Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bolat óndirisiniń jartysynan astamy Qytaıǵa tıesili
Dúnıejúzilik banktiń qarjy jáne ınstıtýttar jónindegi vıse-prezıdenti Djeıla Pazarbasıoglýdyń aıtýynsha, koronavırýs indeti adam densaýlyǵyna qaýip tóndirýmen qatar, memleketterdiń qarjylyq múmkindikterin tejep, ásirese shıkizatqa táýeldi elderdiń jaǵdaıyn qıyndatyp otyr.
– Búgingi saıası sheshimderdiń ishinde energetıkalyq sýbsıdııalaý reformalaryn júrgizýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórip otyrmyz. Bul reformalar qoǵamnyń neǵurlym osal toptaryn qorǵaýǵa baǵyttalýy tıis. Saıasatkerler saýda-sattyq salasyndaǵy shekteýleri toqtatyp, azyq-túlik qaýipsizdigine mán berý kerek, – deıdi Djeıla Pazarbasıoglý.
Bank keltirgen málimet boıynsha, shıki munaıdyń qańtar-naýryz aılaryndaǵy ortasha baǵasy 50 paıyzǵa tómendedi. Sáýir aıynda qara altyn quny tarıhı mınımýmǵa jetti. Dese de, jyl sońyna deıin munaı baǵasy ortasha eseppen barreline 35 dollardy quraıdy degen boljam bar. Sonymen qatar tutastaı alǵanda energııa kózderiniń (tabıǵı gaz ben kómirdi qosa alǵanda) baǵasy bıyl ortasha eseppen 40 paıyzǵa tómen bolady dep kútilýde. Degenmen Dúnıejúzilik banktiń boljamy optımıstik kózqarasqa qaraı aýysyp, 2021 jyly baǵa birshama turaqtaıdy degen pikirge saıady.
Álemdik daǵdarys saldarynan bıyl baǵaly metaldardyń quny da quldyrap tur. Ásirese mys pen myryshtyń baǵasy arzandaǵan. Bıyl jyl sońyna deıin álemdik ónerkásip salasy turalap, metall baǵasy shamamen 13 paıyzǵa qysqarady dep boljanýda. Jalpy, metalǵa suranystyń kóp bóligin Qytaı qamtamasyz etip otyrǵany belgili. Bul elge tasymaldanatyn shıkizat túrleri shekarada shektelip, logıstıkalyq tizbek ýaqytsha «úzilip» tur. Avtomobıl tasymaldarynyń tejelýi, porttardaǵy keptelisterdiń oryn alýy Qytaıdaǵy kiris jáne shyǵys saýdasynyń tejelýine ákep soqty. Osyǵan baılanysty ónerkásip pen qurylys salasynda shıkizatqa suranys aıtarlyqtaı tómendegen.
London metaldar bırjasynda mys, nıkel jáne myrysh baǵasy jyl basynan beri 9-14%-ǵa tómendedi. Temir keniniń 62%-y aqpan aıynyń basynda bir jyl ishinde eń tómengi deńgeıdi kórsetken bolatyn.
Sarapshylar epıdemııa bastalǵanǵa deıin byltyrǵydaı temir keniniń baǵasy 2020 jyly da joǵary bolady degen boljam aıtqan. Alaıda indettiń jappaı beleń alýy ınvestorlardyń oıyn onǵa bólgen syńaıly. Qytaı shıki bolat óndirýde jetekshi memleket. О́tken jyly álemdik óndiristiń 54 paıyzy osy elge tıesili bolǵan edi. Qytaı metallýrgııa ónerkásibi qaýymdastyǵynyń málimetteri boıynsha, byltyr eldiń qurylys sektory bolattyń 54 paıyzyn qoldanǵan. Kúnshyǵys elindegi qurylys salasy búginde toqtaǵan. Bul degenimiz bolattyń da suranysy tómendep ketkenin ańǵartady. Sonymen qatar avtoóndiris salasynda jıi qoldanylatyn lıtıı men kobalt elementteriniń de baǵasy qunsyzdanǵany anyqtalyp otyr. Taǵy bir aıta keterligi, Ońtústik Koreıanyń Hyundai kompanııasy Qytaımen birlesip, avtobólshekter shyǵarady. Qazirgi Qytaıdaǵy jaǵdaıdyń salqyny atalǵan kompanııaǵa da keri áser etip otyrǵany anyq. Degenmen bıyl Qytaıda avtokólik satyp alýshylar kólemi artýy múmkin. Karantın kezinde qytaılyqtar qoǵamdyq kólikke otyrýdan góri jeke kólikpen qatynaý qaýipsiz ekenin eskerip, suranys artýy yqtımal. Bul jaǵdaıdy aldyn ala boljaǵan Qytaı bıligi epıdemııa bastalǵanǵa deıin Qytaı ónerkásip jáne aqparattyq tehnologııalar mınıstrligi bıyl shildeden bastap elektromobılderge sýbsıdııa berý týraly sheshimdi keıinge qaldyrypty. Bul jaǵdaı tipti, akkýmýlıatorlar úshin qoldanylatyn lıtıı gıdroksıdiniń baǵasyn 10%-ǵa artýyna oń áser etip otyr. Aıta keterligi, Qytaıda lıtıı men kobalt óńdeý zaýyttarynda qazir qor jetkilikti. Byltyr bul elementterdiń aıtarlyqtaı deńgeıde artylyp qalǵany, bıylǵa azyq bolýda.
