Ulttyq banktiń burynǵy basshylarynyń biri kezinde halyqqa depozıtke salatyndaryńyzdy úsh valıýtaǵa bólip salyńyzdar dep keńes bergeni esimizde. Al qazir mýltısebet jaıly aıtyla bermeıdi. Sarapshylardyń basym kópshiligi AQSh dollaryna basymdyq beredi.
Sarapshy Erlan Ibragımniń paıymdaýynsha, mundaı baǵyt qor naryǵy damymaǵan jáne shıkizatqa táýeldi elderge tán qubylys. Tipti teńge baǵamy qazirgideı qyryq qubylyp turǵan zamanda eýrony da, ıýandi de saqtyq nusqasy retinde paıdalanýǵa bolady. Sebebi bul ekeýiniń qubylýy birdeı, álemdegi baǵasy turaqty valıýtalardyń qatarynda. Qazaqstandyq bankterde osy atalǵan valıýtalardyń kez kelgen túrimen depozıt ashýǵa múmkindik bar. Biraq eýro nemese ıýanmen depozıt ashý óte sırek kezdesetin jaǵdaı bolǵandyqtan, Ulttyq bank bul máselege erekshe toqtalyp kórmepti.
Búgin-erteń dollar kúrt quldyraıdy degenge eshkim senbeıdi. Dollar – álemdi bılep alǵan valıýta. «Osy túsinik qor naryǵynyń damýyna tejeý», deıdi sarapshylar. Olardyń paıymdaýynsha, AQSh valıýtasy kún sóngenshe sónbeıtin, jerdi topan sý qaptaǵansha qunyn joǵaltpaıtyn kóshbasshy valıýta degen kózqaras bar. Soǵan qaramastan onyń irgetasy shaıqala bastaǵany, burynǵydaı ornyqty emes ekeni sońǵy kezde kóbirek baıqalyp júr.
Valıýtalyq eksperımentterge aktıvterdi dollarsyzdandyrý, jergilikti valıýtalar men svoptardy qoldaný arqyly saýda-sattyqty ótkizý, jańa bankaralyq tólem mehanızmderi men sıfrly sandyq valıýtalar kiredi. Maýsymda Qytaı men Reseı prezıdentteri óz valıýtalarynda ekijaqty saýdany keńeıtemiz dep málimdedi. EAEO elderi saýda-sattyqty ulttyq valıýtalarymen júrgizýge kelisti. Qazirdiń ózinde Iran, Malaızııa, Túrkııa jáne Qatar memleketteriniń basshylary krıptovalıýtalardy, ulttyq valıýtalardy altyn men barterdi saýdada paıdalaný múmkindigin talqylaýda.
RUSI analıtıkalyq ortalyǵynyń sarapshysy Tom Kıtıngtiń aıtýynsha, álemde monovalıýtanyń dáýreni aıaqtalyp kele jatyr. Bul basqa elderdiń Amerıkanyń qarjylyq kúshine narazylyq bildirýi emes, árbir eldiń ulttyq valıýtasynyń áleýetin arttyrý maqsatynda qabyldanǵan sheshim.
Reseı óziniń qarjy júıesiniń bir bóligin dollarsyzdandyrýdy 2013 jyly bastap ketti. Sol jyldan bastap Ortalyq banki óziniń valıýtalyq rezervindegi dollarlyq úlesti 40%-dan 24%-ǵa azaıtty. Jaqynda Reseıdiń Qarjy mınıstrligi óziniń egemendi qoryndaǵy dollarlyq úlesti 125 mlrd dollarǵa azaıtý josparyn jarııalady. Ortalyq banki basshysy Elvıra Nabıýllına bul qadamǵa AQSh sanksııalarynyń, sondaı-aq valıýtalyq táýekeldi ártaraptandyrýǵa degen umtylysy sebep bolǵanyn sezgendikten barǵanyn aıtty. «Biz birtindep kóp valıýtaly halyqaralyq aqsha júıesine kóshýdemiz», deıdi Reseıdiń bas bankıri.
E.Nabıýllınanyń pikirimen Anglııa bankiniń gýbernatory Mark Karnıdiń ustanymy uqsas. Ol dollarǵa baǵdarlanǵan júıe turaqsyz bolatynyn ashyp aıtty.
ING 2020 jyly reseılik taýarlar men qyzmetter eksportynyń 62%-y dollarmen jasalady dep kútedi. 2015-2016 jyly bul kórsetkish 80% edi.
2013 jyly Qytaımen saýda-sattyqtyń barlyǵy derlik dollarmen júrdi, qazir onyń jartysynan da az. Reseılik sheneýnikterdiń pikirinshe, bul ózgeristiń sebepteriniń biri – saýdany jedeldetý. Dollarmen jasalǵan tólemder birneshe aptaǵa keshigýi múmkin, óıtkeni qarjy deldaldary sanksııalarǵa tekseris júrgizedi.
Qytaıdyń dúnıejúzilik tutynýshylyq qarjylandyrý júıesine sıfrly platformalyq kompanııalary arqyly áser etetinin kórip otyrmyz. Keıbir jerde Alipay logotıpi Visa sııaqty jıi kezdesedi. 2018 jyly Qytaı Shanhaı qor bırjasynda RMB fıýcherstik kelisimshartyn engizdi. 2016 jyldan bastap Qytaı Amerıkada tirkelgen iri kompanııalardy shaqyrǵany belgili. Alibaba Gonkongta 13,4 mlrd dollarǵa qosymsha lıstıng jasady. Búginde Qytaıdyń Ortalyq banki jańa sıfrly valıýta boıynsha qarqyndy jumys júrgizip jatyr.
