Jańa ahýal bilim jáne ǵylym júıesin túbegeıli reformalaýdy talap etedi

 Bilimge alty ese, ǵylymǵa jeti ese qarjy bólinedi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimiz koronavırýs pandemııasynyń sharyqtaý sheginen ótkenimen, indetpen kúres áli aıaqtalmaǵanyn atap ótti. Covid-19-dyń qaýpine toqtalyp, onyń batpandap kirip, mysqaldap shyǵatynyn jetkizdi. Sondaı-aq qazirgi tańda álemdegi qundylyqtar aıtarlyqtaı ózgergenine ekpin berdi.

«Densaýlyq saqtaý júıesiniń, ózin ózi qamtýdyń, yntymaqtasý men jaýapkershiliktiń mańyzy arta tústi. Soǵan sáıkes memleket qyzmetinde jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda túbegeıli ózgerister bolmaq. Pandemııa bizdiń elimiz úshin de úlken synaq bolyp otyr. Qazaqstan halqy eshqashan qıyndyqqa moıyǵan emes. Bul joly da birligimizdiń bekem ekenin kórsettik. Biz yrys pen yntymaqtyń arqasynda kez kelgen synaqty abyroımen eńseremiz dep senemin», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy óz sózinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń búgingi otyrysyna deıin atqarylǵan jumystardyń naqty nátıjesi bar ekenin, «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» jańa zańǵa qol qoıǵanyn atap ótti. Atalǵan zań boıynsha jıyn ótkizýdiń aldyn ala eskertý qaǵıdaty engizildi.

«Bul qujattyń basty ereksheligi – budan bylaı beıbit jınalys ótkizý úshin ruqsat alý qajet emes. Ony aldyn ala eskertip, ótkizýge bolady. Osy zań qoǵamdyq-saıası qatynastardy demokratııalyq jolmen odan ári damytýǵa zor úles qosady dep oılaımyn. Jańa zań azamattardyń beıbit jıyndar ótkizýge konstıtýsııalyq quqyǵyn tolyq qamtamasyz etedi. Saıası reformalardyń birinshi toptamasyna kiretin basqa da zań jobalary ázirlenip jatyr. Sondaı-aq saılaý týraly jáne saıası partııalar týraly zańdarǵa ózgerister engizetin qujattarǵa qol qoıdym. Biz parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn engizdik. Saıası partııalardy tirkeýge qatysty talap jeńildetildi. Saılaýǵa túsetin saıası partııalar áıelder men jastar úshin otyz paıyzdyq kvota bóletin bolady. Jala jabýdy qylmys sanatynan alyp tastaý jáne Qylmystyq kodekstiń 174-babyn izgilendirý jónindegi normalarǵa azamattar barynsha qoldaý bildirdi», dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev otyrystyń kún tártibi týraly aıta kelip, kez kelgen memleket úshin adam kapıtaly basty ólshemge aınalǵanyn atap ótti.

«Jańa ahýal bilim jáne ǵylym júıesin túbegeıli reformalaýdy talap etip otyr. Endi bul salanyń mańyzy arta túsetini anyq. Tipti ekonomıkanyń ózi soǵan táýeldi bolmaq. Biz bilim men ǵylym salasynyń bolashaqtaǵy rólin aıqyn túsinýimiz kerek. Búkil memlekettik saıasatty soǵan sáıkes júzege asyramyz», dedi Prezıdent.

Memleket basshysy bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlamasy bo­ıynsha júzege asyrylatyn reformalardy qaıta zerdeleý qajettigine nazar aýdaryp, osy merzimge deıin bilim salasyna bólinetin qarajat alty ese, ǵylymǵa bólinetin qarjy jeti ese ósetinin aıtty. Qazaqstannyń bilim salasyna bóletin qarjysy jetkiliksiz ekenin, sonyń saldarynan bilim berý sapasy men mektep ınfraqurylymy damyǵan eldermen salystyrǵanda áldeqaıda kenjelep qalǵanyn jetkizdi.

«Qazaqstannyń mektepteri jaqsy jabdyqtalyp, synyptaǵy oqýshylar sanynyń kóp bolmaǵany qajet. Memlekettik bilim berý baǵdarlamasy boıynsha 2025 jylǵa qaraı 650 oryndyq jáne odan da kóp oqýshyǵa arnalǵan 800 jańa mektep, aýyldardaǵy tirek mektepter úshin 114 ınternat, 700-den asa sport zaldaryn salý josparlanyp otyr», dedi Memleket basshysy.

Jol kartasyn júzege asyrý aıasynda bıyl 80 oqý ordasy salynyp, 16-sy kúrdeli jóndelip, 1700-ge jýyq nysanǵa jóndeý jumystary jasalady. Prezıdenttiń aıtýynsha, negizgi qarajat mańyzdy baǵyttarǵa, atap aıtqanda, bilim jáne densaýlyq salalaryna bólinbek.

