Osyǵan deıin teńge baǵamy dollarǵa, eksporqa, rýblge táýeldi degendi Ulttyq bank aıta-aıta sharshady. Bul faktorlar jeke-jeke turyp teńgege áser etetinin bilý úshin maman bolýdyń qajeti bolmaı qaldy. Máselen, 2017 jyldyń jazynan 2018 jyldyń kúzine deıin munaı baǵasynyń bir barrel úshin 47 dollardan 82 dollarǵa deıin ósti. Bul teńgeniń nyǵaıýyna áser etken joq. О́tken jyldyń qarashasynda QDB basqarma tóraǵasy Bolat Jámishev munaı baǵalary tómendegen kezde teńgege áser etetinin aıtqan bolatyn. Demek munaı baǵasy birneshe paıyzǵa ózgerse, erteń teńge de dál sol paıyzben qymbattap shyǵa keledi dep armandaýdyń qajeti joq.
Syrt kóz de munaı teńge baǵasyna tek janama túrde ǵana áser etedi degen pikir qalyptasqan. Sebebi munaıdyń dáýreni júrip turǵan kezde teńgeniń mańdaıy shylqyp ketken kezdi kórgen joqpyz. Qarjyger Erlan Ibragım 2018-2019 jyldary, munaı baǵasy birazdan beri 50 AQSh dolllarynan tómen túspegenin eske túsirdi. Teorııa boıynsha teńge qymbat munaı baǵasynyń býynan kúsh alý kerek edi. Bizdiń teńgemiz eldegi ekonomıkanyń jaǵdaıynan habar berip tur.
«Teńgege qymbat munaı da kómektese almaıdy eken. Teńge turaqty bolý úshin munaı baǵasy baıaǵydaǵydaı 150-200 teńge bolatyn kezge qaıta oralý kerek. Ol múmkin emes, másele tym tereńdep ketken. Bizdegi jaǵdaı myna formýlaǵa baǵynady: Ulttyq bank teńge baǵamyn biraz ýaqytqa deıin birqalypta ustaıdy. Sol ýaqyt aralyǵynda teńgeniń qýatyn sarqyp bitiredi. Qoǵam alań-eleń kúı keshe bastaǵanda úkimet quramy ózgeredi nemese Ulttyq bank basshysy aýysady da másele jyly jabyla salady» deıdi Erlan Ibragım.
Erlan Ibragımniń túsindirýinshe, bizge arzan munaı emes, qymbat dollar da emes, reseı rýbliniń kúsheıgeni qaýipti bolyp tur. Sońǵy 20 jyldaǵy teńge men rýbl dınamıkasyna kóz júgirtsek, aıyrmashylyq 1:5 boldy.
«Bul saýda balansynan da baıqalady. Biz Reseıge az taýar satamyz, esesine olardan kóp satyp alamyz. Reseı ımportyna degen táýeldiligimiz kún sanap artyp keledi. Biz Reseı rýbline, Reseı ekonomıkasyna táýeldilikten qutylýymyz kerek» deıdi Erlan Ibragım.
Al munaıdyń basynan baq taıǵan kezde teńge de kúzgi japyraqtaı qaltyraı bastaǵanyn bárimiz kórdik. Sarapshy Tımýr Ábilqasymov munyń sebebin bylaı dep túsindirip berdi: «Teńgege munaı baǵasynyń yqpal ete qoımaıtyny munaı qymbat kezde jıi baıqalady. Eger munaı baǵasy 10 paıyzǵa arzandap, munaı óndirý 10 paıyzǵa tómendep ketse, teńge bul faktorǵa birden nazar aýdarady» deıdi sarapshy.
Munaı, tabıǵaty jaǵynan eksporttyq taýar. Dollar qunyndaǵy eksporttyń jalpy kóleminiń 58,1% -yn munaı eksporty quraıdy (munaı jáne gaz kondensaty). Eger, basqasha aıtsaq, dollardyń baǵamyna munaıdyń eksporttyq baǵasynyń 88 paıyzy áser etedi.
Taýarlar men qyzmetterdiń eksportynyń baǵasy dollarmen keledi. Import sheteldik taýarlar men qyzmetterdi satyp alýǵa jumsalǵan qarjy. Eksport pen ımporttyń arasyndaǵy aıyrmashylyq eldiń saýda operasııalarynan taza túsim bolyp tabylady. «Qaryzdan basqa, Ulttyq banktiń jáne Ulttyq qordyń rezervteri bar, olar AQSh dollaryn aıyrbastaý baǵamyn ustap turý úshin qoldana alady», deıdi Tımýr Ábilqasymov.
Ekonomıkadaǵy dollar tabysynyń taǵy bir túri – eldegi rezıdent emesterdiń salǵan ınvestısııalary. Bizdiń rezıdentterimizdiń basqa elderge salǵan ınvestısııalarynyń teńge nemese dollar baǵasyna áseri bolmaıdy, Eger ulttyq valıýtanyń kólemi ósip, biraq shetel valıýtasynyń kólemi saqtalatyn bolsa, onda aıyrbas baǵamy álsireıdi.
