Qazaq dalasynda osydan segiz ǵasyr buryn qurylǵan alyp ımperııa Altyn Ordanyń mereıtoıyn atap ótip, negizin qalaýshy ári qazaq handarynyń atasy Joshy hannyń esimin ulyqtaý jóninde El prezıdenti Q.Toqaev bastama kótergen bolatyn.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2019 jylǵy 10 qyrkúıektegi №152 Jarlyǵynyń 11-tarmaǵy boıynsha Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar keshenin iske asyrý josparlanyp, Úkimetke tapsyrmalar júkteldi. Elimizdegi rýhanı jańǵyrý mádenı is-sharalar aıasynda ult uıasy – Ulytaýdan bastaý alǵan Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna arnalǵan sharalar respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerinde atalyp ótilýde.
Joshy uldary – Batý han negizin qalap, Berke han irgesin bekitken Altyn Orda Móńke Temirdiń bıligi tusynda, 1269 jyly Talas ózeniniń boıynda shaqyrylǵan Shyńǵys urpaqtarynyń quryltaıynda táýelsiz saıasat júrgizýge ózara mámile jasasyp, derbes ımperııa ekenin tolyq moıyndatýǵa qol jetkizgen edi.
-Búgingi tańda tól tarıhymyzǵa tereńirek úńilip, qapy ketken, kem qalǵan tustaryn zamana talaptaryna saı oı eleginen ótkizip jatyrmyz. Aımaqtyq stýdenttik onlaın-konferensııany uıymdastyrýdaǵy basty maqsat – bolashaq urpaqqa ata-babamyzdan mura bolyp qalǵan Uly dalanyń tórinde ózindik oryn alǵan tarıhı oqıǵalar men Qazaq dalasynda orta ǵasyrlarda qurylǵan iri memleket Altyn Ordanyń tarıhyn tanystyrý arqyly bizdiń tarıhymyzdyń tereńde jatqandyǵyn nasıhattaý jáne tarıhı sanany kóterý bolatyn»,- dep kórsetti konferensııanyń ashylýynda sóılegen ýnıversıtettiń ǵylymı jumys jáne ınternasıonaldandyrý prorektory E.T.Nurmaǵanbet. Ol tarıh tereńine úńilip, rýhanı qundylyqtardy zerdeleýde, stýdent jastardy Joshy ulysy men Altyn Orda memleketiniń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq tarıhyn dáriptep tanystyrýda, Uly dala tósinde úsh ǵasyrdan astam saltanat qurǵan Joshy ulysynyń tarıhyna qatysty oryn alǵan birqatar mańyzdy ózekti aqparatpen, ǵylymı bilimmen tanystyrýda jáne praktıkalyq tájirıbemen almasýda búgingideı ǵylymı konferensııanyń roli zor ekendigin atap ótti. О́z sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda «Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn tól tarıhymyzǵa, mádenıetimiz ben tabıǵatymyzǵa týrıster nazaryn aýdarý turǵysynan atap ótken jón»,- degen.
Altaıdan Alpige, Ertisten Dýnaıǵa deıingi alqapta bılik etken, Deshti-Qypshaq dalasynda shańyraq kótergen alyp memleket ádepkide Ulyq ulys dep ataldy. Joshy qypshaq dalasyna kelip óz ulysyn qurǵanymen mońǵoldyq dástúr júrgen joq edi. Jergilikti qypshaq halyqtarynyń dili men dinine erkindik berdi. Kóp uzamaı Joshynyń urpaǵy jergilikti halyqtyń salt-dástúri men turmysyna qaraı ıkemdelip, bir jolata sińisip ketti. Joshy ulysy nemese Qypshaq dalasy atanǵan ulan-ǵaıyr dalanyń jalpy aýmaǵy 10 mln sharshy shaqyrymǵa jetse, osy Qypshaq dalasynda qurylǵan Joshy ulysy keıinnen Altyn Ordaǵa aınaldy. Onyń dáýiri shamamen eki jarym ǵasyrdan astam ýaqytqa sozyldy.
Stýdent jastardyń ǵylymı-izdenýshilikterine sáttilik tileı otyryp, konferensııanyń jumysyn uıymdastyrýshy «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi, t.ǵ.k., dosent E.A.Ablanova Altyn Orda – Joshy ulysynyń ornyna qurylǵan alǵashqy memleketterdiń biri ekendigin, uzaq ýaqyt boıy saltanat qurǵan sáýletti-sáýleli memleket tarıh kóshinde Qazaq handyǵynyń bıligine ulasqan, tabıǵı-tarıhı turǵyda muragerlik quqyǵyn ıemdengeni jóninde tamyrly tarıhymyzdyń bederli kezeńin qamtıtyn Altyn Orda tarıhy – qazaq dalasymen jáne halqymyzdyń negizin quraǵan rý-taıpalarmen tyǵyz baılanysty deı otyryp, «Joshy ulysy nemese Altyn Ordanyń qurylý tarıhy» atty tarıhı túpderekter negizinde mazmundy baıandama jasady.