Qasym-Jomart Toqaev Keńes músheleriniń nazaryn qala men aýyl mektepteriniń arasyndaǵy alshaqtyqty qysqartý, balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, oqýshylar arasyndaǵy zorlyq-zombylyq pen óz-ózine qol jumsaý problemasyn sheshý jónindegi mindetterge aýdardy. Sonymen qatar bilim berý salasyndaǵy basqarý jáne qarjylandyrý júıesin jetildirý kerek ekenin aıtty.

«Mektep janyndaǵy ınternattardyń jumysyn odan ári jetildiremiz. Bul asa qajet. 2025 jylǵa qaraı 11 myń orynǵa arnalǵan júzden asa ınternat salynýy kerek. Bilim berý mekemelerindegi balalardyń qaýipsizdigi de – óte ózekti másele. Meniń tapsyrmam boıynsha ákimder barlyq mektepti beınebaqylaý júıesimen qamtamasyz etedi. Sondaı-aq zamanaýı sanıtarlyq talaptarǵa saı jaǵdaı jasaıdy. Bul shara jyl sońyna deıin júzege asyrylady.

Qoǵamda oqýshylar arasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń jáne óz-ózine qol jumsaýdyń aldyn alýǵa arnalǵan biryńǵaı baǵdarlama engizý týraly bas­tamanyń kóterilýi oryndy. Bul – túıtkildi másele. Osyǵan oraı mınıstr­lik pen sarapshylar qaýymy keshendi sheshimder ázirleýi qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Pedagogter mártebesi artady

Budan keıin pedagogterdiń márte­besi­ne nazar aýdaryp, olarǵa qoldaý kórse­tip, qoǵamdaǵy bedeldi, tanymal tul­ǵa­larǵa aınaldyrý kerektigine toqtaldy. Osylaısha, pedagogterge arnaıy medal taǵaıyndalmaq. Qazirgi tańda bilim, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik salada jemisti eńbek etkenderge jańa «Halyq alǵysy» medali beriledi.

«Meniń tapsyrmammen aldaǵy tórt jylda muǵalimderge tólenetin jalaqyny eki ese arttyrý qarastyrylǵan. Odan bó­lek, bilim sapasyn qamtamasyz etý óte mań­yz­dy. Pedagogıkalyq bilim berýdi jań­ǵyr­tý oqý josparlarynyń 100% jańar­ty­lýyn, IT-quziretter, oqytýdyń za­manaýı ádisteri men tehnologııalary bo­­ıyn­sha arnaıy modýl engizýdi qamta­masyz etýi kerek», dedi Memleket basshysy.

Qashyqtan oqytý bilim salasynyń jańa qyryn ashqanyna toqtalǵan Prezı­dent pedagogıkalyq bilimdi jańǵyrtýdy júzege asyrýda oqýlyqtardy 100 paıyz jańartyp, zamanaýı dáýirge laıyqtaý qajettigine de ekpin berdi.

«Pedagogıka mamandyqtaryna túsýge qoıylatyn talaptardy birtindep arttyrý qajet. Olardy tartymdy ete túsý úshin bolashaq muǵalimderge arnalǵan shákirtaqyny 26 myńnan 42 myń teńgege deıin arttyrý kerek. Biliktilik talaptaryn kúsheıtý arqyly pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha kadr daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń beıimdenýin qamtamasyz etý qajet. Jalpy, muǵalimder arnaıy ýnıversıtetterde oqytylyp, ázirlenýi kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń fýtboldaǵydaı shartty túrde lıgalarǵa bólinýin qoldaıtynyn jetkizdi. Osyndaı qadam arqyly ýnı­ver­sıtet­terdiń bir-birimen jarysyp, báseke­lesýine múmkindik týady. Sondaı-aq bilim salasyn qarjylandyrý men basqarý júıesi de jetildirýdi qajet etedi.

«Meniń sheshimim boıynsha 2021 jyldan bastap aýdandyq bilim bólimderin bas­qarý jáne olardy qarjylandyrý oblys­tyq deńgeıge ótedi. Budan bólek sońǵy ýaqytta oqý oryndarynyń bas­shy­­laryn taǵaıyndaý tártibi týraly má­sele jıi qozǵalýda. Úkimet balabaq­sha meńgerýshilerin, mektepter men kol­ledjderdiń dırektorlaryn taǵaıyndaý­dyń túsinikti ári ashyq jańa júıesin ázirleýi kerek. Dırektorlardy almastyrý jáne attestasııalaý ınstıtýtyn engizý isi de basqarýdyń tıimdiligin arttyrýǵa tıis», dedi Memleket basshy­sy.

