Abaıdyń estetıkalyq oılarynyń negizgi máni, onyń kórkemdik týraly uǵym-nanymy aıqyn belgi beretin «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy...» degen óleńin eske túsireıik. О́ziniń danalyq bolmysy, sóz ónerindegi daralyq sıpaty poezııa áleminde erekshe bıiktikke kóterilgen Abaıdyń ádebıetke qoıar negizgi kórkemdik talǵam-talaptaryn óleń sózge baılanysty bildirýi zańdy edi. Abaı aıtqan talap-tilekterdiń bastylarynyń biri kórkem shyǵarmanyń mazmundy, ıdeıaly bolyp kelýine aıryqsha zer salsa, ekinshiden, mazmun men túrdiń úılesimin qadaǵalaýdy, birligin saqtaýdy qatty kózdegen. О́ner álemindegi Abaıdyń osy ónegelik sıpaty ózinen keıingi qazaq ádebıeti úshin tyń ıdeıa, sony túr, jańa kórkemdik úlgilerdiń bastaý kózi retinde kúni búginge deıin mánin joımaǵan, árqashan baǵdar bola beretin qubylys. Abaıdyń ónegelik qyrlarynyń baǵdary sala-sala. Qazaq jazýshylarynyń ishinde odan úırenbegen, onyń kórkem ónerge qoıǵan talap-tilekterin basshylyqqa almaǵan aqyn-jazýshy joq. Alaıda ol talaptardy boıyna sińire bilý ár jazýshynyń talant-darynyna, zertteı izdenip, kóńiline zerdelep toqı bilýine baılanysty. Ádebıettegi Abaı tulǵasynyń bıiktigi, klassık óner týyndysyn jasaı alýy, kórkemdik úlgini erekshe meńgerýimen qatar ózi ómir súrgen ortanyń, qoǵamdyq qatynastardyń realıstik beınesin jasaı bilýinde. О́z zamanynyń minez-qulqyn zerdelep, búgingi dáýir men keshegi kúnderin saralap, bolashaq ómirdi paıymdaı alýynda.
Qazaqtyń kórnekti jazýshylarynyń biri Ǵ.Mustafın shyǵarmalarynda Abaı ónegesi, Abaı dástúri berik oryn tepkendigi, jazýshynyń aldyna jańa ıdeıalyq maqsattar qoıyp, óz dáýiriniń kórkem beınesin jasaı bilýde Abaımen úndestigi aıqyn seziledi. Ondaǵan áńgimeleri men birneshe shaǵyn pesasyn bylaı qoıǵanda, «Shyǵanaq», «Mıllıoner», «Qaraǵandy», «Daýyldan keıin», «Kóz kórgen» sııaqty roman, povesteri arqyly jazýshy qazaq ádebıetiniń damýyna, kórkemdik jetistikterge jetýine mol úles qosty. Jazýshynyń qatar túzegen bul shyǵarmalary bir-birine jalǵasyp jatqan úlken kezeńdi qamtı otyryp, jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy qazaq halqynyń kórkem shejiresin jasady deýge bolady. Osy turǵydan kelgende Ǵ.Mustafın uly aqyn dástúrin, Abaı ónegesin birneshe túrli sıpatta sabaqtastyra aldy. Birinshi, Ǵ.Mustafın de Abaı sııaqty taqyrypty óz dáýirinen, birge tynystap, qatar tirshilik jasap júrgen zamandastarynyń is-áreketinen, kózimen kórip, bastan keshirgen ómir shyndyǵynan izdep tapty. Ekinshi, sóz óneri jaıly Abaı kórsetken talap deńgeıine den qoıdy. Ár sózdiń, ár sóılemniń kórkem qurylýy men ondaǵy oıdyń tereń de maǵynaly bolyp shyǵýyna erekshe nazar aýdardy. Jazýshynyń joǵaryda aıtylǵan shyǵarmalarynyń qaı-qaısysynda bolsyn, maqal-mátelge aınalyp ketken joldar az kezdespeıdi.
