Jyljymaıtyn múlik satyp alý-satý mámilelerin bankke nemese notarıýsqa barmaı-aq úıde otyryp júrgizýge múmkindik beretin onlaın qyzmetter kúni búginge deıin tájirıbede bolmady. Damyǵan elderde bul qalypty jaǵdaı bolsa da biz daıyn bolmappyz. Sebebi áli de bolsa senimsizdik basym. 1990-2000 jyldar arasyndaǵy turǵyn úı naryǵyndaǵy solshyldyqtyń balalyq aýrýynyń yzǵary áli kúnge deıin basylǵan joq.
Qazaqstannyń jyljymaıtyn múlik agenttikteri úshin kóktem-jaz aılarynyń ár kúni jylǵa azyq bolatyn. Jyl saıyn bul ýaqytta ranzaksııalar sany eke ese ósip, adamdar jıǵan-tergenin úıge salýǵa tyrysatyn. Tótenshe jaǵdaı engizilgen soń jumys toqtap qaldy. Keshe naryqtyń osy segmentindegi ózge oıynshylarmen birge onlaın jıyn ótkizgen Homsters.kz onlaın-servısiniń ókilderi 19 naýryzdan bastap saıt trafıgi azaıyp ketkenin aıtty. Tek sońǵy bir aptada ǵana qozǵalys baıqalǵan. Buǵan bank qyzmetkerleriniń, qurylys kommanııalarynyń karantın jaǵdaıyna beıimdelip, onlaın rejımde qyzmet kórsetetin tehnologııalardy iske qosqany sebep bolypty. Qazir bank qana emes, jyljymaıtyn múlik naryǵy da IT tehnologııanyń qanatyna ilesip ketýge asyǵyp otyr.
Sáýir aıynyń ekinshi onkúndiginen bastap naryq qaıta qalypqa kelýge baǵyt alǵan. Qazir naýryz aıymen salystyrǵanda suranys 20 paıyzǵa ósipti. Nomsters.kz onlaın servıziniń menedjeri Zýlfııa Getmanchýk klıentterdiń de úıdi saıt arqyly izdep, onlaın arqyly resimdeýge endi ǵana beıimdelip kele jatqanyn aıtady. «Bul álemdik tájirıbe úshin qalypty jaǵdaı. Reseıde Sank-Peterbýgte turyp, Máskeýden onlaın servız arqyly úı resimdeý burynnan tájirıbede bar edi. Biz de osyǵan beıimdelý kerektigin talaı ret aıtqanbyz. Pandemııa osy prosesti jedeldetetin sııaqty. Ár qubylystyń óziniń qaıyry bolady» deıdi ol keshegi ótken onlaın jıynda. Zýlfııa Getmanchýktyń aıtýynsha, tek bank sektory ǵana emes, qurylys segmentiniń ókilderi de onlaıǵa kóship, jumys kestelerine ózgerister engize bastaǵan. Bazis-A, BI Group, Vek Qurylys, Kusto Group, Highvill, NAK sııaqty iri qurylys kompanııalary ǵalamtor keńesterin ótkizip, tapsyrys berýshiler tańdaǵan páterlerge onlaın bron jasaýdy bastap ketken. Kelisimsharttardy resimdeýge qatysty biraz operasııalardy úıden shyqpaı-aq jasaýǵa múmkindik bar. Portal naýryz aıynyń sońynan bastap elektrondy sıfrly qoltańbany onlaın rejıminde alýǵa múmkindik beretin tetikti iske qosty. Al sáýir aıynyń ortasynan bastap QR-kod arqyly tólem jasaýǵa bolady. Biraq trafıktiń ulǵaıyp ketýinen mundaı anyqtamalardy alý qıyndap ketti. Biraq bul da birer kúnde sheshilýi tıis.
