О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary kúıregen KSRO-nyń ornyna jas táýelsiz memleketter paıda boldy, olarǵa basshylyq etkender qatarynda kópke tanymal N.Nazarbaev, B.Elsın men Á.Elshibeı jáne eshkimge belgisiz prezıdentter boldy. Solardyń arasynda Nazarbaevpen teń keleri bolmaǵany – shyndyq. Qazaqstan halqynyń ıgiligi úshin atqarǵan eren eńbegi ony álemdik aýqymdaǵy tarıhı tulǵaǵa aınaldyrdy. Amerıka dıplomatııasynyń atasy G.Kıssındjer «Uly kóshbasshylar dara týady. Olardyń basty ereksheligi – áli eshkim baıqamaǵan syn-qaterlerdi tanyp bilýinde» degen eken.
Nursultan Nazarbaevtyń kóregendiligi men strategııalyq oılaý qabiletine birneshe mysal keltire keteıin. 90-jyldary postkeńestik keńistikti jaýlap alǵan adýyndy lıberalızm jańadan qurylǵan memleketterge qater tóndirdi. Osy almaǵaıyp sátte TMD elderi prezıdentteriniń arasynan N.Nazarbaev bul yryqqa kónýi qıyn «demokratııalandyrýdyń» qaýipti jaǵyn birinshi bolyp ańǵardy. Gorbachevtik qaıta qurýmen birge keńestik shyndyqqa aınalǵan demokratııa sýnamı sekildi býyrqanyp endi. Sol kezdegi parlamentshilerde beleń alǵan «mıtıngilik demokratııa» barlyq el úkimetterine basqarý tutqalaryn saqtaýǵa kedergi keltirdi. Parlament aldynda jaýap beretin, túrli depýtattyq toptar tarapynan qysym kórgen el úkimetteri tyǵyryqqa tireldi: demokratııalyq ozyq ıdealdar týraly oılaıtyn shama bolǵan joq.
Bul jaǵdaıda basty suraqqa jaýap berý kerek boldy. Bastalyp ketken qaıta qurý kezeńinde ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerge basymdyq bergen durys pa, álde saıası yryqtandyrý men demokratııalandyrý mańyzdy ma? Osy suraqqa jaýap berý barysynda TMD elderi kóshbasshylarynyń reforma júrgizý tásili túrlendi. Ákimshilik resýrstardyń kómegimen ekonomıkany saıasattan joǵary qoıatyn ne bolmasa kerisinshe jasaıtyn memlekettik bılik qurýdy kózdedi.
Nursultan Nazarbaev atqarýshy bıliktiń aınalasynda shoǵyrlanǵan kúshti memlekettik bılik qurýdy tańdady. Alaıda sol kezde Nursultan Nazarbaevty túsinbegen zamandastary da boldy.
Tranzıttik elderde demokratııalandyrý tek qýatty, qalyptasqan memleketterde bolýy múmkin ekenin tarıh kórsetti. Sondaı-aq ekonomıkalyq reformalardyń sapasy men qarqyny saıası júıeniń demokratııalyǵy men yryqtylyǵyn aıqyndaıtynyna da kóz jetkizdik.
N.Nazarbaev qabyldaǵan sheshimniń tarıhı durystyǵy, ásirese búgin anyq baıqalady. Álemde keshe ǵana HHI ǵasyrdyń basty jetistigi dep sanalǵan tektonıkalyq deglobalızasııa júrip jatyr. Ulttyq memleketter birinshi orynǵa shyqty. Ár eldiń ne halyqtyń taǵdyry jahandyq ınstıtýttardyń emes, óz qolynda ekenin kórip otyrmyz.
Nazarbaevtyń 30 jyl burynǵy memlekettik aralas saıası júıe qalyptastyrý týraly sheshimi utymdy boldy. Sebebi búgin dúnıe júzinde lıberaldy demokratııadan bas tartyp, avtorıtarızmge bet burǵandar kóbeıýde. Fransııa prezıdenti E.Makron da «demokratııanyń sánnen shyqqanyn» málimdedi. Nazarbaev osydan 30 jyl buryn túsingen qaǵıda Batys kóshbasshylaryna endi jetip jatqanǵa uqsaıdy. Shynymen de, avtorıtarly jáne lıberaldy memlekettik basqarýdy salystyryp qarasaq, kóp uqsastyqty baıqaýǵa bolady.
Bılikti bólý sekildi erekshelikter avtorıtarlyq rejimde jıi kezdesedi jáne kúrdelirek zamanaýı prezıdenttik-parlamenttik júıelerdiń atrıbýttary bolyp esepteledi.
Jalpyǵa birdeı jáne teń saılaý ótkizý arqyly bıliktiń zańdastyrylýy – eki rejimge de tán.