Arpa-bıdaı as eken...
Eger astyqtyń tonnasy kenetten munaı tonnasymen salystyrǵanda artyq baǵalansa, onda álemdik shıkizat pen azyq-túlik naryǵy turaqsyzdyqqa tap bolǵanyn kórsetedi.
Dúnıejúzilik bank keltirgen málimette álem boıynsha bıyl jyl sońyna deıin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qory jetkilikti bolyp, jalpy baǵa turaqty deńgeıde saqtalady delingen. Azyq-túlik baǵasynda turaqtylyq saqtalǵanymen salada kem-ketik máseleler oryn alý bek múmkin. Mysaly, tyńaıtqyshtardyń jetispeýi, ıá bolmasa jumys kúshiniń qoljetimdi bolmaýy kútilýde. Budan bólek, logıstıka salasynda birqatar máseleniń týyndaýy damýshy elderdiń naryǵyna jiberiletin gúlder, jemister men kókónister sııaqty tez buzylatyn ónimderdiń eksportyn tejeıdi.
Pandemııa men oǵan qarsy kúrestiń saldary agrarlyq ónim óndirýshiler úshin de, tutynýshylar úshin de ártúrli bolýy múmkin. Mysaly, Germanııada shekaranyń jabylýy maýsymdyq aýyl sharýashylyǵy jumysshylaryna kedergi keltirip otyr. Nemis sharýa odaǵynyń (DBV) basshysy Ioahım Rýkvıdtyń aıtýynsha, negizgi azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesinde qıyndyqtar bolýy múmkin emes, biraq kókónister men jemisterge qatysty keıbir daqyldardyń tapshy bolýy kádik. О́z kezeginde ónimniń jetispeýshiligi baǵaǵa áser etedi.
Al negizigi azyq sanalatyn azııalyqtardyń kúrishi aldaǵy josparlanǵan ýaqytqa jetpeı qalýy da yqtımal. Bıyl kúrish baǵasy Taılandta alty jyldan astam ýaqyt ishinde eń joǵary deńgeıge deıin kóterilgen. Vetnam úkimeti 25 naýryz kúni halyqty qamtamasyz etý jáne rezervter jınaý úshin kúrish eksportyna ýaqytsha tyıym saldy. Indetke deıin Vetnam men Taıland álemdik naryqqa kúrishti eksporttap otyrǵan kóshbasshy elder sanatyna jatqyzylyp kelgen edi.
Álemdyk naryqqa bıdaı eksportyn turaqty júrgizip otyrǵan Reseı 1 sáýirden bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EEO) sheginen tys elderge negizgi dándi daqyldar – bıdaı, qara bıdaı, arpa, júgeri eksportyna shekteý engizdi. Buǵan deıin bizdiń el de bıdaıdy syrtqa shyǵarýǵa tyıym salǵanyn bilemiz. Keıin kvota arqyly, ıaǵnı shektelgen kólemde eksporttalatyny belgili boldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shekaradan shyǵarýǵa tyıym salynǵan aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń tolyq tizimin jasap, qaraqumyq, qant, kartop, sábiz, qyzylsha, kúnbaǵys maıy syndy ónimder kvota arqyly eksporttalyp otyr.
BUU indettiń sońy tyıylmasa, álem boıynsha azyq-túlik jetispeýi oryn alyp, tipti osy jyldyń sońyna qaraı jer jahandaǵy 265 mln adam isher asqa jarymaı qalýy múmkin ekenin aıtyp dabyl qaǵýda. BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń basshysy Maksımo Toreronyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy damyǵan elderde egin jaqsy bolǵanymen, bul salada qyzmetkerler sany jetispeýi múmkin.
– Bul jaǵdaı baǵaǵa áser etip, tarıfter qymbattaıdy, ár el aldymen óz halqyn qamtamasyz etý úshin ónim eksportyna shekteý engizedi. Jaǵdaı kúrdelense, Úkimettiń azyq-túlik aǵynyn shekteýi múmkin. Erkin saýda aǵyny endi baqylaýǵa alynady. Bul jaǵdaı elder arasyndaǵy naryqqa talastyń týýyna, túıtkildi máselelerdiń ornaýyna alyp kelýi múmkin. Halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etýmen qatar, ónim óndirýshilerdiń daǵdarysqa ushyramaýyn qadaǵalaý da asa mańyzdy. Ásirese odaqtas elder óz ónimderin kórshi elderge kóptep ótkizýge tyrysýy múmkin. Túptep kelgende shıelenisten qashyp, álem boıynsha azyq-túlik aǵynyn qorǵaıtyn ýaqyt jetti, – dedi BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń basshysy.