Qytaıda BRIKS-tiń basqa elderimen (Brazılııa, Reseı, Úndistan jáne Ońtústik Afrıka) ortaq krıptovalıýta platformasyn qurý máseleleri talqylanýda. Sarapshylardyń aıtýynsha, Amerıkanyń geosaıası básekelesteri dollardyń ústemdiginen aýlaq bolǵysy keletini tańǵalarlyq emes. Biraq brıtandyqtardy tańdandyratyny, onyń odaqtastary da dollarsyzdanýdy qoldaıdy eken.
2019-2024 jyldardaǵy manıfestinde Eýropalyq komıssııanyń jańa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen: «Men eýronyń halyqaralyq rólin kúsheıtkim keledi», dedi. Al onyń burynǵy múshesi Jan-Klod Iýnker dollardyń eýropalyq energetıkalyq saýdadaǵy ústemdigin «kemshilik» dep atady, óıtkeni ımporttyń tek 2%-y AQSh-tan keledi.
Kez kelgen rezervtik valıýtanyń shynaıy synaǵy – qarjylyq daǵdarys. Kornell ýnıversıtetiniń professory Esvar Prasad «Dollar qaqpany» kitabynda: «Daǵdarys kezinde dollar jeńiske jetedi. Amerıkadaǵy 2007-2009 jyldardaǵy daǵdarys onyń qaýipsiz baspana mártebesin birshama kúsheıtti. Álemdik saýda, jınaq, nesıeler men rezervter kóbine birdeı valıýtada bolǵan kezde bul kúshter bir-birin nyǵaıtady», dep jazǵan. Avtordyń paıymdaýynsha, daǵdarys kezinde basqa valıýtalardyń birde-biri AQSh dollarymen teńese almaıdy. «Álemdik saýda, jınaq, nesıeler men rezervter kóbine birdeı valıýtada bolǵan kezde, álemdik valıýtalar bir-birine kúsh beredi», deıdi ol.
Biraq sarapshylar dollardyń defoltyn kútý bos nárse ekenin aıtady. Onyń defoltqa ushyraǵany eshkimge de qajet emes. Sondyqtan qarjynyń elý paıyzyn tek dollarmen saqtaǵan jón. Al qalǵanyn teńgege aýdarý kerek. Teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy qubylmalylyǵy 20%-ǵa deıingi aralyqta. Bul kórshi eldermen salystyrǵanda úlken kórsetkish. Dollardyń defoltqa ushyraýy múmkin emes bolsa, onda eýronyń bir qalypty baǵany ustap turýy da qalypty jaǵdaıǵa aınalady. Sarapshylardyń aıtýynsha, keler jyly eýroaımaq taǵy da qarjylaı qoldaýǵa zárý bolady. Eýropa elderinde júrip jatqan qarjylyq kómekterdiń tym tereńdep, tamyrlanyp alǵan daǵdarystyń betin qaıtara almaıtynyn saraptaı kele, keıbir sarapshylar eýropalyq valıýtanyń bul sharyqtaýy aldamshy ekenin basa aıtýda.
Qazaqstandyq sarapshy Ilııas Isaev adamdardyń dollarǵa degen psıhologııalyq turǵyda táýeldiligi ulttyq valıýtany birte-birte álsiretýge aparatynyn aıtady. О́z elinde joly bolmaǵan teńgeniń basqa elde baǵalanaryna eshkim senbeıdi. Al bizde halyq satyp alatyn zatynyń baǵasyn aldymen dollarmen bekitip, ony teńgege aýdaryp jatady. Syrtqa shyǵaratyn eksporty nemese shetelge jumys babymen saparǵa jıi shyǵatyndar úshin dollar qajet. Qarajattyń belgili bir bóligin olar onsyz da dollarmen saqtaıdy. Al endi eksporttyq bıznespen aınalyspaıtyndar, bıznesin el ishinde júzege asyratyndar ne úshin jerdi, kólikti, páterdi dollarmen baǵalaýy kerek?», deıdi ol. Dollarǵa degen tabynýdy shynynda da ózimiz qoldan týdyryp otyrǵanymyzdy kúndelikti ómirde jıi baıqaımyz. Kúnkóristen artylǵan qarjyny dollarǵa aýdaramyz. Satyp alǵan kóligimizdi de dollarmen esepteımiz. Tipti týǵan-týystar arasynda toı-tomalaq kezinde aýysyp júre beretin kádesyılarymyzdyń da dollarmen baǵalanǵanyn táýir kórip turamyz. Tipti balalarǵa deıin kóńilderine qonymdy zattardyń baǵasyn «Qansha baks» dep surap jatady. Sol urpaq erteń erjetkesin ulttyq valıýtamyzdy AQSh dollaryna degen táýeldilikten alystatý úshin ne isteı alady? Joq, munaı dáýreni júrip turǵan kezde «teńgege kúsh berý úshin sender ne istedińder?» dep bizdi kinálaı ma? Ol jaǵy belgisiz. Bilerimiz, AQSh dollaryna degen táýeldilik ulttyq valıýtamyzdyń ǵana emes, ulttyq ekonomıkamyzdyń da bolashaǵyna balta shaýyp jatyr. Qoly jetkender kók qaǵazǵa qarap marqaıady. Qoly jetpegender solardyń baılyǵyna qarap jaýtańdaıdy.
ALMATY