Osy tusta qatarynan tórt merzimge saılanǵan AQSh prezıdenti Franklın Rýzveltti eske alsaq. Ol basshylyq etken ýaqytta AQSh-ta demokratııanyń bolǵanyn Batysta eshkim joqqa shyǵarmaıdy.
Al Ulybrıtanııa nemese Italııanyń premer-mınıstri, Germanııanyń kansleri bolyp eshqandaı shekteýsiz uzaq ýaqyt qyzmet ete berýge bolady. Odan bólek bul elderdiń bıleýshilerine berilgen quzyrettilik te joǵary. Onyń ústine Ulybrıtanııada Parlament depýtaty, parlamenttik kópshiliktiń kóshbasshysy jáne patshaıymnyń premer-mınıstri bola otyryp, premer zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bıliktiń aıryqsha quzyretin óz laýazymynda qatar atqarady.
Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan nemese Ázerbaıjan prezıdentteriniń bıligi demokratııalyǵy men zańdylyǵy jaǵynan AQSh prezıdentteriniń, Ulybrıtanııa premer-mınıstriniń nemese Germanııa úkimet basshysynyń bıliginen asyp túsedi.
El damýyndaǵy kóptegen ómirlik mańyzy bar kórsetkishterde avtorıtarızmniń oń áserin baıqaýǵa bolady. Belgili orys saıasatkeri Radzıhovskıı osyǵan baılanysty birneshe mysal keltiripti. Burynǵy KSRO-ǵa múshe bolǵan «demokratııalyq» elderdiń (Baltyq Jaǵalaýy + Ýkraına + Moldova + Grýzııa + Armenııa + Qyrǵyzstan) halyq sany 1989-2018 jyldar aralyǵynda 72-den 60 mıllıonǵa deıin azaıǵan. Al kerisinshe «avtorıtarlyq» elderdiń (Ortalyq Azııa, Qyrǵyzstandy qospaǵanda + Qazaqstan + Ázerbaıjan + Belarýs) halyq sany 66-dan 84 mıllıonǵa kóbeıgen.
Ishki jalpy ónim kórsetkishterin qarastyryp kórsek. Dúnıejúzilik banktiń málimetine sáıkes, 1990 jyldan bastap 2017 jylǵa deıin joǵarydaǵy eki topta 2011 jyldyń dollarymen IJО́ «avtorıtarlyq» elder tobynda 386 mlrd-tan 3 esedeı ósse, «demokratııalyq» elder tobynda bul kórsetkish 690 mlrd-tan 610 mlrd-qa deıin azaıǵan.
Nursultan Nazarbaevtyń osy jasampaz úderistegi rólin atap ótpeýge bolmas. Egemendiktiń alǵashqy jyldarynan bastap onyń boıynan naǵyz kóshbasshyǵa tán qasıetter baıqaldy. Sol kezdegi jaǵdaıdy jedel ári naqty baǵalaı kele, N.Nazarbaev halyq aldyna jan-jaqty oılastyrylǵan, perspektıvaly ári naqty qol jetkizýge bolatyn maqsattar qoıa bildi. О́ziniń sarabdal saıasatymen, senimdi is-áreketimen ol otandastaryna belgilengen mejege qol jetkizýge degen senim uıalatty.
Respýblıka bilikti basshysynyń arqasynda saıası turaqsyzdyq pen álemdik ekonomıkalyq daǵdarystar kezindegi qaýip-qaterden aman ótti. Nátıjesinde, egemendik alǵan eki onjyldyqtan keıin Qazaqstan órkenıetti elderdiń qataryna qýatty, qarqyndy damyp kele jatqan memleket, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qurmetti múshesi retinde endi.
El astanasyn soltústikke – Aqmolaǵa kóshirý týraly sol kezde múmkin emes sekildi kóringen ıdeıasyn usynyp, ony júzege asyrý úshin Nazarbaevqa qandaı batyldyq qajet boldy? Qoǵamdaǵy, ıntellıgensııa arasyndaǵy kúmándi pikirler men oppozısııanyń narazylyǵyna tótep berýge týra keldi. «Bul sheshimniń ne keregi bar?» degen suraqtar jan-jaqtan qoıylyp jatty. Birneshe mıllıon halyqty jumyldyrý úshin qandaı uıymdastyrýshylyq, saıası jáne ıdeologııalyq jumysty júzege asyrý kerek ekenin elestetip kórińizshi. Is júzinde en dalada jańa qala turǵyzý maqsatyn oryndaý úshin qanshama nársege mán berý kerek boldy, onyń ishinde álemdik qarjy-nesıe júıesiniń erekshelikterinen bastap tehnologııalyq resýrstarǵa qol jetkizý máselesine deıin bar.