Qasym-Jomart Toqaev muǵalim ma­man­­dy­ǵynyń mańyzy erekshe ekenine toqta­lyp, sol sebepti olardy erekshe jaǵ­daı jasaıtyn bilim ordalarynda daıarlaýdyń mańyzyn túsindirdi. Bilim sala­syn qarjylandyrý jáne basqa­rý júıe­sin jetildirip, onyń barlyq saty­syn­daǵy basqarýdy jańǵyrtý kerek. Osy maqsatta kollegııalyq basqarý júıe­sin, baqylaýshy jáne qamqor­shy­lyq ke­ńesin qurý qajet.

«Balany jastaıynan jetildirý júıe­si de halyqaralyq standarttarǵa saı kel­meıdi. Mektepke deıingi bilim berý salasyn belsendi túrde jetildirip, mek­tep baǵdarlamasymen sabaqtastyra bilýi­miz kerek. Jýyq arada 3-6 jas araly­ǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne bilimmen qamtý deń­geıi 100 paıyzǵa jetedi. Áıtse de bala­ny mektepke deıin damy­týdyń tolyq­qandy modeli joq. Úki­met ony jyl­dyń sońyna deıin ázirleýi tıis. Sony­men qatar balalardy qo­symsha bilim­men barynsha qamtýy­myz kerek. Balalardyń sporttyq, ıntel­lek­týal­dyq, shyǵarmashylyq qyryn ashý da óte mańyzdy. Bul maqsatta jeke bas­tama­shylyqty qoldaý qajet. Memle­kettik tapsyrys qosymsha bilim berýdiń jeke uıymdaryna barynsha tıimdi jaǵ­daıda berilýi tıis. Ásirese bul aýyldar men shaǵyn monoqalalar úshin mańyzdy», dedi Prezıdent.

Budan keıin tehnıkalyq-kásiptik bilimdi ári qaraı damytýǵa nazar aýdar­dy. Máselen, «Jas maman» jobasy aıa­synda 180 kolledjdiń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasy jańartylyp jatyr. Tegin tehnıkalyq bilim berý baǵdar­­la­masymen jyl saıyn 100 myń stý­dent qamtylady. Az qamtylǵan, kóp­balaly otbasylardan shyqqan balalar, aýyl jas­tary erekshe nazardy qajet etedi. Osyǵan baılanysty Úkimetke tehnıkalyq-ká­siptik bilimi bar kadrlardy daıarlaý úshin memlekettik tapsyrysty arttyrý máselesin jetildirýdi tapsyrdy.

«Tehnıkalyq-kásiptik bilim beretin kolledjderde akademııalyq eriktilikti engizý, nesıelik júıege kóshý, jas basyna eseptep qarjylandyrý mańyzdy reformalarǵa aınalýy kerek. Kásiptik baǵdar eńbek naryǵyndaǵy aldaǵy 10-15 jyl ishindegi qajettilikti eskerýi qa­jet. Ol úshin Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi «Jańa mamandyqtar men quziret­terdiń atlasyn» engizýi tıis. Bilim jáne tárbıe júıesiniń mańyzdy kompo­nent­teriniń biri retinde Qarýly Kúshter de mańyzǵa ıe. Áskerı mindetin atqarýmen birge armııada bolý – belgili bir kásibı daǵdyǵa baýlý qajet. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Qorǵanys mınıstrligi bul usynysty keńinen talqylaýy tıis. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshe­lerine de óz usynystaryn berýdi suraı­myn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Tótenshe jaǵdaı men karantın rejimi qashyqtan oqytý júıesiniń kemshin tus­taryn kórsetken-di. Osyny atap ótken Mem­leket basshysy keleshekte pande­mııa­lyq daǵdarys qaıta kelýi múmkin ekenin eskertip, atalǵan bilim berý júıesindegi máselelerdi retteýdi tapsyrdy.

«Elimizde oqýlyqtar sapasy máse­lesi jıi kóteriledi. Bilim sapasy aı­nalyp kelgende oqýlyqtyń sapasyna baılanysty. Bul – aksıoma. Sol se­bepti ǵylymı-praktıkalyq saraptamaǵa qoıylatyn talapty edáýir arttyryp, oqýlyqtardyń aprobasııasyn túpkilikti túrde kóterý kerek. Bul – Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń mindeti. Elimizdegi oqýlyqtardyń sapasy óte nashar. Zań­namalyq túrde sol oqýlyqtardy jazatyn adamdardyń jaýapkershiligin beki­týdi tapsyramyn. Nashar oqýlyq daıyn­dadyń ba, jaramaı qaldy ma – ony jazǵan adam jaýapkershiligin kóterýi kerek. Basqasha bolmaıdy. Qazirgi tańda kóp­shilik oqytýshylardyń eńbegi qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindi dep oılaımyn. Biz «Pedagog mártebesi týraly» zań aıasynda muǵalimderdi yntalandyrý sharalaryn qarastyrdyq. Biraq is júzinde, joǵary oqý orny oqytýshysynyń jalaqysy muǵalimniń jalaqysynan az. Osyǵan oraı Úkimet joǵary oqý orny oqytýshylarynyń eńbekaqysyn kóbeıtý máselesin qaras­tyrýy kerek», dedi Prezıdent.

