“QAZAQSTANDYQ MAZMUNDY” QAZAQSTANDYQTAR ǴANA ULǴAITA ALADY

Memleketimizdiń qalyptasyp, damýyna eńbegi sińgen kásibı munaıshy jáne jer­gilikti kásipker retinde meni Mańǵys­taýdyń munaı óndirisi men servıstik qyzmet kórsetý sala­syn­daǵy qazirgi ahýal qatty tolǵan­dyrady. Elbasy N.Nazarbaevtyń 2009 jyldyń 29 jeltoqsanynda qol qoıyp, bekitken “Qazaq­stan­dyq mazmun máseleleri týraly Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań aktilerine to­lyq­tyrýlar men ózgerister engizý jónin­degi” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy jer­­­gilikti jerlerde óz dárejesinde oryndalmaı otyr. Máselen, Mańǵystaýda óz bıznesin órken­detip jatqan Reseıdiń “Iýgo-Vostochnaıa servısnaıa grýppa” (“IýVSG”) kom­panııasy, “Lýkoıl”-dyń menshigindegi “Qara­qudyq­munaı”, “North Buzachi”, “Arman” JShS sııaqty birneshe kompa­nııa­lar Elbasymyzdyń “qazaqstandyq mazmun” saıasatyn aıaqasty etýde. Olar tikeleı Reseıdiń saıasatyn júrgizip, óz eliniń ǵana múddesin kózdeıdi. Bizdińshe, qazaqstandyq mazmun týraly zańdy tolyqqandy, óz dárejesinde júzege asyrǵymyz kelse, bul kásiporyndardyń bas dırektorlary qazaqstandyq azamat bolýy tıis. Al bizde, ókinishke qaraı, olaı bolmaı tur. “Lýkoıl”-dyń kadr saıasaty “qazaq­standyq mazmunǵa” múlde qarama-qaıshy. Oǵan qarasty kompanııalar ózimizde dál sondaı dárejedegi mamandar bola tura, bar­ly­ǵyn Reseıden alyp keledi. Al osy salada ondaǵan jyldyq tájirıbesi bar, qazaq­stan­dyq myqty kásibı mamandar jumyssyz bos júr nemese áldebir shaǵyn kompanııalardyń teh­nı­kalyq dırektory qyzmetin atqaryp, jaldanyp júr. “Lýkoıl”-dyń menshigindegi joǵaryda atalǵan kompanııalar bas dırek­tor­­lyq qyzmetke nemese sondaı joǵary laýa­zym­­­dy oryndarǵa tek kóz aldaý úshin ǵana kon­kýrs jarııalaıdy da, arada az ǵana ýaqyt ótken soń “ondaı qazaqstandyq ma­man tabyl­mady” degen syltaýmen ózderiniń reseılik aza­matyn taǵaıyndaıdy. Áıtpese, bizde kezinde ondaı úlken jaýapty qyzmet­terdi atqarǵan, munaı salasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maıtalman mamandar jetip artylady. Salystyrý úshin aıta ketsek, Qytaı memleketi satyp alǵan kompanııalardaǵy jaǵdaı olaı emes. Máselen, “Mańǵystaý­munaı­­gaz” AQ-tyń bas dırektory A.Aıdar­baev – qazaqstandyq maman. Al onyń qarjy jónindegi orynbasary – Qytaı azamaty. Osyndaı talap tek qytaılyqtardyń menshi­gin­degi kásiporyn­darda ǵana emes, barlyq sheteldikter ıelik etetin kompanııalarda saqtalýy tıis. Jalpy, reti kelip turǵanda aıta ketý kerek, reseılik­terge qaraǵanda, qytaılyqtar óte názik te, sheber saıasat júrgizedi. Olar reseılikter sııaqty dórekilik pen ózimbilemdikke baryp, birden tizege salyp syndyrmaıdy, áıteýir ólkeniń múddesimen sanasqan