BI-Group kompanııasynyń veb-saıty boıynsha Nur-Sultan, Almaty, Shymkent nemese Atyraý qalalarynan páter tańdaı alasyz, túsinbegen suraqtaryńyzdyń jaýabyn da onlaın-keńes arqyly alýǵa múmkindik bar. Buryn tek rıeltorlardyń menshiginde bolǵan táýliktik jalǵa berý máselesimen endi qurylys kompanııalary da aınalysa bastapty. Mysaly, BI-Group kompanııasynyń veb-saıty arqyly kóńilińizden shyqqan páterdi 3-9 kúnge brondaýǵa bolady, qysqa merzimdi brondaý somasy 35 myń teńgeni quraıdy. Eger satyp alý týraly sheshim qabyldansa, klıent jeke veb-paraqqa ótip, brondaý týraly kelisimge qol qoıyp, 500 myń teńge kepildik jarnasyn tólep, brondap qoıýǵa múmkindik bar. Biraq banktegi qolma-qol aqshany shekteýlerge baılanysty qazir bank kartadan tolyq tólem jasaýda kedergiler bar eken. «Biz barlyq operasııalardy, sonyń ishinde páter satyp alýǵa aqsha aýdarýdy onlaın rejıminde júrgizýge daıynbyz. Alaıda, kart-shottan aqsha aýdarý kezinde bankter tarapynan shekteýler bar. Ony da qalypqa keltirýge bolady. Biraq klıentter onlaın tólemder arqyly kelisimshart jasaýǵa qorqady», deıdi qurylys kompanııasynyń ókilderi.
Qazir qurylys kompanııalarynyń veb-saıttarynda turǵyn úıdi brondaýdan basqa onlaın rejıminde sizdiń páterińiz bar úıdiń qurylysynyń barysyn qadaǵalaýǵa múmkindikter bar eken. Qazir karantınge baılanysty qurylys jumystary toqtap tur. Sarapshylar karantın turǵyn úı sektoryndaǵy buryn nazar aýdarylmaı kelgen kemshilikterdiń betin ashqanyn aıtyp otyr. Mysaly, daıyn úılerge jasalǵan kelisimsharttardy tirkeý jaǵynda kedergi kóp. Kámeletke tolmaǵan menshik ıeleriniń kelisimin alý úshin, qujattardy kýálandyrý jáne mámileni tirkeý úshin notarıýsqa júginý qajet. Ádilet departamenti notarıýstardyń qyzmetin toqtatqannan keıin bul jumys toqtap qalypty. Qazaqstanda jyljymaıtyn múlikpen mámileni qashyqtyqtan kýálandyrýǵa múmkindik beretin elektrondyq notarıýs bizde tájirıbede bolmaǵan jaı eken. 2020 jyldyń 25 naýryzdan bastap HQKO jabylǵannan keıin halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda tirkelgen birde-bir tranzaksııalar tirkelmegen.
Qazaqstandaǵy Rıeltorlar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Larısa Stepanenko bul másele de aldaǵy ýaqytta memlekettik deńgeıde rettelýi qajet ekenin jınalǵandardyń qaperine salyp ótti. Sebebi karantınnen keıin ekonomıkanyń barlyq segmenti burynǵydaı bolmaıtynyn, sıfrly tehnologııanyń degenine baǵynatynyn ishki naryq moıyndaı bastady. Daıyndyqty búginnen bastamasaq, erteń kesh bolary sózsiz. Sebebi EAEO elderiniń qarjy ınstıtýttary, bankteriniń Qazaqstanǵa kelýin tótenshe jaǵdaı toqtatyp tastady. Kúni erteń, olar aqparatty tehnologııanyń sońǵy múmkindigimen qarýlanyp, esikten tórge ozsa, turǵyn úı naryǵyndaǵy onlaın servız qyzmetteriniń barlyq túri sol jaqqa qarap, oıysýy ábden múmkin. Qazir turǵyn úı sektorynyń qaıtalama naryǵyndaǵy kelisimsharttardyń bári osy máselelerge baılanysty toqtap, karantınnen keıingi ýaqytqa qaldyrylǵan.