Grantqa bólinetin qarjy úsh ese kóbeıedi

Qasym-Jomart Toqaev daryndy jastardyń shetelge ketý máselesine erekshe nazar aýdardy. Munyń sebepteriniń biri retinde joǵary bilim berý júıesiniń básekege qabiletsizdigin atap kórsetti.

«Bilim granttarynyń ortasha qunyn 340-420 myń teńgeden 1 mıllıon teńgege deıin kóbeıtý týraly sheshim qabyldadyq. Iаǵnı, grant quny úsh ese artady. Sol arqyly oqytýshylardyń jalaqysyn kezeń-kezeńmen arttyryp, ýnıversıtetterdiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtýǵa bolady. Bul – mańyzdy qadam. О́ıtkeni grant quny 2011 jyldan beri ósken joq. Elimizdiń 10 joǵa­ry oqý orny álemniń úzdik 500 ýnıver­sıtetiniń qataryna qosylýy kerek. Jo­ǵary bilim berý sapasynyń negizgi kórsetkishiniń biri – osy. Bul mejege 2025 jyly jetýimiz qajet. Qos dıplomdy baǵdarlamalardy, stýdentterdiń, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshy-pro­fes­sorlyq quramynyń ishki jáne syrtqy akademııalyq utqyrlyǵynyń túrli formalaryn damytqan jón. Qazaqstandyq ýnıversıtetterdiń bazasynda sheteldik jetekshi joǵary oqý oryndarynyń kampýstaryn ashý kerek. 10 ýnıversıtette akademııalyq basymdyq dep atalatyn stýdentterdiń turýyna qaýipsiz ári jaıly ortalyqtar qurylýy tıis. Aldaǵy 5 jyldyń ishinde keminde 90 myń jataqhana orny salynýy kerek. Jataqhana óte ózekti ári ómirlik máni bar másele», dedi Memleket basshysy.

Prezıdent bilim salasynyń sapasyn jaqsartý úshin bilim ordalaryna qoıylatyn talaptyń kúsheıtiletinine toqtaldy. Osyǵan baılanysty dıplomdy ońdy-soldy beretin oqý oryndary jabylady. Qasym-Jomart Toqaev muny tez arada naqty aıaqtaý qajettigin atap kórsetti.

«Joǵary oqý oryndaryn kezeń-ke­zeńimen salalandyrýǵa, mamandyqtardy tolyqtyryp, bilim sapasyn arttyrýǵa jaǵdaı jasaǵan jón. Bilim sapasyn jaq­sartýdyń mańyzdy qyry – akademııalyq adaldyq mádenıetin engizý jáne jan-jaqty taratý. Mınıstrlik «Akademııalyq adaldyq lıgasyna» múshe joǵary oqý oryndaryn damytýǵa jáne qoldaýǵa mindetti.

Eń mańyzdy másele – joǵary bilimniń qoljetimdiligi. Memlekettik bilim grant­taryn bólý júıesinde aýqymdy áleý­met­tik quramdy qarastyrý kerek dep sa­naı­myn. Iаǵnı úmitkerdiń oqý je­tis­tik­terine ǵana emes, onyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq jaǵdaıyna da nazar aýdarǵan jón.

Az qamtylǵan otbasylar úshin, azamattar men jastardyń áleýmettik álsiz sanattary úshin grant sanyn kóbeıtý máselesin qarastyrý kerek. Joǵary bilim aqysyn tóleý úshin jeńildetilgen nesıe berý – qoldaýdyń taǵy bir túri bolar edi. Úkimetten, sondaı-aq Ulttyq keńes múshe­lerinen osy másele boıynsha óz usynystaryn jasaýdy suraımyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent memlekettik tildi oqytý­dyń tıimdiligin barynsha arttyrýǵa sha­qy­ryp, bul máselede Eýropa elderiniń tá­ji­rı­besine nazar aýdarý qajettigin aıtty.

«Olar til úıretý barysynda, negizi­nen, oqý oryndaryndaǵy jastarǵa kóbi­rek mán beredi. Sondyqtan Til komı­tetin 2021 jyldan bastap Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń qaramaǵyna ótkizgen jón. Bul qazaq tilin oqytý ádisteme­sin ázirleý jáne ony úıretý isine qatys­ty áleýetimizdi bir ortalyqqa shoǵyrlan­dyrýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq mun­daı qadam qoldanysqa engiziletin oqý baǵdarlamalarynyń tıimdiligin taldaý jáne monıtorıng júrgizý júıesin jasaýǵa septigin tıgizedi.

Bizdiń ǵylymı ınfraqurylym elimiz­diń aldynda turǵan aýqymdy mindetterdi she­shýge áli qaýqarsyz. Muny ashyq moıyndaý kerek. Ǵylym kadrlaryn daıarlaý úshin, eń aldymen, olarǵa jaǵdaı jasaý kerek.