sııaqty bolyp, shama kelgenshe “qazaqstandyq mazmun” saıasatynyń talap­taryn saqtaýǵa tyrysady. Osy maqalany jazý kezinde meniń oıyma osydan 15 jyl burynǵy jaǵdaı túsip otyr. 1995 jyly AQSh-taǵy Massachýsets shtaty­nyń ýnıversıtetin bitirgennen keıin Tehas shtaty­na qarasty Dallas qalasyndaǵy “ORIKS Enerdjı” qazaqstandyq jobalary­nyń konsýltanty jáne dırektory bolyp jumys istedim. Qazirgi kúni Reseıdiń menshi­gi­ne ótip ketken “Arman” qazaq-amerıkan bir­lesken kásipornynyń qurylýyna atsalys­tym. Sonda ólkemizdiń óreli azamaty, marqum Násipqalı Marabaev ekeýmiz sheteldikterdi kompanııanyń bas dırektory Qazaqstan aza­ma­ty, al ekinshi dırektory etip amerıka­lyq­ty taǵaıyndaýǵa, sondaı-aq aldymen jergi­likti jerdiń múddesin kózdep, mamandardyń basym kópshiligin jergilikti jerdiń adamdarynan alýǵa kóndirdik. Sóıtip, “Arman” BK-niń alǵashqy dırektory Quralbek Keljanov ta, odan keıin osy qyzmetti atqarǵan Qubaıdolla Mahýtov ta búginde munaı salasynda ózindik orny bar myqty maman bolyp qalyptasty. Mine, qazirgi qaqsap aıtyp júrgen “qazaqstandyq mazmun” saıasatyn biz sonaý ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda-aq sheteldikterge shegelep turyp túsindirip bergenbiz. О́kinishke qaraı, “Arman” kásipornyn reseılikter satyp alǵannan keıin burynǵy biz salyp ketken soqpaqtyń talqany shyqty. Osyndaı ospadarlyqtyń saldarynan nebir myqty mamandarymyz eshkimge kereksiz bolyp, jerde qalyp jatyr. Al ómir boıy klass pen kabınetten shyǵyp kórmegen, asfaltta týyp, avtoda ósken, ana tiliniń qasıetinen maqurym qalǵan, aýdıtorııadan shyǵyp, atqa minip, taqqa qol sozǵan “jańa” qazaqtar besikten beli shyqpaı jatyp bılikke umtylady. Ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda Prezıdenttiń bizdiń vedomstvolardaǵy jap-jaqsy laýazymdarda ózderiniń ne úshin otyrǵandaryn da bilmeıtin bala-shaǵalar otyr dep ashyna sóıleýi de ­osy sózimizdiń aıqyn aıǵaǵy. Bizdi jarylqap jarytpaıtyn osyndaı jas kadrlardy, jalpy, elimizdiń joǵarǵy deńgeıdegi basqarý organdaryndaǵy “bala-shaǵany” qatań synǵa alǵan Prezıdenttiń bul sóziniń jany bar. Shyndyǵynda da, ómirinde óndiristi kórmegen ondaı jastardy alys aımaqtardaǵy qaınaǵan qyzý eńbektiń maıdanyna jiberý kerek. Men 1997 jyldan bastap qazirgi kúni qanatyn keńge jaıyp, Qazaqstannyń birden-bir irgeli saqtandyrý kompanııasy bolyp otyrǵan “NSK” munaı saqtandyrý kompanııa­synyń negizin qalap, eń tuńǵysh uıymdas­tyrý­shysy jáne prezıdenti boldym. Sonda Qyzyl­orda oblysynyń Aral aımaǵyndaǵy bir kenishti ıgerý kezinde saqtandyrý jónindegi kelisim-shart jasaý úshin Japonııaǵa kompanııanyń atynan bir adamdy jiberý kerek boldy. Áýelgide biz polıtehnıkalyq ınstıtýt­tyń túlegi, bir jas