıasynda jańa óndirister jumys isteı bastaıdy dep habarlady. Bul baǵdarlamany qarjylandyrýǵa 1 trıllıon teńge bólinedi. Qazirgi ýaqytta jeńildetilgen nesıe baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda 322,4 mlrd teńgeniń 1 169 jobasy maquldandy.

«Olardyń kópshiligi Túrkistanda (16,5 mlrd teńgege 134 joba), Batys Qazaqstanda (8,1 mlrd teńgege 133 joba, Shyǵys Qazaqstanda (3,4 mlrd teńgege 107 joba) júzege asyrylatyny atap ótildi. «1169 jobanyń 1012-si kásiporyndardy keńeıtý jáne modernızasııalaýǵa, 157-si jańasyna nesıe aldy», - dep qosty olar.

Ekonomıka salalaryna keletin bolsaq, eń kóp nesıe hımııa salasyndaǵy jobalardy júzege asyratyn kásipkerlerge (118 mlrd teńge), odan keıin 17,4 mlrd.teńgege 45 joba, mashına jasaý boıynsha - 14,7 mlrd teńgege segiz joba tústi.

Jeńil ónerkásipte olar 6,4 mlrd teńgege 29 óndiris ornyn, 3,1 mlrd teńgege qaǵaz jáne qaǵaz ónimderin óndiretin 11 jobany iske qosýdy josparlap otyr. Tórt farmasevtıkalyq joba 1,7 mıllıard teńgege jáne jıhaz óndirisi 1,4 mıllıard teńgege ashylady.

О́z kezeginde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi    tamaq ónerkásibinde - qant óndirisi (jylyna 400 myń tonna), shıki maılar men maılar (jylyna 365 myń tonna), et konservileri (jylyna 20 myń tonna), suly jarmasy (10 myń) tonna), sút jáne sút ónimderi (jylyna 2 mln. tonna), mıneraldy sý (jylyna 14 myń birlik) »,  dep atap ótti .

Sonymen qatar, jeńil ónerkásipte olar kostıýmder (jylyna 120 myń dana), aıaq kıim (jylyna 30 myń jup), dáke (jylyna 450 myń dana), kilem buıymdary (6 mln sharshy metr) óndirisin qurǵylary keledi. Qurylys ındýstrııasynda qurǵaq qospalar (jylyna 100 tonna), gaz bloktary (75 myń tekshe metr) óndiretin kásiporyndar jumys isteı bastaıdy. Injınırıng salasynda olar akkýmýlıator (jylyna shamamen 3 mln  dana), kabel ónimderi (jylyna 264 tonna), daıyn ónim (25 myń tonna) óndirisin ashýdy josparlap otyr.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jumys oryndaryn qurýǵa boljamdy áser 11 455 birlikti quraıdy. Jańa jobalardyń iske qosylýyna baılanysty jyl saıynǵy salyq tólemderi 16,9 mlrd  teńgeni quraıdy dep kútilýde.

IIMDB aıasynda sátti júzege asqan jobalardy eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵyn júzege asyrý óńdeýshi ónerkásip kásipo­rynda­rynyń 45 trln teńgeniń ónimin ón­dirýge múmkindik bergen. Bul qarjynyń  11,2 trln teńgesi 2019 jyl­dyń enshisinde. Indýstrııalandyrý jyldarynda kásiporyndardan tús­ken salyq 3 ese ósken. 2009 jy­ly 450 mlrd teńge salyq tólense, 2019 jyly bul kórsetkish 1 482 mlrd teńgege jetken

Sarapshylar  baǵdarlama qa­byldanǵaly beri ótken 12  jylda ónerkásiptik saıa­sattyń álippesin meńgerdik. Sarapshy ekonomıst Dosym Sátpaev barlyq másele baǵdarlama daıyndaýshylardyń kásibı biliktiligine baılanysty ekenin aıtady. Bizde bul másele sonshalyqty damymaǵan. Munyń saldary  salalyq baǵdarlamalar arasynda úılesimdilikke asa mán bermeýine alyp keldi.  Salalar men sektorlardyń   bir-birine yqpalyn zertteý áli de bolsa kemshin túsip jatyr. Al kelesi sarapshy Toǵjan Qojalıeva  makro­ekonomıster arasyndaǵy sabaqtastyq joǵalyp qalǵanyn aıtady. Kez kelgen baǵdarlama ótkenniń kemshiliginen sabaq alǵanda ǵana alǵa jyljıdy. Onyń pikirinshe,  IIMDB-nyń kelesi kezeńin sátti iske asyrý úshin memleket eldiń damýyna saı keletin strategııany ázirleýi kerek jáne ár kezeńge ót­kende túzetýler engizip otyrýy ma­ńyzdy. Ol úshin ekono­mıka sala­larynyń kezeńi men jaǵ­daıyna baılanysty qa­byldanatyn sharalar matrısasyn jasaý qajet. Bizde ol jaǵy múldem eskerilmeıdi.

Ekonomıst Maǵbat Spanov sheteldik nıvestorlardyń qarjylandyrýymen júzege asqan jobalarǵa asa saqtyqpen qaraý qajettigin aıtady.  2008-2018 jyldar arasynda qarjylandyrylǵan jobalarda sheteldik ınvestorlardyń úlesiniń qansha bolǵandyǵy týraly derek kózder endi jarııalanyp jatyr. Munda jobalardyń jabylyp qalýy – Qazaqstannyń ınvestısııalyq ımıdjine teris áser etedi. «Quny 1-3 mlrd AQSh dollaryna baǵalanǵan jobalardaǵy sheteldik ınvestorlardyń úlesi, kem degende 10 paıyz bolady, al bul az qarjy emes», – deıdi Maǵbat Spanov.

Mundaı jobalardyń basym kópshiligi úkimettiń kepildendirýimen júzege asatynyn aıtady. Bul qoǵamǵa qupııa emes. «Memleketpen sheteldik ınvestor arasyndaǵy joba jabyq esik jaǵdaıynda ótedi. Sheteldik ınvestorlar mundaı kelisimshartqa qol qoıǵan kezde barlyq táýekeldi eskeredi. Joba kúıregen jaǵdaıda Qazaqstan tarapynan beriletin ótemaqy kólemi de aldyn ala zańdastyrylady.  2008 jyldan beri sheteldik ınvestorlar qarjylandyryp, toqtap qalǵan joba úshin memlekettiń tólegen ótemaqysy qandaı jolmen qaıtarylǵany da qupııa.  Kezinde premer-mınıstr qyzmetinde bolǵan  Baqytjan Saǵyntaevtyń sanda bar, sanatta joq 1000 zaýyttyń jumys istemeıtindigin ashyq moıyndaýy – bizdiń sheginerge jerimizdiń qalmaǵanyn kórsetedi. Aldaǵy ýaqytta sheteldikterdiń qatysýymen qarjylandyratyn jobalardyń júzege asýyn táýelsiz sarapshylar baqylaýy kerek»,  deıdi Maǵbat Spanov.