Sondyqtan jyl saıyn keminde 100 ǵalym­nyń álemdegi jetekshi zertteý orta­lyq­tarynda ǵylymı taǵylymdamadan ótýine qarjy bólgen jón. Jetekshi ǵyly­mı ortalyqtarymyzǵa doktorantýradan keıingi izdenis úshin arnaýly memlekettik tapsyrys berý qajet.

Doktorantýraǵa bólinetin grant­tar­dyń qunyn arttyrý kerek. Doktorant­tardyń kóbi – otbasyly azamattar. Olar ǵylymmen aınalysqan kezeńde negizinen stıpendııamen kún kóredi. Jumys isteýge múmkindigi bolmaıdy. Doktoranttardyń stıpendııasyn 150 myń teńgege deıin kóbeıtý qajet. Elba­synyń jas ǵalymdar úshin jyl saıyn grant bólý jónindegi bastamasyn jal­ǵas­tyrǵan jón. Onyń aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan jalpy quny – 3 mıllıard teń­ge.

Jalpy ǵylymǵa bólinetin qarjyny josparly túrde kóbeıtemiz. 2025 jylǵa qaraı ony ishki jalpy ónimniń 1 pa­ıy­zyna deıin jetkizemiz. Osy rette biz esh­kim oqymaıtyn, qajetsiz jumystar men zertteýlerdi qarjylandyrýǵa jol ber­meımiz. Árbir ǵylymı jumysqa qa­tań talap qoıylýǵa tıis. Sondaı-aq onyń naqty áleýmettik-ekonomıkalyq, óndiristik jáne tehnıkalyq qaıtarymy bolýy qajet. Baǵdarlamalyq-nysanaly qar­jylandyrý tek ulttyq ǵylymı-teh­nı­kalyq mindet turǵysynan bólinýge tıis», dedi Memleket basshysy.

El Prezıdentiniń sózine qaraǵanda, negizgi basymdyq medısınalyq-bıolo­gııalyq zertteýler, agroóndiristik ǵylym, «jasyl» tehnologııa, jasandy ın­tel­lekt, energotıimdilik syndy sala­lar­ǵa berilmek. Sondaı-aq birrettik grant­tyq konkýrstar nátıjesine qara­mas­tan, úzdik­siz júzege asyrylýy tıisti ir­ge­li zertteý­ler júrgizýmen aınaly­satyn ǵylymı uıymdardy tikeleı qol­daýdyń mańyzyna ekpin berdi.

«Úkimet irgeli ǵylym men zertteý ıns­tı­týttarynyń bazalyq qarjylandyrý kólemin arttyrý múmkindigin qarastyrýy qajet. Problemaly máselelerdiń biri –zertteýler úshin qural-jabdyqtardyń jetispeýi. Bıyl meniń tapsyrmama sáıkes, ınstıtýttardy materıaldyq-teh­nı­kalyq jaraqtandyrý boıynsha jańa baǵdarlama ashyldy. Alaıda ol tolyq qar­jylandyrylmaı otyr. Bul proble­many sheshý qajet. Búginde áleýmettik, gýma­nıtarlyq, aýyl sharýashy­lyǵy ǵy­lymdary boıynsha myqty ǵa­lym­dardyń óte tapshy ekendigi baıqalady. Ony birlesken zertteýler júrgizýge jáne doktoranttar men magıstranttarǵa jetek­shilik etý úshin jetekshi sheteldik ǵalym­dardy tartý arqyly sheshýge bolady.

Mundaı tájirıbe naqty nátıje ákelýi tıis. Iri otandyq kásiporyndardyń, kom­panııalardyń tehnologııalyq alańdaryn joǵary oqý oryndarymen jáne zertteý ınstıtýttarymen baılanystyrý da mańyzdy. Úkimetten jáne sarapshylardan tıisti usynys ázirleýdi ótinemin. Qazaq­­stan ǵylymynyń sıfrlyq ekojú­ıe­sin qalyptastyrý, ulttyq ǵylymı-sarap­tamalyq júıeni, otandyq ǵalymdar bazasymen qazaqstandyq ǵylymı sı­tata keltirýdiń ındeksin qurý da mańyz­dy. Memlekettik ákimshileý tıimdi­ligin arttyrý úshin salaaralyq úıles­tirýdi qamtamasyz etetin organ retinde Bilim jáne ǵylym mınıstrligin aıqyndaý qajet. Bul sharalar Parlament qabyr­ǵa­synda qaralyp jatqan ǵylym týraly zań­namaǵa ózgerister toptamasynda kóz­delýi tıis», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Medısına qyzmetkerlerin qoldaý kúsheıedi

Memleket basshysy koronavırýs pan­demııasynyń búkil álemdegi densaýlyq saqtaý júıesi úshin, shyn máninde, aýyr synaq bolǵanyn atap ótip, bul ahýaldyń Qazaqstanda kásibı dárigerlerdiń tapshy ekenin anyq ańǵartqanyn jetkizdi. Sondaı-aq buǵan eńbekaqynyń azdyǵy, mamandyqtyń bedeldi bolmaýy, dári­gerler quqynyń qorǵalmaýy sebep bolyp otyrǵanyn aıtty.