mamandy jibermek bolyp sheshkenbiz. Artynan Almatyda oqıtyn japon­dyq mamannan keńes alǵanymyzda, ol “Japo­nııada ol sııaqty jas mamandarmen múlde sóılespeıdi. Olar aqyl-parasaty kemeline kelgen, kópti kórgen, ómirlik is-tájirıbesi mol adamdarmen ǵana teń dárejede qarym-qatynas jasaıdy. Sondyqtan bilimdi de bilikti, jasy úlken adamdaryńyzdy jibergen durys”, – degen aqyl aıtty. Sóıtip, onyń aldynda Kúnshyǵys eline saparǵa shyǵýdy josparlap otyrmasam da, oılamaǵan jerden kelissóz júrgizýge men ózim bardym. Sonda meniń túsingenim – Qytaı, Ońtústik Koreıa, Japonııa sııaqty damyǵan elderde qazirgi biz sııaqty áli oń-solyn tanyp úlgermegen shıkiókpe jas kadrlardy emes, jasy jer ortasynan asqan, ómir kórgen, tájirıbe jınaǵan, toqtasqan adamdardy joǵary baǵalap, olardyń oı-pikirlerine qulaq asyp, qatty sanasady eken. Mine, bizge de damyǵan elderdiń osyndaı ozyq tájirıbesin paıdalaný qajet-aq. Bizde joǵary oqý ornyn bitirgenimen, murnyna munaıdyń ısi de barmaıtyn dúmbilez mamandar Astanadaǵy jaıly kabınetterge jaıǵasyp alǵan. Olardyń kópshiligi – kókesi men ákesi áldebir mekemeni tirep turǵan kileń “tekti” jerdiń balalary. Al jergilikti jerlerdegi munaı óndirisiniń otymen kirip, kúlimen shyǵyp, is júzinde tájirıbelik shyńdalýdan ótip júrgen qarapaıym qazaq balasynyń teorııalyq bilimi joq, joǵary oqý ornynda bilim alýǵa kóp rette qoly jete bermeıdi. Sodan keledi de osy saladaǵy ondaǵan jyldarǵa sozylǵan dástúr sabaqtastyǵy úzilip, bilimdi de bilikti mamandar daıyndaý isi toqyraýǵa ushyrady. Qazaqstandaǵy kadr saıasaty jolǵa qoıylyp, “Adjıp”, “Shevron” sııaqty iri kásiporyndardy basqarýdy da ıgerip, sheteldiktermen ıyq tirestirip, terezesi teń dárejede sóılese alatyndaı Otanymyzdyń ozyq oıly, bilikti mamandaryn tárbıeleý qajet. Reti kelgende aıta ketý kerek, kezinde “Shevrondy” Nık Zana degen túrik te basqardy. Túrkııa munaı-gaz salasynda biz sııaqty 110 jyldyq tájirıbesi bar, óndirisi damyǵan el emes. Biraq sonda da olar osyndaı alyp kásiporyndy basqarýǵa qabilet-qarymy jetetindeı isker tulǵany arnaıy ázirlep, jan-jaqty synnan ótkizip, daıarlap shyǵardy. Al biz bolsaq, “qazaq munaıynyń bir ǵasyrdan astam tarıhy bar” dep, aýzymyzdy toltyryp maqtanǵanymyz bolmasa, jıyrma jyldan beri “Shevronnyń” esiginen de syǵalaı almaı júrmiz. Taǵy bir aıta ketetin másele – joǵaryda atalǵan sheteldik kásiporyndar servıstik qyzmet kórsetý salasyndaǵy barlyq jumys kólemin menshiktep, monopolııalap alǵan. My­saly, tender jarııalanǵan kezde “Lýkoıl”-dyń menshigindegi kásiporyndar jeńip shyǵatyndaı etip, solardyń múddesine saı, zańsyz talaptar qoıylady da, sonyń saldarynan ol talaptardy oryndaı almaǵan jergilikti qazaqstandyq kompanııalar zardap