Oraldyqtar sýsap otyr

Qalada sý kestemen berilýde

«Qurmetti oraldyqtar! Koro­na­vı­rýsqa qatysty kúrdeli epıdemııalyq jaǵdaı turǵyndarymyzǵa ońaı bolyp turǵan joq. Rasynda da, jaǵdaı qıyn. Onyń ústine qalany sapaly aýyz sýmen qamtý ózekti máse­lege aınalyp otyr. Osy oraıda qala ákimi retinde qazirgi týyndaǵan ýaqyt­sha qolaısyzdyqtarǵa baılanysty bar­shańyzdy sabyrǵa shaqyryp, keshirim suraımyn». Bul keshe ǵana áleýmettik jeli efırine shyǵyp, halyqqa málimdeme jasaǵan Oral qalasynyń ákimi Abat Shynybekovtiń sózinen úzindi.

Shynynda da, Oral qalasyn sýmen qamtıtyn «Batys sý arnasy» mekemesi maýsym aıynan bastap «jazǵy merzimge ózgertilgen sý berý kestesi» degen tártip jarııalady. Bul boıynsha Oral qalasynda tańǵy saǵat 07:00-09:00, túski 12:00-14:00 jáne keshki 19:00-22.00 aralyǵynda ǵana sý tolyq kólemde berilip, qalǵan ýaqytta jelidegi sýdy 50-70%-ǵa qysqartty. Sol-aq eken qalada sýsyraǵan jurttyń janaıqaıy bastaldy. Ásirese zardap shekken kópqabatty úıdiń joǵary bóliginde turatyndar edi. Sý qysymy azaıǵan soń joǵary qabattarǵa sý jetpeı qaldy. Al sý ýaqytsha tolyq qysymmen berilgen kezde shúmekten aqqan sý tot pen laıǵa aınalyp, paıdalanýǵa jaramsyz boldy. «Batys sý arnasy» mekemesiniń, Oral qalalyq ákimdiginiń, oblys basshylyǵynyń áleýmettik jelidegi paraqshalary narazy jurttyń ókpe-renishi men qarǵysyna toldy.

Obaly ne kerek, oblys, qala bas­shy­lyǵy jelide halyqqa jaǵdaıdy túsindirip, keshirim surap, turǵyndardy sabyrǵa shaqyrýda. Biraq koronavırýs indeti kúsheıip, elde karantın jarııalanyp, halyqtyń kóbi tórt qabyrǵaǵa qamalǵan kezde sý tap­shylyǵy aryq atqa aýyr qamshy bolyp tıdi. Onyń ústine qazir aýa raıy qapyryq, keıingi aptada ystyq 40ºC-tan túser emes. О́ńirde karantınge baılanysty barlyq jaǵajaı, saýna-monsha jabylǵan. Endeshe halyqtyń renishi oryndy.

Abat Shynybekovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda Oral qalasynda 430 shaqy­rymnan asa sý qubyry, 363 shaqyrym kárizdik jeli jumys istep tur. Biraq keıingi jyldary sý tutyný kóbeıgen. Mysaly, 2015 jyly Oral qalasynda sý tutynatyn 98 myń abonoment bolsa, qazir olardyń sany 108 myńǵa jetken.

– Aýyz sýdyń arnaıy kestemen berilý sebebi – keıingi kezde sý tutyný mólsheri ósip ketti. Buǵan sońǵy aptalardaǵy ystyq aýa raıy jáne eki aptalyq ka­ran­tınge oraı oraldyqtardyń kóp­shiligi úıde otyrǵandyǵy áser etti degen oıdamyz. Mysaly, mamyr aıynda oraldyqtar táýligine 49 myń tekshe metr sý tutynǵan edi. Al qazir «Batys sý arnasy» mekemesi táýligine 58 myń tekshe metr sý jetkizse de jetpeı jatyr, – deıdi Abat Shynybekov.