«Túrli sala mamandary ishinde eń tó­men jalaqyny dárigerler alady. Úki­metke bıyldan bastap dárigerlerdiń eńbekaqysyn kezeń-kezeńmen arttyrýdy tapsyramyn. Olardyń aılyǵy ekonomı­kadaǵy ortasha jalaqydan eki jarym ese artyq bolýy kerek. Bul kórsetkishke 2023 jylǵa qaraı qol jetkizý qajet.

Buǵan deıin qazaqstandyq medısına týraly teris pikir jıi aıtylatyn. Dári­gerlik qatelik úshin zańsyz ári ádilet­siz qylmystyq qýdalaý faktileri de jıi kezdesti. Menińshe, bul tájirıbeni qaıta qaraý qajet. Ásirese, mindetin tıisti deńgeıde oryndamaǵan medısına qyz­met­kerlerin qylmystyq jaýapkershilikke tartý máselesin synı turǵyda paıymdaý ózekti. Tergeý barysynda nemquraıly áreketti anyqtaý óte kúrdeli. Buǵan qosa qylmystyq bapqa tartylǵan dárigerlerdiń az emes ekenin de bilemiz. Sonymen qatar klınıkalyq zertteý júrgizý tártibin buzǵany úshin qylmystyq jazalaýdy qoldaýdy qaıta qarastyrǵan jón. Medısına mamandary jazalaný qateri bolatyndyqtan, ǵylymnan bas tartady. Árıne joǵaryda aıtylǵandar azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna jaýapkershilikti dárigerlerden bosatpaıdy, biraq ony álemniń damyǵan elderindegideı ákimshilik jáne azamattyq-quqyqtyq turǵyda júrgizý kerek», dedi Memleket basshysy.

Prezıdent medısına qyzmet­ker­leriniń kásibı qyzmetine kepildik berýdi, zańdy jáne qarjylaı kómektesýdi, jaýapkershilik júıesin ázirlep, engizýdi tapsyrdy. Sonymen qatar medısına ınfraqurylymyn damytýǵa baılanysty birqatar máseleni sheshýdi tapsyrdy.

«Aldaǵy 5 jylda memlekettik den­saý­lyq saqtaý mekemelerin medısınalyq tehnıkamen 100 paıyz qamtamasyz etýi­miz kerek. Sonymen qatar jańa aýrýhanalar salý qajet. Jumyspen qamtý jol kartasynyń aıasynda bıyldyń ózinde 24 jańa densaýlyq saqtaý nysany paıdalanýǵa beriledi. 2025 jylǵa qaraı memlekettik baǵdarlama boıynsha 20 iri klınıka salynady. Qurylys memleket-jekemenshik seriktestik negizinde júzege asyrylady. Úkimet pen ákimder bul tapsyrmany múltiksiz oryndaýǵa tıis.

Búkil álemde pandemııa qaıta órship ketýi de múmkin. Sol úshin juqpaly aýrý­lardy emdeıtin klınıkalardyń bar­lyǵyn halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirýimiz kerek.

2010 jyldan beri densaýlyq saqtaý salasy men ekstensıvti tıimdiliktiń keı­bir baǵyttaryn ońtaılandyrýǵa basa mán berdik. Nátıjesinde, 1000-ǵa jýyq juqpaly aýrýlarǵa arnalǵan oryn qys­qardy. Bıologııalyq qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, Úkimet belgili bir baǵyt­tar boıynsha densaýlyq saqtaý júıesin­degi ruqsat etilgen artyqshylyq másele­sin qarastyryp, onyń qıyn-qystaý jaǵ­daılarǵa daıyn bolýyna qoldaý kórsetýi qajet», dedi Memleket basshysy.

Budan keıin Prezıdent azamattardyń densaýlyǵyn saqtaýǵa qatysty is-sharalarǵa mańyz berýge toqtaldy. Osy baǵyttaǵy jumysty jetildirý úshin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men tıisti mekemelerdiń adamdardy bala kezden densaýlyqqa mańyz berýge tárıbeleýge, sanıtarlyq-medısınalyq sharalardy qabyldaýǵa mindetti ekenin aıtty.