Ǵabıden Mustafın úshin Abaıdan úırený degen uǵym – jaı elikteý emes, jazǵan shyǵarmalarynda óz tarapynan qandaı bir kórkemdik úlgi ákelý, eshkimdi qaıtalamaıtyn jańa kórkemdik ólshem engize bilý. «Úırený degen – kóshirip ne jattap alý emes, shyǵarmashylyq meńgerý», dep jazady jazýshy «Ádebıetimizdiń jaıy men mindetteri» atty maqalasynda. Jazýshy Ǵ.Mustafın Abaı qaldyrǵan kórkemdik ólshemdi boıyna qanshalyqty sińirýge talpynsa, ózinen keıingi býyn ókilderiniń de sol talap bıiginen kórinýlerine yqpal etetin oılaryn ortaǵa salady. О́zi basyp ótken shyǵarmashylyq joldaǵy qıyndyqtar men ony ıgerýdegi tájirıbelerin eske sala otyryp, bylaı deıdi: «Jazýshy eńbegi – qıyn, jaýapty, eń ardaqty eńbek. Ǵylymda dańǵyl jol bolmasa, kórkem ádebıette de dańǵyl jol joq. Men biraz jasadym, biraz eńbek ettim, qalamym ábden tóselgendeı boldy. Sonda da árbir jańa shyǵarma tusynda bastyqpaǵan taıdaı bulǵaqtaı beremin, sharq uryp izdene beremin. Oılarymdy, jazǵanymdy san ret óshirip, san elekten ótkizip baryp jaramdy degenimdi ǵana qaldyramyn. Sol jaramdymdy jazyp otyrǵanda kúlemin, qýanamyn, qaıǵyramyn, jylaımyn».
Áýeli on jasynda aýyl moldasynan eskishe hat tanyp, 1916 jyly Spassk zaýytynyń tabelshisi Maýqymnyń Júsibi degen adamnan azdap oryssha dáris alady. Odan keıin zaýyt janyndaǵy orys-qazaq mektebine túsip, birer jyl ǵana oqyǵan Ǵabıden Mustafınniń odan ári resmı oqý ornynda bilim alýǵa múmkindigi bolmaıdy. Budan soń ómir boıy óz betinshe izdenip bilim jınaýda da Abaı daǵdysymen úndesip jatqanyn kóremiz. Ǵabıden tabıǵı talantyna qosa óz betinshe izdenip, bilim nárimen sýsyndamasa, kóz maıyn taýysyp ter tóge eńbek etpese, kóshpeli aýylda, kóp bolsa ákesiniń adaldyǵy men týrashyl minezin ustap qalǵan aqsaqaldyń biri bolyp qalar edi. Qoǵam, áleýmettik orta, qajyrly eńbek ony óz ýaqytynyń sýretkeri etip shyǵardy.
Jazýshy bolmysy, onyń ózine ǵana tán ereksheligi týraly akademık S.Qırabaev: «Ǵabıden talanty – halyqtyq talant. Resmı alǵan bilimi az bolsa da, ol – óz betinshe oqyp, ózinshe izdenýden jalyqpaǵan adam. Onyń jazýshylyq óneri de qarańǵy adamnyń talanty emes, izdengish, ósý ústindegi jazýshynyń talanty. Ol bir kitaptan bir kitapqa jetile, tolysa túsýde. Ony «Shyǵanaq» pen «Mıllıonerden» keıin jazylǵan «Qaraǵandydan», al odan soń týǵan «Daýyldan keıinnen» tipti kóremiz», dep sıpattaıdy.
