Oljaǵa kenelgen oǵlandar

Erkin kúresten ótken álem chem­­pıo­nattarynda jeńip alǵan júl­delerdiń sany men sapasy jaǵy­nan Valentın Iordanovtyń aldyna túsetin eshkim joq. Bolga­rııanyń baǵyna týǵan balýannyń baǵyndyrmaǵan belesi kemde-kem. 1983-1995 jyldar aralyǵynda jalaýy jelbiregen jarysta 10 márte baq synaǵan ol barlyǵynda oljaǵa keneldi. Naqtylap aıtsaq, 7 altyn, 2 kúmis jáne 1 qola medaldy olja­lady. Sonymen qatar Eýropa birinshiliginde jeńip alǵan 9 (7 altyn, 1 kúmis, 1 qola) júldesi taǵy bar. Bir qy­zyǵy, osyndaı orasan zor be­lesterdi baǵyndyrǵan dańq­ty balýannyń kópke deıin Olım­pıada altynyna qol jetkize almaı júrdi. 1988 jyly Seýlde Iordanov sátsizdikke ushyrady. 1992 jyly Barselonada qola me­dal­dy qanaǵat tutty. Tek 1996 jyly Atlantada asyǵy alshysynan túsip, 36 jastan asqan sha­ǵyn­da «máńgi tozbas» ataqqa qol jetkizdi.

Valentın Iordanovtyń At­lan­ta Olımpıadasyndaǵy ár bel­desýi kóz aldymyzda. Úshinshi aınalymda onyń joly bizdiń Máý­len Mamyrovpen qıysty. Tó­reshi belgi bergen bette birden shabýyldap, aıaǵynan ilip áketken qandasymyz qarsylasyn jerge alyp urdy. Úsh ballǵa tatıtyn ádis edi, alaıda tóreshiler bir upaı ǵana berdi. Jerde aýnatyp aldy da, taǵy eki upaı oljalady. Sálden keıin qolyn «kisendep», jaýyrynymen jerge qadaýǵa yń­ǵaılandy. Bul qa­ýipten qutyla almaıtynyn sezgen Valentın aılaǵa jú­gindi. «Qolym syndy» degendeı syńaı tanytyp, aıǵaıǵa basty. Tóreshi beldesýdi dereý toqtatyp, ortaǵa dárigerlerdi shaqyrtty. Olar Iordanovtyń qo­lyn ustap kó­rip, esh­teńe bol­maǵanyna kóz jet­kiz­gen soń qaıta kilemge shy­ǵardy. Bul joly bolgarııalyq ba­lýan óz múm­kin­digin qalt ji­bermedi. Máý­len­nen aılasyn asyr­ǵan ol altyn tuǵyrǵa bir taban jaqyndaı tús­ti. Atlantada jeńip al­ǵan altyn medaliniń ta­rıhy osyndaı.

KSRO quramasy sa­pynda aýyr jáne asa aýyr sal­maq dá­re­­jelerinde aıqasyp, Olımpııa oıyn­darynyń úsh dúrkin jeńim­pazy atanǵan Aleksandr Medved 1961-1971 jyldar aralyǵynda uıymdastyrylǵan álemdik dodalarda jeti márte daralandy. Sol aralyqta ol nebári eki ret qana jeńilistiń kermek dámin tatqan eken. Atap aıtsaq, 1961 jyly Iokohamada qola me­daldy qanaǵat tutsa, 1965 jyly Manchesterde she­shýshi tusta Túrkııanyń tarla­ny Ahmet Aııke ese jiberip, kúmis­pen kúp­teldi. Basqa dúbirli doda­lar­dyń barlyǵynda Belarýs eli maq­tanyshynyń mereıi ústem boldy.

Sekseninshi jyldary saıysqa túsken egiz balýandar – Anatolıı men Sergeı Beloglazovtardyń aı­shyq­ty óneri jankúıerlerdiń jadynda. Ekeýiniń de baǵyndyrǵan belesteri zor. Máselen, Anatolıı Olımpııa oıyndarynyń jeńim­pazy jáne álemniń úsh dúrkin chem­pıony atansa, Sergeı odan asyp tústi. 1979 jyly óziniń tusaý­keser jarysynda kúmis medal alǵan ol odan keıin alty ret al­tyn tuǵyrda marqaıyp turdy. Bar­lyǵy – jeti júlde! Odan bólek, Olım­pıadanyń eki birdeı altyny bar.