shegip, ózderine tıisti nápaqasynan qaǵylady. Bir ǵana mysal. О́tken jyly tender jarııa­laǵan “Qaraqudyqmunaı” JShS bizge “Ten­­derge qatysýshy mekemeniń 2007 jyly Reseı­de shyqqan burǵylaý qondyrǵysy bolýy tıis” degen talap qoıdy. Biz bul talaptyń zańsyz­dyǵyn aıtyp, ótken jyldyń jeltoqsan aıyn­da burynǵy oblys prokýrory S.Erim­betov pen “Nur Otan” HDP Mańǵystaý oblys­tyq fılıalyna shaǵym túsirdik. Alaıda, odan áli kúnge deıin eshqandaı nátıje bolǵan joq. Ashyǵyn aıtý kerek, Reseıdiń “IýVSG” (“Iýgo-Vostochnaıa servısnaıa grýppa”) kompanııasy, “Lýkoıldyń” menshigindegi “Qaraqudyqmunaı”, “North Buzachi”, “Arman” JShS sııaqty birneshe servıstik kompanııalar tikeleı Reseıdiń saıasatyn júrgizip, óz eliniń ǵana múddesin kózdeıdi. Bulardan el bıýdjetine kelip túsip jatqan paıda da shamaly. Ásirese, “Qaraqudyqmunaı” JShS-niń qazaqstandyq jumysshylardy jumyspen qamtyp, qazaqstandyq taýardy satyp alý men qazaqstandyq qyzmetti paıdalaný degen talaptardy oryndaý deńgeıi biz sııaqty servıstik kompanııalar túgili, respýblıka Úkimetiniń de kóńilin kónshitpeı, Elbasynyń júrgizip jatqan “qazaqstandyq mazmun” saıasatyn aıaqasty etip otyrǵan kásiporyndar retinde kúni keshe Munaı jáne gaz (burynǵy Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar) mınıstrliginiń “qara tizimine” ilikti. “Lýkoıl”-dyń “Qazaqoıl Aqtóbe” JShS tóńiregindegi daý-damaı – óz aldyna bir tóbe. Bizdińshe, bul kompanııalar taza qazaq­stan­dyq múddege qyzmet etýi tıis. Tipti biz aıtar edik, olardyń quryltaıshylary men bas dırektorlary da qazaqstandyq mamandar bolýy kerek. Áıtpese, bas ofısi Reseıde neme­se Qytaıda ornalasqan, aty “qazaqstan­dyq” ta, zaty sheteldik kompanııalardyń tapqan tabysynan el qazynasyna qara baqyr da túspeıdi, barlyǵy da shetel asyp, joq bolady. Sóıtip, el baılyǵy tapa-tal túste talan-tarajǵa túsip, qala berdi, qazaqstandyq kom­panııalardyń aýzy jyryq bolyp, aınalǵanda óz elinde ógeı kúı keship qala beredi. Sondaı-aq, “О́zenmunaıgaz” óndiristik birlestiginiń uńǵylaryn jóndeýmen jáne kúrdeli jóndeýmen aınalysatyn “Burǵylaý” JShS, “Jóndeý” JShS, kezinde “Mańǵystaýmunaıgaz” aksıonerlik qoǵamynyń enshiles kásiporny bolyp qurylǵan “Oıl servıs kompanı” (“OSK”) JShS-niń de kásibı biliktiligi óte tómen, qyzmet kórsetý deńgeıi nashar bolsa da, atalǵan iri kompanııalardyń aınalasyndaǵy tenderlerdiń bárin utyp, monopolııalap alǵan. Qarap otyrsańyz, osy atalǵan mekemelerdiń bári bizdiń ólkemizdegi óndiris alyptarynyń erketotaı balasyndaı bolyp, barlyq jumys kólemin menshiktep, monopolııalap alǵan. Al osy áreketter qanshalyqty zańdy? Aınalyp kelgende, sonyń saldarynan jergilikti qazaqstandyq kompanııalar zardap shegip, ózderine tıesili