Ult tarıhyn túgendeýde qashanda kúrdeli máseleler bar. Tarıhtaǵy óz ornymyzdy saralaýda Altyn Orda kezeńi men onyń ǵylymı negizdelýine soqpaı kete almaımyz. Bul rette, «Altyn Orda tarıhynyń zerttelýi» taqyrybynda baıandama jasaǵan «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy G.E.О́tesova orta ǵasyrlyq myqty memlekettiń ómir súrý kezeńin jan-jaqty qarastyrǵan zertteýlerdi dáıekti taldady.
Altyn Ordanyń alǵashqy kezeńderinde-aq saıası ákimshilik ortalyq retinde kózge túsken Saraıshyq tarıhy týraly «Han ordaly – Saraıshyq» taqyrybynda kafedranyń aǵa oqytýshysy R.A. Sıdeshova qalanyń óz zamany kezeńindegi jaqsy damyǵan ekonomıkalyq ortalyq bolǵanyn, sonymen qatar alǵashqy handar panteony ekendigin derek negizinde tujyrymdady.
Altyn Ordanyń gúldengen kezeńinde jergilikti halyqtardyń jan – jaqty damýlary baıqaldy. Ol tek saıası ústemdik emes, sonymen birge mádenıetti, halyqtardyń órkenıetin qamtydy. Mine, sol úshin de XII – XIV ǵasyrlarda Eýrazııa halyqtarynyń tarıhy men mádenıetiniń damýyna asa zor yqpal etken Joshy ulysynyń, Altyn Ordanyń tarıhyn zertteý máselesi ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdartyp otyr. Osy aımaqtyq konferensııaǵa qundy izdenisteri, ǵylymı paıymdaýlary bar oqytýshylar jetekshilik etken stýdentter konferensııanyń «Ulyq ulystyń atasy – aıbyndy Altyn Orda», «Evrazııa keńistigindegi Altyn Orda» atty seksııalyq jumystarynda óz zertteýlerin qalyń kórermenge usyndy. О́skeleń urpaq-stýdent jastardyń Eýrazııa keńistigindegi Altyn Ordanyń qalyptasý, órkendeý t.t. taqyryptar tóńireginde ǵylymı-izdenis jumystaryn júrgizýge umtylysy negizinde tarıhı sanasyn kóterýdiń mańyzy zor bolyp tabylatyndyǵyna basa nazar aýdaryldy.
Ulyq ulys – Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna daıyndyq jáne ony merekeleý jónindegi is-sharalar aıasynda osyndaı konferensııanyń ótkizilýi - tarıhymyzdyń tereńde jatqandyǵyn nasıhattaýǵa, Altyn Orda men kóne túrkileri arasyndaǵy sabaqtastyqty zertteýge, Altyn Ordadan bastaý alǵan qazaq handyǵynyń tarıhyn jas urpaqqa úıretýge jol ashýǵa túrtki boldy dep aıta alamyz. Iаǵnı, tereń oılary men qundy izdenisteri arqyly stýdentterdiń patrıottyq rýhyn arttyrýda, bolashaq jastar arasynda babalar tarıhyna qyzyǵýshylyq pen qurmetti nasıhattaý maqsatynda ár stýdent óz tarapynan búgingi Altyn Orda tarıhyna qatysty ǵylymı izdenisterin odan ári tereńdete júrgizýge múddeliligin kórsetti. Jáne, búgingi kúngi shekteýsiz ǵumyry bar, táýelsiz, tuǵyry bıik, ǵylym-bilimi damyǵan, aldyńǵy qatarly álem tanyǵan elge aınalý ıdeıasy – babalarymyz kóne túrkilerden bastaý alǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn jalǵastyrǵan, Qazaq tarıhyndaǵy orny aıryqsha – Altyn Ordanyń Uly Dala tósindegi uly derjava retindegi rólin nasıhattaýǵa jol tartty.
Tereńnen bastaý alǵan ulttyq tarıhymyz arqyly Uly dalada ómir súrgen, uzaq jyldar boıy saltanat qurǵan, sáýletti-sáýleli memleket tarıh kóshinde Qazaq handyǵynyń bıligine ulasqanyn, tabıǵı-tarıhı turǵyda onyń tikeleı murageri – Qazaq eli ekenin bilý bizdiń mindetimiz bolsa, halqymyz ár ýaqytta baı tarıhtyń ıesi bolǵandyǵy aqıkat.
Roza SIDEShOVA,
Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar
men ınjınırıng ýnıversıtetiniń
«Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy
