Osylaısha, jaldamaly keńseni hoým-keńsege almastyrýdyń artyqshylyqtary men kemshilikterin ár adamnyń jeke tájirıbesi arqyly synap kórýine múmkindik týdy. Karantınge oqshaýlanǵan bir aı mamandyqtardyń bári birdeı qashyqtan jumys isteýge ıkemdele bermeıtinin, al birazy jumys keńsesin hoým-keńsege almastyrsa da jumys jalǵasa beretinin kórsetti. Tez beıimdeletinder daǵdarysta armandaýǵa da batylyń barmaıtyn múmkindikterdi kásibine aınaldyra bastady. Buryn tabaldyryqta turǵan onlaın-júıe bir aıdyń ishinde tórimizge ozyp, kúndelikti qalypty dúnıege aınalyp kele jatyr. Bir aıda bıznes paıda tabýdyń jańa múmkindikterin aldymyzǵa jaıyp salyp, jańa ekonomıkalyq dáýirdiń paıda bolǵanyna kýá boldyq.
Tutynýshyǵa naryqty ózgertetin jańa talap qoıyldy. Memlekettik salanyń bir tarmaǵy bolyp kelgen qyzmet túrleri qajettilikterdi qanaǵattandyra almasa, bıznestiń enshisine kóshedi.
«Jeke sektorda hoým-keńseniń tıimdiligin túsingender endi burynǵy ómirine oralmaıdy. Sebebi keńseni jaldaýdyń, kommýnaldyq tólem tóleýdiń qajeti joq. Qazir qashyqtan jumys isteıtin mekemeler hoým keńsedegi qyzmetkerlerine ınternet trafık úshin ótemaqy tóleýdi qolǵa ala bastady. Pandemııa álemdi bir tarynyń qaýyzyna syıdyryp jiberdi. Vebınardyń tıimdiligin bıznes te, memlekettik qyzmet te sezindi. Alǵashqy aptada memlekettiń sıfrly júıesi syr bergeni ras. Buǵan daıyndyǵymyzdyń deńgeıi sebep boldy. Degenmen ekonomıkany sıfrlandyrý kezeń-kezeńimen júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta sıfrlandyrýǵa kóbirek kóńil bólinýi, jumys jedeldetilýi tıis», deıdi sarapshylar.
Buryn shetelge sapar, qymbat qonaqúı, fýrshetter arqyly sheshilip kelgen máseleler úıde, kompıýterdiń kómegimen sheshilýde. Sıfrly tehnologııalar damyǵan elderde bul qalypty jaǵdaı. Aıtalyq, Ońtústik Koreıa, Japonııa, QHR-da memlekettik qyzmetkerler shetelge issaparǵa óte sırek shyǵady. Shyǵa qalsa, shaqyrtýshy elderdiń qarjysymen ǵana barady.
Qashyqtan jumys isteý karantın kezindegi ýaqytsha qubylys dep sanaıtyndar kóp bolǵanymen, úıden jumys isteýge suranys tek ósedi deıdi sarapshylar. Bul qalalarda keńseni jalǵa alý baǵasynyń tómendeýine alyp keledi.
2018 jyldyń basynda IWG júrgizgen zertteý bilikti mamandardyń 70%-y qashyqtan jumys isteıtinin kórsetti. 2019 jyly Reseıde Head Hunter zertteýinde keńse qyzmetkerleriniń 85%-y keleshekte qashyqtan jumys istegisi keletinin aıtqan. Al AQSh-ta úıden turaqty jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń sany sońǵy 10 jyl ishinde 115%-ǵa ósken. Bul sol eldegi jumys isteıtin adamdardyń 2,8%-y eken.
Buryn tek kınodan nemese kitaptan tanyp bilgen qubylystar bizge de jetti. Oıyn-saýyq jeliden offlaınǵa aýysqanyn, álemdik juldyzdardyń konsertteri ınternet-alańdarda ótetinin kórip júrmiz. Instaqram jelisi arqyly kimniń qalaı ómir súretinin bilip aldyq. Internet-arnalar tanymal bola bastady.
Sarapshylar satýshysy joq, avtomattandyrylǵan dúkender, qoımadan taýar men ónim jetkizetin robottar, hırýrgtyń «úıden» basqaratyn qurylǵymen operasııa jasaý, muhıttyń arǵy betindegi ınvestorlardyń elimizdiń batys óńirlerindegi munaı burǵylaý barysyn úıindegi jumys kabınetinde kofesin iship otyryp basqarýy Gollıvýd fılmderindegi qııal emes, erteńgi shyndyq ekenin aıtyp kelgen bolatyn. Biraq sonyń bári kúni keshege deıin bizge qatysy joqtaı kóringeni ras.
Hoým-keńse tájirıbesi bizde buryn da bolǵanymen, resmı statıstıkada onyń naqty sany týraly derekter málimetter bazasyna enbegen. Sol sebepti onyń tıimdi tustary men kemshilikteri keń aýqymda saralanbaı, tek ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar degen tirkespen shektelgen. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy laıyqty eńbekti ólsheýdiń statıstıkalyq kórsetkishteri» bıýlleteniniń málimetterine súıensek, 2019 jyly respýblıkada jumyspen qamtylǵan adamdardyń sany 8,7 mln adam boldy. Onyń ishinde 2,1 mln (24%-y) ózin ózi jumyspen qamtyǵandar eken. О́zin ózi jumyspen qamtyǵandardyń sanatyna frılanserlerdiń engenine 2-3 jyl boldy. Qazir keńsedegi ýaqyttyń tyǵyzdyǵy men jalaqynyń azdyǵyna kónbeı, borttan shyǵyp, erkin júzýge kóshkender men jumys keńsesin hoým-keńsege aýystyrǵandardyń ara-jigi birigip ketti.
