Qoǵam aldynda qarym-qatynas etıketin qatań qadaǵalaıtyn aǵylshyn hanzadasy Charlz ben fransýz eliniń prezıdenti Emmanýel Makronnyń ózi jan qysylǵanda úndiler men býddalar sııaqty eki alaqanyn keýde tusyna túıistirip turyp amandasqanyn baıqamaı qaldy, Nıgerııanyń mınıstrleri láńgi oınaıtyn adamsha eki aıaǵyn almastyra tebisti, sportshylardyń shyntaqpen qaǵysqanyn mıllıondar ilip alyp, quptady. Arasynda ótken ǵasyrlardaǵy saraı hanshaıymdarynyń reveranstary, asa aıyryqsha jaǵdaılarda qoldanatyn Vakanda, Výlkan sálemdesýleri baıqaldy. Qysqasy, vırýstan saqtanýǵa baılanysty sharalardyń aldyńǵy leginde ár halyqqa tán ózindik sálemdesý saltynyń ǵajap úlgileri kóz aldymyzda qaıta jandanyp túledi.
Álemdik pandemııa álegi qarapaıym qol jýý tásilinen bastap aptanyń jeti kúni men jıyrma tórt saǵaty boıy úıde otyrǵan adamdarǵa ýaqytty tıimdi paıdalanýdyń túrli joldaryn úıretip jatyr. Qaıǵyny da qajetine jaratýǵa úndeıtin qazaqqa karantın kezinde qaıta úırenýge týra keletin amaldyń úlkeni amandasý daǵdysy bolar degen oıǵa keldik. Sebebi sálemdesý qundylyǵy qazaq úshin o bastan basty orynda turady. Áleýmettik ortadaǵy jasy úlken qarııanyń, er adamnyń, qyz-kelinshekterdiń, balalardyń sálem berý mádenıetin keńinen zerttese, izgi tilek, adal nıetten týyndaıtyn bul tamasha tárbıe dástúriniń talaı úlgileri jarqyrap shyǵar edi.
«Sen búgin tamaq ishtiń be?» dep hal suraıtyn qytaı men «Aýa raıy tamasha» dep amandasatyn grendlandııalyqtar, izet-qurmetin de, rızashylyǵyn da radıýspen burylyp bildiretin japondar dál osylaı sálemdesýdi aspannan alǵan joq. Halyqtyń turmys salty, dinı senimi, ulttyq tanymy negizinde qalyptasyp, ornyqty. Sálem berý saltyn tutas halyq bolmysynyń habarshysy desek, turmysy tórt túlikpen baılanysty qazaqtyń «Mal-jan, el-jurt aman ba?» dep bastalatyn amandasýy órkenıet yǵystyrǵan qundylyqtar qatarynda ómir saltymyzdan alystap bara jatqanyn ózek órtene turyp moıyndaýǵa týra keledi. En dalada erkin jýsaǵan mal kemip, ata kásippen aınalysý arhaızmge aınalǵan soń sálem surqynyń qashyp, ózgeriske túsýi zańdy. Bul birte-birte erkindikke boı uryp bara jatqan jahan halyqtarynyń amandasýy da erekshe bola bastaǵanynyń bolmashy kórinisi bolǵanymen, joıylyp bara jatqan rýhanı jádiger jalǵyz bul emes. Túrki tildes halyqtardyń otany Ortalyq Azııada, onyń ishinde bizdiń jerimizde er adamdardyń oń qolymen sol jaq keýdesin, júrek tusyn basyp turyp, bas ıip sálemdesý salty keńinen taraǵany belgili. Árıne, asyl dinimizben birge kelgen «Assalaýmaǵaleıkým» men «Ýaǵaleıkýmassalam» ádebi amandyq-saýlyq surasýdy jańasha almastyrdy, alaıda jerimizdi ıelengen, kúshtep kóshirip ákelgen etnostardyń batystyq úlgimen qol berip amandasý, ol az bolsa, alaqanyn arqaǵa júgirtip, jotadan qaǵý, bala-shaǵa, jas-kári, áıel-er demeı jaǵalata betten súıý adamdardy jaqyndastyra túsedi, ózara senim uıalatady dep sendirgenimen, erteden kele jatqan qundylyǵymyzdy quldyratyp jiberdi.
Belgili etnograf Jaǵda Babalyquly betten súıip sálemdesýdiń óte qaýipti ekenin, onyń medısınalyq jaǵynan teris, nebir jaman dertke bastaıtynyn, qytaılardyń ósip-ónýiniń syrt kózge eleýsizdeý kórinetin sebebiniń biri, eshqashan kim kóringenniń, bylaı da kisiniń betinen súımeıtin qasıetimen baılanystyratynyn baspasóz betinde egjeı-tegjeıli baıandaǵan edi. Bakterıolog ǵalymdar bir márte qol alysyp amandasý kezinde terige qansha mıllıon mıkrob kelip qonaqtaıtynyn bilse, adamdar alaqanyn ala júgirmek túgili, qol jýýdan qoldary bosamaı qalar edi, deıdi. 50 mıllıon mıkrob! Al aýyz qýysynda 700-den asa bakterııa túriniń ómir súretinin eskerse, qýalap baryp bireýdiń betin súıetinder kún saıyn basyn qaterge tigip júrgenin ózi-aq túısinip, 100 mıllıonǵa jýyq mıkrobty qabyldaýǵa titirkenip, tiksinip turar edi.
Tájtajal tabıǵı refleksti oryndaýda jattan juqqan turpaıy ádet, artyq qylyqtan arylýdyń ǵajap múmkindigin syılap tur. Karantın kezinde ózekti bolyp turǵanda, óz-ózinen suranyp turǵan sálemdesý saltymyzdy tiriltip, ómir syılaý óz qolymyzda tur. Urpaqtyń mádenıeti men densaýlyǵy úshin qaıta jańǵyrtsaq, dál osy máselede «qoı» dep qolymyzdy eshkim qaǵa qoımas.