N.Nazarbaev ózi «Eger granttar men qaıtarymsyz ınvestısııalar esebinen salynǵan nysandardy aıtsaq, tizim uzaq bolar edi» dep jazdy. Máselen, Prezıdent rezıdensııasy «Aqorda» Ábý-Dabı Damý qorynyń granty arqyly boı kótergen, bul mıllıon dollarǵa jýyq qarajat. Parlament Senatynyń ǵımaraty Saýd Arabııasy bólgen 12 mıllıon dollar grantqa soǵylǵan. Stadıon qurylysyn «Ispat Karmet» qarjylandyrady. Oǵan 38 mıllıon dollar ketken. «Nur-Astana» meshiti Qatar memleketiniń granty esebinen turǵyzylǵan. Jalpy, áńgime elordadaǵy tutas shaǵyn aýdanǵa ınvestısııa tartý týraly bolyp otyr. Kelisilgen ýaqyttan bastap qarqyndy qurylys bastalyp ketken.
Jańa astana qurylysy ishki jáne syrtqy ınvestısııa salasyna tıimdi bolǵandyqtan, bir qalanyń ǵana emes jalpy el ekonomıkasynyń damýyna tyń serpin berdi. Qyrýar qarjysyn qaıda quıaryn bilmeı otyrǵan álemdegi qaltaly ınvestorlar úshin bildeı bir memlekettiń jańa ortalyǵynyń qurylysy tamasha múmkindik bolyp kórindi. Sondyqtan da elordada zamanaýı bıik qonaqúıler, keńseler, bankter men turǵyn úı salý úshin ınvestorlar arasynda árbir metr jer úshin báseke joǵary boldy deýge bolady. Astananyń qarqyndy qurylysy barsha Qazaqstannyń ekonomıkasyn kótergenin sol jerde qyzmet etip júrgen kezde óz kózimmen kórdim. Sebebi el ekonomıkasy qurylys salasymen jáne qala ınfraqurylymynyń tabysty júzege asýymen tikeleı baılanysty boldy.
Keń-baıtaq Uly dalanyń júreginde álemge jańa ıdeıalar, tyń ınnovasııalar men batyl josparlardyń otany retinde tanylǵan tańǵalarlyq Nur-Sultan qalasy boı kóterdi. Búginde Qazaqstan elordasy Eýrazııanyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵyna aınalyp úlgerdi.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń bastamasymen júzege asqan basty jobalardyń biri – túrli mádenıetter, halyqtar men konfessııalar arasynda dıalog ornatý boldy. Batys pen Shyǵys órkenıetteriniń toǵysynda ornalasqan kópetnosty Qazaqstan mádenıetaralyq jáne konfessııaaralyq yntymaqtastyqty ilgeriletýde mańyzdy ról atqaryp keledi.
Búgin Nursultan Ábishuly 80 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Biz qurdaspyz, soǵys jyldarynyń balalarymyz, bizdi ótken ǵasyrdyń 40-50 jyldaryndaǵy ashtyq pen yzǵar shynyqtyrdy. Ekeýmiz birdeı keńestik bilim aldyq, partııalyq-saıası mansabymyz da qatar júrdi. Ystyqkól oblysynyń gýbernatory bolǵan kezimde ol Prezıdent atanǵan soń ǵana jeke tanysyp, kezdesý múmkindigi týdy. Ol otbasymen birneshe kún Sholpan atada demaldy. Birde ekeýmiz «Qyrshyn» shatqalyna atpen shyqtyq. Sonda jeke qalyp sóıleskenimizde, onyń aqyl-oıynyń tereńdigi men kúsh-jigerine, dúnıetanymynyń keńdigine qaıran qaldym. О́z halqynyń tarıhy, dástúri men mádenıetin qanshalyqty jaqsy biletinine tańǵaldym. Qarapaıymdylyǵy men adamgershiligi tánti etti. Taǵdyrdyń jazýyn qarasańyzshy, 2000 jyly Qyrǵyz Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetine taǵaıyndaldym. Osy qyzmettegi 9 jylymdy saıası jáne shyǵarmashylyq jumys turǵysynan ómirimniń eń jemisti kezeńi dep esepteımin. Men árdaıym Nazarbaevtyń jyly lebizi men qoldaýyn sezindim. Bul, árıne kóptegen ekijaqty memleketaralyq máselelerdiń tıimdi sheshilýine áser etpeı qoımady. Sol jyldary «Nursultan Nazarbaev. Kóshbasshylyq zańdary» atty irgeli saıası eńbegimdi jazyp shyqtym. Keıinnen týyndynyń tanystyrylymy London men Varshavada ótti. Sol sebepti de meniń Nurekeni mereıli merekesimen alǵashqylardyń biri bolyp quttyqtaýyma jáne denine saýlyq, otbasyna mol baqyt tileýime tolyq negiz bar.
Jumaǵul SAADANBEKOV,
qoǵam qaıratkeri
Qyrǵyz Respýblıkasy