«Qordalanyp qalǵan taǵy bir másele – óńirlerdegi kómektesýdiń deńgeıi bir-birinen alshaq. Infraqurylymdyq aıyrmashylyqtan bólek, qala men aýyldar­da kadrlarmen qamtamasyz etýde aı­tarlyqtaı teńgerimsizdik bar. Jal­­py, sharalar ázirlengen. Endi olardy jú­zege asyrý mańyzdy. Úkimet aýyl­­dyq densaýlyq saqtaýdyń tıimdi mode­lin qurý boıynsha sharalardyń oryn­da­lýyn qatań baqylaýǵa alýy tıis. Den­­saýlyq saqtaý salasynda sıfrlan­dyrý prosesin jedeldetý jáne tıimdili­gin arttyrǵan jón. Medısınalyq qu­jat­­tardy qaǵazsyz júrgizýdi engizý qajet. Den­saýlyq saqtaýdy damytý­dyń memle­kettik baǵdarlamasy aıasyn­da den­saý­lyq saqtaýdyń biryńǵaı sıfr­lyq keńis­tigin qurý josparlanǵan. Medı­sı­nalyq uıymdardyń 90 paıyzy plat­formaǵa yqpaldastyrylady. Elektron­dy densaýlyq tólqujaty engizildi. Me­dı­sınalyq aqparattardy saqtaýdyń biryń­ǵaı bazasy quryldy. Bul jumys josparyn júzege asyrý qajet. Densaýlyq saqtaý júıesine bilikti IT-mamandardy tartý, otan­­dyq baǵdarlama jasaıtyndardyń áleýetin medısınalyq aqparattyq júıege jumyldyrý mańyzdy», dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń jáne kórshiles memleketterdiń aýmaǵynda turaqty tabıǵı oshaqtar men ózge de qaýipti ınfeksııalardyń bolýyna baılanysty ahýal kúrdelene túskenin atap ótti, sondaı-aq birqatar júıesiz reforma men qaıta uıymdastyrý sanı­tar­lyq-epıdemııalyq qadalaǵaý jáne ınfek­sııalyq baqylaý júıeleriniń álsireýine ákelgenine toqtaldy. Bul rette sanıtarlyq-epıdemııalyq qyz­metti kúsheıtýge basa nazar aýdardy.

«Osyǵan oraı qazirdiń ózinde jańa komıtetti qurý jumysy bastaldy. Bas memlekettik sanıtarlyq dárigerdiń mártebesi men ókilettigi artady. Mundaı reformaǵa jaǵdaı yqpal etti. Bul qyzmettiń mamandaryn áleýmettik qorǵaý jáne kadrlardy daıarlaý júıesi qaıta qaralady. Buǵan qosa ınfeksııalyq aýrýlarmen kúres salasynda sheteldermen yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtý qajet. Bıologııalyq qaýipsizdik júıesi ortaq standart bo­ıynsha jumys isteýi jáne qaterlerge elaralyq ózara is-qımyl men qarsy turý sharalaryn qamtamasyz etýi tıis. Qazaqstan Respýblıkasynyń bıologııalyq qaýipsizdigi týraly zańdy jyl sońyna deıin qabyldaý qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy pandemııa kezinde óńirlerdiń jyldam áreket etip, jedel sheshim qabyldaı almaǵanyna nazar aýdardy. Densaýlyq saqtaý salasyna qatysty kóptegen másele ortalyqtyń tikeleı aralasýymen sheshilip otyrdy. Sondyqtan tótenshe jaǵdaı kezindegi basqarý isin naqty qurylymǵa saı bir ortalyqtan júrgizý kerek.

«Elimizdi dári-dármekpen jáne medısınalyq ónimdermen qamtamasyz etý isiniń olqylyqtary anyqtaldy. Biz ımportqa tym táýeldimiz. Shetelden keletin dárilerdiń naryqtaǵy úlesi – 88 paıyzǵa jýyq. Farmakologııalyq zertteýler júrgizý úshin tájirıbemiz jetkilikti. Ǵylymı baza da, bilikti mamandar da bar. Sondyqtan Úkimet dári-dármek óndirisiniń birtutas júıesin qurýy qajet. Munda zertteý júrgizýden bastap, ónerkásiptik deńgeıge deıingi úderister qamtylýǵa tıis. Farmasevtıka salasyndaǵy saıasat ishki suranysty qamtamasyz etýge, ozyq tehnologııany tartýǵa jáne ımportty almastyrýǵa baǵyttalǵany jón.

Osyǵan oraı, farmasevtıka jáne medısına ónerkásibi salasyndaǵy memlekettik saıasatty qalyptastyrý jáne iske asyrý mindeti Densaýlyq saqtaý mınıstrligine beriledi. Bul rette salany damytý jáne halyqty tıimdi dári-dármekpen qamtamasyz etýdiń tepe-teńdigi buzylmaýy kerek. Úkimetke otandyq farmasevtıka ónerkásibin da­mytý josparyn jasaýdy tapsyramyn. Onda naqty kórsetkishter men maq­sat-mindetter aıqyndalýǵa tıis», dedi Pre­zıdent.