Degenmen, sý berýdi shekteýdiń bas­ty sebebi – Oral qalasyndaǵy kárizdik jelilerdiń qaıta-qaıta jarylyp, apat­tyq jaǵdaı jarııalanýy bolyp tur. My­saly, búginde 19A kollektorlyq jelisi apatty dep tanylyp, jóndelý ústinde. Zachagansk kentinde jańa kópqabatty úılerdiń salynýyna baılanysty KNS 29 dep atalatyn jelide jańǵyrtý jumysy qolǵa alynǵan. Úshinshiden, Sho­lohov kóshesindegi aınalma kárizdik jeli de apatty dep tanylyp, ol jerde de jóndeý jumysy júrip jatyr. Sonda barlyq júkteme qazir qala ortalyǵynda ornalasqan Neýsypov kóshesindegi KNS 1, KNS 2 kollektoryna túsip otyr eken. Eger bul qubyrlar qysymdy kótere almaı jarylar bolsa, onda Oralda ne bolaryn boljaý qıyn. Shahar qýyǵy baılanǵan pendedeı, óz nájisine ózi tunshyǵyp, ýlanary sózsiz.

Qala ákiminiń aıtýynsha, qıyn jaǵ­daıdan shyǵýdyń barlyq sharasy jasalyp jatyr. Eń aldymen, jer asty sý qory men Jaıyq ózeninen táý­li­gine 58 myń tekshe metr sý berilýde. Ekin­shiden, «Jaıyqjylýqýat» mekemesi energetıkalyq qazandyqtyń jumysyn toqtatyp, ystyq sýdyń temperatýra­syn tómendetti. Osy qazandyqty sal­­­qyn­datýdan bosaǵan qosymsha sý jáne Jaıyq ózeninen alynatyn sý nasos­tarynyń qosylýyna baılanys­ty saǵatyna 1750 tekshe metr sý qo­sym­sha berilýde. Jeke sektorlarda, atap aıt­qanda Kóne áýejaı, saıajaı aımaq­tary, Zachagansk, Mıchýrın, Asan aýyl­darynda da jeke turǵyn úılerge sý berý kestege sáıkes shekteldi. Sholohov kóshe­sindegi qazir qurylysy júrip jatqan aınalma qysymdy kárizdi kollektorǵa da qosymsha nasos qoıylyp, kárizdik jelige júkteme azaıtylǵan. Aýrýhana sekildi áleýmettik nysandarǵa úzdiksiz sý berý tolyq qamtylǵan.

– Oral qalasyn qosymsha aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda Zachagansk kentine Kamen toptyq sý qubyry arqy­ly qosymsha sý alý máselesi kózde­lip jatyr. Sondaı-aq Trekın eldi me­keninde qosymsha sý alý uńǵymasyn iske qosý josparlanǵan. «Batys sý ar­na­sy» mekemesiniń bul qadamdary Oral qalasyna aýyz sý berý mólsherin bola­shaqta ulǵaıtýǵa múmkindik beredi, – deıdi Abat Abaıuly.

Halyq nege narazy?

Shynyn aıtsaq, Oral qalasyn sýmen qamtýda irkilis jıi bolady. Onyń basty sebebi – joǵaryda aıtylǵandaı, káriz jelisindegi apattar. Salynǵan kezde «50-100 jylǵa deıin tozbaıtyn», «eń zamanaýı materıaldan jasalǵan» dep maqtalǵan káriz qubyrlary ondaı bolmaı shyqty. Bıylǵy aqpan aıynyń sońǵy kúnderinde Sholohov kóshesinde osydan on jyl buryn ǵana jańartylǵan káriz qubyry jarylyp, 74 myńǵa jýyq halyq sýsyz qaldy. Qazir ol jer­de 5 shaqyrymnan asa qubyr qaıta jańar­tylý ústinde.

20 maýsymda Ázerbaıjan kóshe­siniń boıyndaǵy aryndy káriz kollek­tory jarylyp, 1-kárizdik sorǵy stansa­synyń jumysy toqtatyldy. Ol kezde de Oral qalasyna qarasty Zachagansk ken­tiniń 50 myńǵa jýyq turǵyny ýaqytsha qıyndyq kórdi.