Kezinde bul shyǵarmalardyń qazaq ádebıetiniń kásibı deńgeıge jetken, odaqtyq ádebıet dárejesine kóterilip, dúnıejúzilik arenaǵa shyqqan ádebıet retinde baǵalanýy jaıdan-jaı emes. О́z oqyrmandarymyz ǵana emes, sheteldik oqyrmandardyń da qyzyǵýshylyqtaryn týǵyzyp, Ǵabıden romandarynyń keıipkerleri týraly pikirlerin bildirgen sansyz hattar kelip jatýy ádebıetimizdiń abyroıyn kótergenin aıǵaqtaıtyn faktiler. Sol hattardyń avtorlarynyń biri sonaý Aýstralııadan hat jazǵan Ralf Býase degen azamat «Mıllıoner» romany týraly áserin bylaı baıandaıdy: «Qurmetti Ǵabıden Mustafın! Men «Mıllıonerdi» jańa ǵana oqyp shyqtym. Bul kitap meni kúndelikti ómirdiń batpaǵynan qudaılar mekeni – taý basyna alyp shyqty... men sizdiń elińizdi bilmeımin, jer kásibimen de shuǵyldanǵan emespin, onyń ústine sizderdiń kolhozdaryńyzdyń qalaı damyp kele jatqanynan da habarym az. Soǵan qaramastan, eger men osy kitapty oqyp shyqqan kolhozshy bolsam, romannyń keıipkeri Jomart istegen isterden eki ese artyq istegen bolar edim». Bul jerde másele Ǵabıdenniń ne týraly jazǵanynda emes, «sosrealızm» sharttarynyń oryndalýy nemese oryndalmaýy jaıynda emes, oqyrmanǵa áser eter obraz somdaý sheberligi jóninde bolyp otyr. Mundaı kózqaras, pikirlerdiń sarynynan Abaı taǵylymyn tereń zerdemen uǵynyp sanaǵa sińire bilgen qalamgerdiń taǵy bir sheberlik qyryn ańǵaramyz. Al nemis aqyny Bertold Brehtiń Ǵabıden romanynyń áserimen Shyǵanaq Bersıev týraly poema jazǵanyn qalaı túsinýge bolady!? Bul oraıda dúnıejúzilik sheńberde nazar aýdartyp, týǵan ádebıetimizdiń abyroıyn asqaqtatqan Mustafın tvorchestvosynyń qanshalyqty mańyzdy bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Jazýshynyń Abaıdan sińirgen daǵdysy jalpy kórkem shyǵarma, ádebıetke baılanysty tolǵanystarynda da únemi kórinis taýyp, óz tájirıbesinen jınaqtaǵan oılaryn ortaǵa salyp otyrady. Mysaly, «Zor mindet, joǵary talap» degen maqalasynda shyǵarmashylyqta kezdesetin keıbir olqylyq sheńberinde oı qozǵaı kelip: «Bizdiń aramyzda «ómirdiń ózi kórkem, ony eshteńe qospaı-aq sol kúıinde jazyp bershi» deýshiler de bar, ádebıet eńbegin tym jeńilge saıǵandyq. Jazýshy fotograf emes. Kórgenin kórgen, bilgenin bilgen qalpynda jaza salǵan, óziniń tvorchestvolyq eleginen ótkizbegen jazýshy naǵyz jazýshy emes. О́mir shyndyǵyn ádebıet shyndyǵyna aınaldyrý jolynda talaı ótkelder jatyr... Taqyryp, faktiler qandaı qyzyq bolǵanmen, jazýshy úshin materıal ǵana. Jaqsy materıaldy olaq qol qor etedi, sheber qol jóndep materıaldan birdeme shyǵarady», dep túıindeıdi.
Qalamger halyqtyń beıneli, qanatty sózderin oryndy paıdalana otyryp, óz tarapynan da ótkir, yqsham sóz tirkesterin jasaı bilgen. Abaı óleńindegi kóptegen joldyń maqal-mátelge aınalyp ketkeni sekildi Ǵ.Mustafın shyǵarmalarynda kezdesetin: «Bitken iske synshy kóp, pisken asty jeýshi kóp», «Synshynyń bári birdeı minshi me, jeýshiniń bári birdeı enshi me?», «О́mir eger ashyny bermese, táttini biler me edik, táttini bermese, ashyny biler me edik?», «Teńizdeı tereń halyq ishinde almastaı asyl oılar jatyr», «Jaqsy tártip ádetke aınalsa – yrys, jaman tártip ádetke aınalsa – qyrsyq», «Bardy qanaǵat tutyp, joqty izdemeý – mesheýlik» t.b. tárizdi beıneli tirkester qanatty sózderge aınalýy sonyń aıǵaǵy. Keıipker beınesin somdaý barysynda portret jasaý sheberligi de onyń ózgeshe ónerpazdyq qyryn aıǵaqtap turǵandaı. Osynyń bári de – Abaı taǵylymyn ónege tutyp, Abaı dástúrin sabaqtastyra bilýdiń jemisi. Az sóılep, kóp tolǵaný taǵylymyn ábden boıyna sińirgen jazýshy ádebıet jaıly oılaryn da aıtýǵa mindetti tusta ǵana synshyl zerde, bıik talǵam deńgeıinen súzgiden ótkizip, syǵymdap berip otyrǵan. «Ádebıet – adam óneriniń ishindegi eń uzaq jasaıtyndardyń biri» deı otyryp, sóz óneri jaıly bylaısha tolǵanady: «Ádebıet – oıdyń, tildiń jemisi. Alǵyr til kún shalmaǵandy shalady, qarańǵy kóńilge sáýle bere alady, sýyq kóńildi jylyta alady». Osylaısha ádebıettiń mańyzy, mindeti jaıly, ár kezdegi qazaq ádebıetiniń belgili ókilderi, olardyń shyǵarmalary týraly tolǵanystaryn bildirip otyrǵan.