Qap taýynyń qos qyrany – Ar­sen Fadzaev pen Bývaısar Saı­­tıevtiń árqaısysy alty retten álem chempıony atandy. 68 kılo salmaq dárejesinde óner kórsetken Soltústik Osetııanyń sań­laǵy 1983-1991 jyldar ara­lyǵynda atoı saldy. 1989 jyly Mar­tınıdegi básekede kúmis me­daldy enshiledi. Alaıda ol kezde Fadzaev 74 kılolyq balýandar­men beldesken edi. Kúmiske kóńili kónshimegen Arsen keıinnen óziniń úırenshikti salmaǵyna oraldy. Al Daǵystanda týyp-ósken cheshen jigiti Kras­noıar­skidegi sheberligin shyń­dady. Dmıtrıı Mın­dıash­vılı syndy áıgili bapkerden tálim-tárbıe alǵan Bývaısar 74 jáne 76 kılo salmaqtarda kúsh synasyp, 1995-2005 jyldar ara­lyǵynda aldyna jan salmady.

Soltústik Osetııada dúnıege kelgen Maharbek Hadarsev álem chempıonattarynda segiz ret je­ńis tuǵyrynan qol bulǵady. 1986-1991 jyldar aralyǵynda ol qata­rynan bes ret teńdessiz dep tanyl­sa, 1993 jyly qola jáne 1994 pen 1995 jyldary kúmis medaldy en­shiledi. Tórt ret Olımpııa oıyndaryna qatysqan Hadarsev Seýl men Barselonada altyn al­sa, Atlan­tada kúmiske qol sozdy. Bir qy­zyǵy, sol jarystardyń bar­­ly­ǵynda ol túrli mem­­leketterdiń týy as­tynda óner kór­setti. Atap aıtar bolsaq, 1988 jyly – KSRO-nyń, 1992 jy­ly – TMD-nyń, 1996 jyly – Reseıdiń jáne 2000 jy­ly О́zbekstannyń namysyn qorǵady.

Soltústik Osetııanyń taǵy bir dańq­ty týmasy, 37 jastaǵy Had­jı­murat Gasalovtyń álem chempıonat­tarynda jeńip al­ǵan jeti júldesi bar. Aýyr sal­maqtarda kú­resken ol 2005-2014 jyldar ara­lyǵynda 5 al­tyn, 1 kúmis jáne 1 qo­la medaldy qor­jynǵa saldy. Úlken sporttan qol úzgennen keıin ol jattyq­ty­rý­shy bolyp qyz­met at­qardy. 2017-2018 jyldary Qa­zaq­­standa eń­bek etip, Alma­tyda ashylǵan erkin kúres akade­mııa­synyń bas bapkeri boldy.

Balýandyq ónerde esimderi erekshe qurmetpen atalatyn Da­ǵys­tannyń darabozy Álı Álıev, Tbı­lısıdiń týmasy Lerı Habelov já­ne Irannyń myq­tysy Abdýlla Movahed syndy sańlaqtardyń bes dúrkin álem chempıony degen dardaı ataqtary bar.

Elýinshi jyldardyń sońy men al­pysynshy jyldary óner kór­setken Álı Álıev 1963 jy­ly So­fııada ótken jarystyń fına­lynda utyldy. Iаǵnı, dú­nıe­júzilik dodada ol barlyǵy al­ty júlde aldy. Bir ókinishtisi, Álıge Olımpııa oıyndarynda je­­ńis tuǵyryna kóterilý baqyty buı­yr­mady. Ol 57 jasynda kenetten kóz jumdy.

1985-1995 jyldar aralyǵynda qarsylas shydatpaǵan Lerı Ha­belov óziniń sońǵy jarysynda úshin­shi orynnan asa almaǵannan keıin boz kilemmen qosh aıtysty. 55 jas­taǵy áıgili balýan búgingi tańda Grýzııanyń Ulttyq Olım­pıada komıtetin basqarady.

Al Abdýlla Movahedtiń je­ńis­ti joly 1965 jyly bastaldy. Álem­dik dodalarda Parsy eliniń ókili qatarynan bes jyl boıy esh­kimge ese jibergen joq. 1979 jyly em-dom qabyldaý úshin ol AQSh-qa attanyp, aqyry sol jaqta qa­lyp qoıdy. Amerıkada bilim alyp, ǵylymǵa bet burdy. Kezinde Mo­vahedke atalǵan mem­lekettiń sport basshylary tarapynan jer­gilikti balýandardy baptaý jó­ninde birneshe márte usynys túsken eken. Jýyrda ǵana Abdýlla aqsaqal 80 jasqa toldy.

Mine, erkin kúresten ótken álem chempıonattarynda eń kóp oljaǵa kenelgen balýandar osylar. Osy 10 sańlaqtyń árqaı­sy­sy­nyń esimderi álemdik sport ta­­rıhynda altyn áriptermen ja­zýly.