Oral qalasy ákiminiń orynbasary Mıras Múlkáıdiń aıtýynsha, byltyr Oral qalasyndaǵy káriz júıesinde 20 shaqty apat bolǵan.

Turǵyndar «Batys sý arnasy» JShS bas dırektory Qaıyrǵalı Imashevtiń: «Qalada jańa shaǵynaýdandar salynǵan­dyqtan, táýligine 65-70 myń tekshe metr sý qajet. Jańa sý qoımasyn salý úshin birneshe jyl kerek. Toqpaı kenishindegi sý qoryn zertteýdiń ózine eki jyl kerek. Al Trekın aýyly mańyndaǵy kenishte 11 skvajına qazyp, sorǵylarymen jańa rezervýar qoısaq, sý jetkilikti bolar edi. Bul úshin shamamen 24 mlrd teńge qarjy kerek. Qazir joba daıyndalýda», degen sózine de narazy. Oral qalasy ákiminiń orynbasary Mıras Múlkáı da shahardy sýmen qamtý jobalaryn jasaý, qujattaryn daıyndaý birneshe jylǵa sozylatynyn aıtqan bolatyn. 

«Sonda qalaı, jańa shaǵynaýdandardy salyp bolǵan soń ǵana olardy sýmen qamtý kerektigi oıǵa túsken be? Jobalaý jumystary aldyn ala oılastyrylyp, keshendi sheshilýi tıis emes pe? Derkúl, Shaǵan jáne Jaıyq ózenderiniń ortasynda turǵan Oral qalasynyń sýdan tapshylyq kórýi aqylǵa syıymsyz nárse emes pe?!» deıdi kópqabatty úıde karantınge qamalyp otyrǵan turǵyndar.

DDU eskertedi

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 2004 jyly Jeneva qalasynda qa­byldaǵan «Aýyz sýdyń sapasyn qam­­tamasyz etý týraly nusqaýlyq» de­gen halyqaralyq qujat bar. Bul qu­jat­tyń 5.3.4 taraýy «Úzdiksizdik» («Nep­reryvnost») dep atalady. Onda: «Sý qubyryndaǵy kúndelikti nemese apta­lyq úzilister turbadaǵy qysymnyń tómendeýine, sóıtip sýdyń lastanýyna ákelip soǵady. Sondaı-aq sý tapshylyǵy gıgıenalyq tazalyqtyń saqtalýyna da keri áser etedi. Halyq sýdy úı jaǵda­ıynda túrli ydysqa saqtap, únemdep paıda­lanýy múmkin. Bul da sýdyń bú­linýine, sapasy tómendeýine ákeletin jaǵdaı. Sapaly sýmen qamtýda bolatyn maýsymdyq irkilister tutynýshylardy lastanǵan, sapasyz sýlardy tutynýǵa ıtermeleıdi», dep jazylǵan eken.

Dál osy eskertý oraldyqtardyń bú­gingi kúıin kózben kórip, qolmen usta­ǵandaı etip jazylǵan. О́ıtkeni qazir kópqabatty úı turǵyndary sý berilgen ýaqytta bos ydystaryn toltyryp alý­ǵa asyǵady. Ýaqytpen berilgen sý kó­bine laılanyp, paıdalanýǵa jaramsyz bolǵandyqtan kóp otbasy sýǵa túsýden, kir jýýdan qaǵylǵan. Dárethana sýy jetispegendikten shyǵar, qalada nájis ıisi jıi seziletin boldy.

«Kúnniń qatty ysýy, qubyrdaǵy sý­dyń birde bar, birde joq bolýy – Oral qalasynda ishek ınfeksııasyn burq etkizýi múmkin. Qazirgi koronavırýs, pnev­­monııa jaǵdaıynda onsyz da kúrdeli epı­demııalyq ahýalǵa ishek epıdemııasy kelip qosylatyn bolsa, úlken daǵdarysqa ákelýi múmkin» deıdi sanıtar mamandar.

Batys Qazaqstan oblysy