Sondaı-aq jıyn barysynda Prezı­dent keńesshisi, Ulttyq keńes hatshysy Erlan Qarın baıandama jasap, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ekinshi otyrysynda aıtylǵan usynystar jóninde áńgimelep berdi.

«Elimizde tótenshe jaǵdaı rejiminiń engizilýine qaramastan Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń músheleri aýqym­dy jumys júrgizdi. Eń aldymen Ult­tyq keńestiń músheleri Memleket bas­shysynyń ekinshi otyrysta bergen tapsyrmalaryn iske asyrý bo­ıynsha jumystarǵa belsene qatysty. Berilgen tapsyrmalardy iske asyrý maqsatynda Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy 21 tarmaqtan turatyn arnaıy is-sharalar josparyn bekitken bolatyn. Osydan keıin memlekettik organdar jáne Ulttyq keńes músheleri birlese otyryp, berilgen baǵyttardy júzege asyrýǵa kiristi. Ásirese, zań jobalary boıynsha jumys toptaryndaǵy talqylaýlarǵa qatysý Ulttyq keńes músheleriniń negizgi jumys bóligin qurady», dedi ol.

Ulttyq keńes hatshysynyń aıtýynsha, jalpy alǵanda shamamen 20 talqylaý ótkizildi. Sonymen qatar Ulttyq keńes músheleriniń qatysýymen Parlamentte parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn engizý, Qylmystyq kodekstiń 130-babyn dekrımınılızasııalaý, 174-bapqa ózgerister engizý boıynsha basqa da zań jobalary qarastyryldy. Oǵan qosa elimizdiń óńirlerinde koronavırýsqa qarsy iske asyp jatqan kúres shara­la­rynyń tıimdiligi Ulttyq keńes músheleriniń tarapynan únemi baqy­laýda.

Budan keıin Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov sóz sóı­lep, atqarylyp jatqan jumystarǵa toq­taldy. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, mektepke deıingi bilim deńgeıinde balalardy kezekke qoıý jáne qabyldaý 100 paıyz avtomattandyrylǵan.

«Mektep deńgeıinde qurylys normalary men erejelerin jáne sanıtarlyq ereje talaptaryn jeńildetip, úsh qalada pılottyq rejimde jan basyna qarjylandyrý jumysyn bastadyq. Sonyń arqasynda qazir jekemenshik mektepterdiń úlesi artyp keledi. Tek qana bir jyl ishinde jekemenshik mektepterdiń úlesi 75 paıyzǵa artty. О́tken jyly 70 jekemenshik mektep iske qosyldy», dedi Ashat Aımaǵambetov.

Mınıstr úsh aýysymdy mektepter máselesine toqtalyp, aldaǵy basty maqsat bir aýysymdy mektepterge kóshý ekenin jetkizdi. Sondaı-aq bilim sapasyn arttyrýǵa den qoıylǵanyn atap ótti.

«Mektep qabyrǵasynda tárbıe jumysyn durys retke qoıý máselesin qolǵa aldyq. Sondyqtan osy jyldan bastap jańa oqý tárbıesi paradıgmasy iske asyrylýda. Eń bastysy, elin súıer qazaqstandyqtardy tárbıelep, otba­sylyq qundylyqtardy boıyna sińirgen azamatty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.

Taǵy da bir mańyzdy másele – aýyl men qala arasyndaǵy alshaqtyq. «PISA» sońǵy kórsetkishterin qaraıtyn bolsaq, Qazaqstan boıynsha aýyl men qala oqýshylarynyń bilim sapasy orta eseppen 1,5 jyldy quraıdy. Árıne, birinshiden, aýyl men qala arasyndaǵy alshaqtyq bolsa, ekinshiden, óńir men óńir arasyndaǵy úlken alshaqtyq bar. Sondyqtan qala men aýyl, óńir men óńir arasyndaǵy alshaqtyqty joıý bo­ıynsha jumys júrgizip jatyrmyz. Bul problemanyń negizgi sebebi – muǵalim jetispeýshiligi, ásirese aýyldyq jerlerde. О́ıtkeni bala az bolsa saǵat ta az, saǵat az bolsa bilikti muǵalim barmaıdy. 1 stavka alý úshin muǵalimder 18 saǵatqa jumys isteýi kerek, bala az bolǵan soń saǵat jetispeıdi. Sondyqtan bul – óte kúrdeli máseleniń biri», dedi A.Aımaǵambetov.

Otyrysta sóz alǵan BTSDigital bilim berý jobalarynyń jetekshisi Saıasat Nurbektiń aıtýynsha, Qazaqstannyń jańa mamandyqtar atlasy kúzde qolda­nysqa beriledi.

Sonymen qatar Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń áleýmettik-mádenı jań­ǵyrý máseleleri jónindegi jumys toby­nyń músheleri, qoǵam qaıratkerleri – Asylbek Qojahmetov, Raýan Kenje­hanuly, Murat Ábenov, Tóleýtaı Rahym­bekov sóz sóıledi.