Qazaqstan mysalynda 2016 jylǵy qańtarda munaı baǵasy barreline 27,9 dollar bolatyn. Sol kezde dollar baǵamy 383,9 teńgege jetti. Qazir bir dollar úshin 425 teńgeden asady. Munyń ne úshin bolyp jatqanyn túsiný úshin 4 jyl ishinde (2016-2020 jj.) ekonomıkadaǵy dollar men teńgeniń kólemi qalaı ózgergenin esepteý kerek. 2016 jyldyń qańtarynan 2020 jyldyń naýryzyna aınalymdaǵy qarjy 113% .nemese 2,1 trln teńgege ósti. Aqpan aıynda bul kórsetkish 18,6 trln teńgeni qurady. Dál osy kezeńdegi ekonomıkadaǵy dollar kólemi $ 24,75 mıllıardtan $ 14 mıllıardqa tómendedi.
«Ulttyq valıýta baǵamy 4 jyl ishinde álsiredi. Bul baǵytty kúsheıtý úshin Qazaqstandaǵy eksport basym bolyp, ımport azaıý kerek. Bizde bári – kerisinshe. Eger biz ımporttyń úlesin azaıtyp, eksportty kóbeıtsek, teńge kúsh alady. Al kerisinshe bolsa, teńge qunsyzdana beredi. Bıýdjettiń ınvestory áli de – Ulttyq qor men Qytaı jobalary. Aldaǵy ýaqytta syrttan keletin ınvestısııalar kólemi azaısa jaǵdaı qıyn» deıdi Tımýr Ábilqasymov.
Qazaqstanda 2015 jyldyń tamyzynan beri ınflıasııalyq shekteý rejımi qabyldanyp, valıýta baǵamynyń buǵan deıin Ulttyq bank belgileıtin shekti dálizi alynyp tastaldy. Inflıasııalyq targetteý (shekteý) degenimiz - ortamerzimdi kezeńde ınflıasııanyń nysanaly kórsetkishin belgileýge jáne soǵan qol jetkizýge baǵyttalǵan aqsha-nesıe saıasaty rejımi. 2019 jyly bul kórsetkish 4-6% deńgeıinde qalyptasty.
Sarapshylar teńge baǵamyna tikeleı áser etetin negizgi faktorlardy syrtqy jáne ishki dep bóledi. Ulttyq bank syrtqy faktorlar qataryna álemdik naryqtaǵy munaı baǵasyn, negizgi saýda seriktesterindegi valıýta baǵamynyń dınamıkasy (eń aldymen Resseı rýbli), álemdik paıyzdyq mólsherleme jáne jahandyq geosaıası jaǵdaıdy jatqyzady.
Ulttyq banktiń aqparaty boıynsha, Brent markaly munaı baǵasy 2018 jyldyń 9 aıynda, 2017 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda, 39 paıyzǵa qymbattap, 1 barreline 52 dollardan 72,3-ke kóterilgen.
Saıasattanýshy Dosym Sátbaevtyń aıtýynsha, bizdiń el О́zbekstan men Qyrǵyzstanǵa qaraǵanda, álemdik ekonomıkamen yqpaldastyǵy tereńdep ketken. Reseıdegi sanksııa, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy teketirestiń áseri aldymen bizge jetedi. «Teńge baǵamyna áser etetin faktorlar óte kóp: bul munaı men shıkizat baǵasy, álemdegi ekonomıkalyq jáne qarjylyq jaǵdaı, sonyń ishinde eldiń saýda áriptesterindegi ahýal» dep túıindeıdi D.Sátbaev.
Qazaqstannyń negizgi saýda áriptesteriniń úshtigine: Reseı – rýblimen, Italııa – eýrosymen, Qytaı – ıýanymen kiretinin aıttyq. Olardyń árqaısysynyń óz ulttyq valıýtasy bolǵanymen, Qazaqstanmen saýda aınalymy AQSh dollarmen júredi.
Teńge baǵamy belgili bir dárejede tek AQSh dollaryna ǵana emes, seriktes elderdiń valıýta baǵamyna táýeldi.
Sońǵy bes jyldaǵy Reseı rýbli men teńge arasyndaǵy ózara baılanysty taldasaq, rýbl baǵamynyń 2013-2019 jyldary dollarǵa qatysty 103% -ǵa arzandap, al teńge 136,3%-ǵa qunsyzdanǵanyn baıqaýǵa bolady.
2014 jyly Reseı rýbliniń basyndaǵy jaǵdaıdy alsaq bolady. 2014-2019 jyldary reseılik rýbldiń quny 1AQSh dollaryna 39,39-dan 66,24 rýblge deıin tómendedi. Demek teńge baǵasyna áser etetin faktorlar tek munaımen ǵana shektelmeıdi. Másele tym tereńdep ketken. Erlan Ibragımniń sózimen aıtqanda ekonomıkamyz qandaı bolsa, teńgemiz de sondaı.
Teńgeni tyǵyryqtan alyp shyǵatyn kúsh bizdiń eksporttyq áleýetimiz ǵana.