О́ziniń ádettegi jınaqy da qysqalyqty baǵdar tutatyn qalpyn saqtaı otyryp, uly Abaı murasy jaıly da oıyn bir maqalanyń aýmaǵynda sabaqtaǵan. Abaıǵa arnalǵan «Juldyzy óleń-jyrdyń sónbeıtuǵyn» atty maqalasyn Ǵ.Mustafın 1971 jyly uly aqynnyń júz jıyrma bes jyldyq mereıtoıyna arnap jazǵan. Jazýshynyń 1978 jyly shyqqan «Oı áýenderi» kitabynda basylyp, keıin bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń besinshi tomyna engizilgen. Maqalada Abaıdyń ádebıettegi tarıhı orny, aqyndyq tulǵasy jaıly syr tolǵaıdy. «Ádebıet, shyn maǵynasyndaǵy ádebıet joıylmaıdy. О́z tusyndaǵy qaýym tirshiligin, tabıǵat tirshiligin keıingi urpaqqa, keıingi qaýymǵa jetkizip berip otyrady. Osynyń mysalyn alystan izdemeı-aq, ózimizdiń qazaqtyń folklor, eposynan nemese Abaı shyǵarmalarynan kórip, bilip kelemiz» deı kelip, uly aqynnyń shyǵarmashylyǵyndaǵy eren úlgi men jan-jaqtylyǵyna, aýdarmashylyq sheberligine toqtalady. «Abaı shyńy bárimizden joǵary tur. Orystyń úlken ádebıetshileri aıtqandaı-aq Pýshkınniń, Tolstoıdyń orny bos tur demekshi, bizdiń Abaıdyń da orny bos tur», deıdi jazýshy. Abaı talantynyń qaınar kózi, danalyq sıpatynyń negizi jaıly oıyn bylaısha órbitedi: «Árıne eshbir shyń tek ózi ǵana tip-tik shyǵyp kóterilmeıdi. Shyń neǵurlym bıik bolsa, solǵurlym ony qorshaǵan tóbe, shoqylar da kóp bolmaq. Abaıdy Abaı etken – aldymen óziniń halqy. Tastaq jerge ósimdik óspeıdi. Abaıdy ósiretin ortasy – áriden kele jatqan halyqtyń murasy. Shyǵystan, Eýropadan alǵan bilim nárleri». Az sózge kóp maǵyna syıdyryp aıtylǵan bul joldarda tarıhı baǵa, tereń tujyrym jatyr.
«Eńbek jalyny, oı qanaty» degen maqalasynda Ǵ.Mustafın bizdiń rýhanı mádenıetimiz jalań taqyrda óspegenin, onyń tereń tamyry, negizi progressıvtik mádenı dástúrimizde jatqanyn aıta kelip, búgingi qazaq jazýshylary Abaı dástúrin, realızm men gýmanızm dástúrin ardaqtaıtynyn eske salady. Bul oraıda ádebı dástúrdi jańartý, baıytý degenimiz eń aldymen ózimizdiń klassık – Abaıdan eńbek adamyna degen súıispenshilikti úırený, týysqan halyqtardyń ozyq dástúrlerin syılaý sekildi jaqsy qasıetterdi qabyldap, olardy áleýmettik jalynymen, ushqyr oılarmen baıytý ekenin uqtyrady.
Qunypııa ALPYSBAEV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