Karantındegi ıpoteke da jańa jaǵdaıǵa beımidelip úlgirgenin osy jıynda baıqadyq. Qurylys-ıpoteka naryǵyndaǵy eń iri oıynshy «Turǵynúıqurylysjınaqbanki» tótenshe jaǵdaı kezindegi onlaın-servısterdi engizýdi jedeldetipti. Biraq ázirge kórsetiletin qyzmet túri jańǵa shottardy ashý, salymshynyń derekteri men kelisimsharttaryndaǵy ózgeristerdi qaıta tirkeý nemese shottar arasyndaǵy aqsha aýdarymdarymen shektelip tur. Banktiń kelisimin alǵan zaımdar Almaty men Nur-Sultan qalalarynda tek aldyn ala tirkelý arqyly ǵana berilip jatyr. «Turǵynúıqurylysjınaqbanki» Basqarma tóraǵasy Lázzat Ibraıgımova birinshe kezekte tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan ýaqytqa deıin nesıe alýǵa ótinish berip, satý-satyp alý týraly kelisimshart jasap úlgirgen klıentterge basymdyq beriletinin aıtty. Qolda bar derekter olardyń sanyn 35 klıentpen shektep tur. Aldaǵy ýaqytta sol klıenttermen jasaǵan kelisimsharttarǵa núkte qoıylsa, olar menshik ıesi atanady.
«7-20-25», «Baspana Hıt», «Orda» ıpotekalyq baǵdarlamalar boıynsha nesıe berý ázirge toqtap tur. Sebebi baǵdarlama boıynsha nesıe beretin bank seriktesterde qajetti onlaın qyzmeti ázirge iske qosylmaǵan. 15 sáýirde Reseıde alǵashqy onlaın-ıpotekalyq mámile jasalǵanyn, satyp alýshy jańa ǵımarattan páter satyp alǵanynan BAQ arqyly qulaǵdar boldyq. Reseı qarjy ınstıtýttary bul jańalyqty ilip alyp ketkenin bilip otyrmyz. Demek, bul másele de aldaǵy birer kúnde sheshimin taýyp qalýy ábden múmkin. Tótenshe jaǵdaı jyljymaıtyn múlik naryǵyn qabyrǵaǵa tirep qoıǵandaı jaǵdaıda qaldyrdy: Eptileri birden es jıyp, tyǵyryqtan jol izdep, jaǵdaıǵa beıimdelýge tyrysyp jatyr.
Nomsters.kz onlaın servıziniń menedjeri menedjeri Zúlfııa Getmanchýk naryqtyń beıimdelýine klıentterdiń psıhologııalyq jaǵynan daıyn bolmaýy da kedergi keltirip jatqanyn aıtty. Naryq asyqsa da, klıent asyǵar emes. Bizde onlaın naryǵy burynnan bolǵan. Mysaly OLH arqyly saýdaǵa salynǵan buıymdardyń eń qymbaty 1-2 mln teńge. Al quny 100 – 200 mln teńgeden asyp ketetin turǵyn úıdi ınternet, onlaın rejimde satyp alýǵa psıhologııalyq jaǵynan daıyn bolmaı shyqty. «Aldanyp qalamyn ba» degen qorqynysh basym. Sebebi osyǵan deıin osy naryqta alaıaqtyq áreketter kóp boldy. «Klıent kelisimshartqa qol qoımastan páterge baryp, bárin óz kózimen kórýge tyrysady. Jańa kórshileriniń kim ekenin bilgisi keledi. Bári oıynan shyqsa ǵana kelisimshartqa qol qoıady. Qazir ondaı múmkindik joq. Tipti usynylǵan páterdi beıne formatta kórsetse de senbeıdi» deıdi Zúlfııa Getmanchýk.
Tranzaksııalardy qaıta bastaý úshin qazaqstandyqtar kem degende taǵy bir apta kútýi kerek. Almaty men Nur-Sultan notarıýstary 20 sáýirden bastap jumysqa qaıta kiriskenimen, jyljymaıtyn múlikpen mámileler 27 sáýirden bastap qaıta bastalady dep josparlanýda.