HeadHunter Kazakhstan kompanııasynyń jumys izdeý jáne rekrýtıng qyzmeti marketıng jáne PR bólimi ótken aptada uıymdastyrǵan vebınarda byltyr jumys oryndarynyń tek 1,1%-y qashyqtan jumys isteýge múmkindik bergenin aıtty. Al 2020 jyldyń alǵashqy úsh aıynda bul kórsetkishter sáıkesinshe 3,2%-ǵa ósken.
Qazaqstandaǵy eń iri elektrondy eńbek bırjalary daıyndaǵan málimetterde úıden jumys isteýge múmkindik beretin mamandyqtar bizdiń elde de az emes ekeni aıtylady. Mysaly, ınternettegi satý menedjerleri, SMM mamandar, marketologtar, kopıraıterler, dızaınerler, baǵdarlamashylar, aýdarmashylar, ınternet-muǵalimderdiń basym kópshiligi úıde otyryp jumys isteýge basymdyq beredi. Tájirıbeli, aqparattyq tehnologııany meńgergen bilikti mamandardyń basym kópshiligi onlaın jumys istegendi jón kóredi. Kompanııadar da qashyqtan jumys isteıtin esep-qısap mamandaryna, aýdıtorlar men baǵdarlamashylarǵa basymdyq bere bastaǵan. «Bul tıimdi tásil. Sebebi aılyq jalaqy tóleýdiń keregi joq. Tek istegen jumysyna ǵana aqy tólenedi», deıdi HeadHunter Kazakhstan kompanııasynyń ókilderi.
«Dasco Consulting Group» kompanııasy strategııalyq departamentiniń dırektory Tahır Aslıalıevtiń paıymynsha, karantınde jáne áleýmettik oqshaýlaný jaǵdaıynda shalǵaıdaǵy qyzmetkerlerdiń úlesi óskenimen, shekteýli sharalar alynyp tastalǵannan keıin olardyń qatary azaımasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Al optımıstik boljamdarǵa sensek, oqshaýlaný jaǵdaıynda qashyqtan jumys isteý tájirıbesi jumyspen qamtýdyń ıkemdi formasy degen atpen tájirıbege enedi, olardyń úlesi 8-9%-ǵa jetedi.
HeadHunter Kazakhstan sarapshylary karantınnen keıingi kezeńde resmı jumys oryndarynyń eńbek sharttarynda túbegeıli ózgerister enedi dep úmittenetinin aıtyp otyr. О́zgeriske beıimdele alatyn, jańa tehnologııalardy biletin mamandarǵa degen suranys artýy ábden múmkin. Qazirgi jaǵdaı kóptegen múmkindikti ártaraptandyrdy. Tek jeke sektor emes, memlekettik qyzmetshilerdiń 70%-y qashyqtan jumys isteýge kóshti.
Halyq ta, mekemeler de karantınde ótken bir aıda qashyqtan jumys isteýge aýysýdyń artyqshylyqtaryn sezindi. Bul júıe jumys berýshige de, jumyskerge de tıimdi. Eki tarap ýaqyt pen qarjy únemdeıdi.
«Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ Eńbekti josparlaý departamentiniń dırektory Dmıtrıı Shýmekov Qazaqstanda qashyqtan jumysqa aýysatyn qyzmetkerler buryn da bolǵanyn aıtty. Adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy durystalsa, sıfrly tehnıkalardyń múmkindikteri barlyq segmentte qoldanylsa, bul óte tıimdi bolar edi. «Biraq Qazaqstanda onyń ázirge múmkin emes ekenin kórip otyrmyz. Aýylda qarapaıym noýtbýgy joq otbasylar kóp. Muǵalimimen onlaın sabaqty talqylaý úshin balalar uıaly telefondaryn ustap úıdiń shatyryna shyǵyp ketetinin kórip júrmiz. Bizdegi bilim júıesi qashyqtan jumys isteý júıesine kóshýge daıyn emes ekeni kórindi», deıdi D.Shýmekov.
Alaıda spıkerdiń aıtýynsha, buryn jınalystarsyz, issaparsyz kóz aldyńa elestete almaıtyn memlekettik qyzmet qashyqtan jumys isteýge beıimdelip jatyr. «Karantın sıfrlandyrýdy tezdetýi múmkin. Karantın merzimi uzarsa, memlekettik qyzmetterdiń barlyǵy onlaın júıege kóshse, bizge HQKO mekemesiniń qajeti bolmaı qalady. Karantın qalalyq, oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi ákimdikterdiń shtaty shekten tys «úrlenip» ketkenin, olardyń kúni boıy keńsede isteıtin jumystaryn qashyqtan isteýge bolatynyn kórsetti», deıdi ol.
Qazaqstan halyq sanyna shaqqanda memlekettik qyzmetkerler kóp elderdiń biri sanalady. KSRO quramynda bolǵan elderde bul kórsetkish Eýroodaq elderimen salystyrǵanda 9 ese kóp eken. D.Shýmekovtiń paıymdaýynsha, sıfrly tehnologııalardyń múmkindikteri basy artyq qyzmet túrlerin de shekteıtini aqıqat. «Jaqyn arada mınıstrlikter ǵana emes, kvazısektordaǵy qyzmet túriniń 50%-y elektrondy formatta kórsetile bastaıdy. Keńsede otyratyn memlekettik qyzmetkerler sanyn kóbeıte berýge qajettilik bolmaıdy», deıdi ol.
ALMATY
