«Otandyq ekonomıkaǵa senimdi qadam kerek» - maman

Otandyq ekonomıkany árta­rap­tandyrý, halyqty ónimdi jumyspen qamtý jáne tabysyn arttyrý, áleý­mettik kómekterdi qoljetimdiligi sekil­di máselelerdi iske asyrý joldary naqtylandy. Sonyń ishinde sha­ǵyn jáne orta bıznes ekonomıkany árta­rap­tandyrýdyń negizgi ózegine jáne tirek kúshine aınalýy ekeni aıtyldy.

Búgingi tańdaǵy bizdiń shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń strate­gııa­lyq baǵyty – óndiristik taýarlar men qyzmetterdiń ishki jalpy ónim­degi úlesin qazirgi 25-27 paıyzdan 2050 jyl­ǵa qaraı 50 paıyzǵa deıin ulǵaıtý. Bul úrdis jiti qadaǵalanyp, únemi je­tildirilip turýǵa tıis. Sebebi ol – el­degi bıznes-ahýaldyń negizgi kórset­kish­teriniń biri.

Birinshiden, eldiń 1000 turǵynyna shaqqandaǵy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany Qazaqstanda orta eseppen 24-25 shamasynda. Damyǵan el­derde bul kórsetkish 20-50 birlik ara­ly­ǵynda qubylady eken. Demek bul tarapta jasalatyn jumys áli de kóp.

Ekinshiden, ekonomıkalyq kórset­kish – ekonomıkalyq belsendi halyq­tyń ishindegi shaǵyn jáne orta bız­nes­tegi úlesi. Elde bul 30 paıyzdy qurap otyr. Salystyrmaly túrde alsaq, AQSh-ta jumysqa jaramdy halyqtyń 55 paıyzy, Japonııada 72 paıyzy tabysyn atalǵan sektordan tabady eken. Mine, bizdiń elimiz de osyndaı mejeni basty baǵdarǵa alýy qajet.

Úshinshiden, eldiń ishki jalpy ónimi kólemindegi shaǵyn jáne orta bıznes taýarlary men qyzmetteriniń úlesi 27 paıyzdy qurasa, damyǵan elderde 60-70 paıyz aralyǵynda. Demek bizdiń elimizde shaǵyn jáne orta kásipkerlikti ekpindi damytý úshin qolaıly jaǵdaı qalyptastyrýǵa ekpin túsirilýi kerek-aq.

Tórtinshiden, sharýashylyqtar ishindegi atalǵan bıznes sanynyń úlesi 93 paıyzǵa jetip otyr. Bul damyǵan elder kórsetkishiniń deńgeıine sáıkes keledi. Alaıda shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi áli az ekeni daýsyz. Qazir Qazaqstanda bul kórsetkish 27-29 paıyz kóleminde qalyp otyr. Bul – bizdiń elde ishki jalpy ónimniń kóp bóligin, ıaǵnı 70 paıyzyn iri bıznes qalyptastyryp otyr­ǵanynyń aıǵaǵy. Onyń úlesi kóbinese ekonomıkanyń naqty sektorynyń, sonyń ishinde munaı-gaz, taý-ken salalaryna tıisti ekenin ańǵaramyz. Mine, osydan bizdiń ekonomıkamyzdyń shıkizatqa táýeldi ekeni kórinedi. Sondyqtan, ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrý – mańyzdy másele.

Besinshiden, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri qyzmetiniń turaq­ty­lyq deńgeıi zańdy tulǵa retinde tir­kel­gen sýbektileriniń sany men olardyń belsendi sýbektileri sanynyń araqa­ty­nasymen anyqtalady. Sol sebepten jumys jasamaıtyn kásiporyndardy jabý amalyn jeńildetip, olardy statıstıkalyq esepten shyǵarýdy ońtaılandyrǵan jón.

Shaǵyn jáne orta kásiporyndarda eńbek ónimdiligi ortasha 15,5 myń dollardy quraıdy. Bul ulttyq ekonomıka boıynsha ortasha kórsetkishten, ıaǵnı 24,5 myń dollardan 1,6 ese tómen. Al álemdik damyǵan elderdiń kór­set­­ki­shinen 8 ese tómen. Qazaqstanda sharýa­shylyq qyzmet atqaratyn sýbekti­lerdiń arasynda jeti paıyzǵa ıe bolyp otyrǵan iri bıznes eldegi ishki jal­py ónimniń 70 paıyzyn óndiredi.

О́zge óńirler sekildi Atyraý obly­synda da shaǵyn jáne orta kásip­kerliktiń damýynda serpilis bar. О́ńir­de 2019 jylǵy statıstıkalyq máli­metke sáıkes jumys istep turǵan 46756 sýbekt tirkelgen. Bul 2018 jyl­men salystyrǵanda toǵyz paıyzǵa artyq. Olardyń quramyndaǵy zańdy tul­­ǵa­lar – 7151, jeke kásipkerler – 37139, sharýa qojalyqtary – 2466. Bar­­ly­ǵy 133,6 myń adam jumyspen qam­ty­lyp otyr. Bul 2018 jylǵa qara­­ǵanda 5,5 paıyzǵa óskendigin baıqa­tady.

Álemde qıyn jaǵdaı qalyptasyp otyr. Munyń áseri bizdiń elimizge de tıedi. Al qıyndyqtan shyǵýdyń naqty joly bar ma? Árıne, bar. Bul – aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin qurý, ǵylymı múmkindikterdi paıdalaný esebinen eńbek ónimdiligin arttyrý, aýyl sharýashylyǵy nysandaryn shaǵyn nesıeleý jáne qoldaý.

Baqtybek TAÝBAEV,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory

Atyraý