nany men nápaqasynan qaǵylyp otyr. Menińshe, joǵaryda attary atalǵan sheteldik kásiporyn­dardyń barlyǵynyń da eń keminde 50 paıyzdaıynda qazaqstandyq úles bolýy qajet. Endigi bir másele – elimiz táýelsizdik alǵaly bergi sońǵy 19 jyldyń ishinde sory qaınap, qaıta-qaıta qaıta qurylymdaýǵa (reorganıza­sııaǵa) ushyraǵan munaı-gaz salasynyń hal-ahýaly. Asyly, qanshama jyldar boıy qalyptasqan dástúri bar qazynaly salany qaıta qurylymdaýdan ótkizip, “reforma” jasaı berý – túsiniksiz. О́ıtkeni, munaı men gaz salasynyń dúnıejúzilik tájirıbede qanshama ǵasyrlar boıy synnan ótken qalypty dástúri bar. Eger ony qalamasaq, kúni keshegi Keńes Odaǵynyń kezinen qalǵan júıeni buzbaı, saqtap qalýymyz kerek edi. Aıtalyq, keńes ókimeti kezinde munaı-gaz óndirý basqar­masy–óndiristik birlestik–munaı jáne gaz óner­kásibi mınıstrligi degen úsh býynnan turatyn basqarý ádisi boldy. Sol júıede qanshama bilikti kadrlar tárbıelenip, tutas bir lek mamandar shoǵyry qalyptasty. Eldiń búkil munaı jáne gaz ónerkásibin osy mamandar ustap turdy jáne óz kezeginde olar ret-retimen kelesi býyn urpaqtardy daıyndap, baýlyp shyǵaryp, estafeta taıaq­shasyn kelesi býynǵa berip ketip otyrdy. Sóıtip, eldiń eń bir óndiristi salasy qalypty damý yrǵaǵymen jumys istep turdy. Al qazir qalaı? Jańaǵy 3 býyndy basqarý ádisi birneshe ret buzylyp munaı-gaz óndirý basqarmasy–Aksıonerlik qoǵam­nyń basqarmasy–“QazMunaıGaz” Barlaý-О́ndirý” basqarmasy–“QazMunaıGaz” AQ–Munaı jáne gaz mınıstrligi bolyp bes satyly basqarý ádisi engizildi. Ol azdaı, osynyń báriniń ústinen qarap, qarjy qazanynyń qaqpaǵy men qulaǵyn ustap otyrǵan “Samuryq-Qazyna” qory degen óz aldyna tutas bir júıe taǵy bar. Sonda bul alty býyndy basqarý satysy bolyp shyǵa keldi. Onyń ústine bul júıe de turaqty emes. Árbir eki-úsh jyl saıyn mınıstr­liktiń ózi birese aıyrylyp, óz aldyna jeke otaý bolyp shyǵyp, birese qosylyp, bireý­diń shańyraǵynda kirme kúı keship, quby­lady da turady. Kúni keshegi “О́zen­munaı­gazdaǵy” shıelenisken áleýmettik jaǵdaıdyń astarynda da osyndaı oısyz qadamdardyń áseri jatyr. Bul – burynnan bar júıemizdi talqan qylyp, qolda barymyzdy qor etip, eldiń munaı-gaz salasyn qurtý degen sóz. Sondyqtan bul saladaǵy jyl saıyn qaıta qurylymdap, sapyrylystyryp jatatyn sansyz “reformalardy” toqtatyp, salany damýdyń qalypty arnasyna túsirý kerek. Munyń bári – aınalyp kelgende, “qazaq­stan­dyq mazmun” saıasatynan shyǵyp ketip otyrǵan jáıtter. Sondyqtan respýblıka Úkimeti endi ǵana qoldanysqa engizilip jatqan qazaqstandyq mazmun týraly zańnyń shıki tustaryn qaıta qarap, áli de bolsa jetildire túsýi jáne sol qabyldanǵan zań talaptarynyń qatań oryndalýyn qadaǵalaýy qajet. Meńdesh SALIHOV, munaıshy.