Qurǵaq ýádemen qutyla almaısyz...

Praımerız dep atalatyn sha­ranyń basty maqsaty – par­tııa­nyń óz ishinde eń úzdik úmit­kerlerin halyq aldynda ashyq saılaý arqyly tańdap alý. Praı­me­rızde jeńiske jetken bel­sen­diler keıinnen partııa atynan res­pýblıkalyq saılaýǵa túsýge múmkindik alady. Osyǵan deıin par­tııa atynan usynylǵandar tizim boıynsha saılanyp kelgen edi.

Praımerız sózi aǵylshyn tili­nen aýdarǵanda «aldyn ala saılaý» degendi bildiredi. Jalpy, praımerız, ıaǵnı partııa ishinde aldyn ala saılaý ótkizý AQSh-ta qalyptasqan. Eń alǵashqy praımerız 1842 jyly ótkenimen, zań boıynsha bekitilgen joq-ty. Negizgi saılaý aldynda mindetti túrde praımerız ótkizý týraly zań tek 1903 jyly Vıskonsın shtatynda qabyldandy. Keıinirek 25 jyldyń ishinde barlyq shtatta aldyn ala saılaý ótkizý mindetti sharaǵa aınaldy. Praımerız ótkizýdiń barshaǵa ortaq úlgisi joq, ár el tártipti óz yńǵaıyna qaraı belgileıdi. AQSh-ta partııa ishinde úmitkerlerdi anyqtaý úshin praımerız bılik tarapynan ótkizilse, Eýropada jekelegen partııalar uıymdastyrady. Odan bólek praımerızdiń ashyq jáne jabyq túri de bar.

Jalpy, aldyn ala saılaý ınstıtýty demokratııaǵa bas­taıtyn jol ekenine kópshilik senim artady. AQSh-ta solaı bol­dy. О́zderin demokratııanyń otany sanaıtyn amerıkalyqtar úshin eldegi saıası ahýal men oqıǵalar úlken mańyzǵa ıe. Saıa­sat­kerlerin de jiti baqylap, kez kelgen máselege qatysty pikirin belsendi bildirip otyrady. Bylaısha aıtqanda, ár azamat qoǵamda daý týǵyzǵan jaıt­qa qatysty oıyn ashyq jetki­zýdi boryshy sanaıdy. Bul – Qazaqstan kózdegen azamattyq qoǵam qalyptastyrýda kerek qasıettiń biri. О́ıtkeni elimizdiń turǵyndary qarapaıym halyq sóziniń bılikke jetetinine jáne odan bir nátıje shyǵatynyna kúmánmen qaraıdy.

Qazirgi saıası ınstıtýttar úshin halyqtyń belsendiligin artty­rý basty syn bolyp tur. Osy tusta partııa aımaqtyq deńgeıde kóshbasshylaryn anyq­taý arqyly ár adamnyń pikiri eskeriletinin kórsete alar edi. Máselen, shal­ǵaıdaǵy aýyl turǵyndary óz ara­sy­nan naǵyz myqtyny tań­dap, óz­deri daýys bere otyryp sol adamdy partııanyń bel­sendi músheleriniń qataryna qosa al­sa, óz daýystarynyń mańyz­dy ekeni­ne senimi arta tús­pek­shi. Osy­laısha kez kelgen máse­le­ge kelgende oıyn ashyq aıtýdan tartynbaı, aldaǵy ýaqytta bel­sendirek bolýǵa umtylady. Biz kók­segen azamattyq qoǵam osy emes pe?!

Ázirge qazaq qoǵamynda qaı deńgeıdegi depýtattardyń top ishinde baıqalmaı, únsiz otyra berýi úrdiske aınalǵandaı. Sheteldiń órkenıet úlgilerin qol­danyp, sol mejege jetýge umtylyp jatqanda nege Ba­tys saıa­satkerlerin mysalǵa kel­­­­tir­meske? Ulybrıtanııa par­­­­lamentinde depýtattardyń adýyn­­dy sóılep, básekelesterin jer­men-jeksen etip jatqanyna talaı márte kýá boldyq. Ony kórgen halyq qoshemettep, de­pýtat­tardyń batyl áreket­terine qol­daý kórse­tip jatady. Bizdiń qoǵamǵa da oıyn ashyq jet­kizetin, halyqtyń múd­desin ótkir qozǵaıtyn depýtattar kerek-aq.

Nur Otan partııasy uıym­das­tyryp otyrǵan praımerızdiń halyqty áýrege salǵan pandemııa­men tuspa-tus kelgeni de beker bolmasa kerek. О́ıtkeni elimizdegi ahýal qıyn. Bılik pen halyq arasyndaǵy qarym-qatynas qyzý dıalogqa ulasyp otyr. Halyq óz ómirin jaqsartýǵa baǵyttalǵan ózgeriske múddeli, sony júzege asyratyn belsendilerdiń saıası arenada boı kórsetýinen úmit etedi. Osy tusta partııanyń betke ustar belsendilerimen jeke tanysyp, usynatyn baǵdarlamasy men josparyn baǵalap, áleýetin kóteretin kez keldi.

Nur Otan uıytqy bolyp otyrǵan praımerız 17 tamyzdan 3 qazanǵa deıingi aralyqta ótetini belgili. Bul ýaqytta úmitkerler partııa múshelerimen kezdesý ótkizip, BAQ-ta, áleýmettik jelide belsendilik tanytyp, pikirsaıystarǵa qatysýy kerek. Bul – saıasatkerler shyńdalatyn birden-bir orta. Sondaı-aq úgit júrgizý barysynda qatysýshylar naqty eldi mekenniń máselesin óz kásibı qyzmetine qaraı sheshýdiń joldaryn qarastyrýy tıis. Osyndaı tájirıbede ysylǵan kóshbasshylar erteń kez kelgen pikirsaıysqa daıyn bolary sózsiz. Qazirshe halyqtyń minbeden depýtattardyń ana tilinde sóılegeniniń ózine máz bolyp otyrǵan jaıy bar. Júzden júı­rik shyqqandar bilimi ne bilik­tiligimen ǵana emes, kez kelgen isti dóńgelete alatyn taban­dylyǵyn, qaısar minezin de tanytýy qajet. Jyldar boıy qur­ǵaq ýádeden, jalyndy sózden ábden dińkelegen jurt endigi jerde naqty is kútetini belgili. Sondyqtan da aldaǵy praımerız kóshbasshylarǵa naǵyz syn bolmaq. Sondaı-aq úgit-nasıhatty ár úmitker óz qarjysyna júr­gizetinin de aıta ketken jón. Bul tusta saılaýǵa qatysatyn adam­­dardyń daıarlyǵyna da kó­ńil bólý mańyzdy. Praımerız eli­­mizde alǵash ret óteıin dep jat­qandyqtan, eshkimniń táji­rıbesi joq ekenin de eskergen jón. Bul saılaýdyń kelesilerine úlgi bolary taǵy bar. Sol sebepti de halyq elimizdegi qıyn jaǵdaıǵa qa­ra­mastan, ishki mádenıeti joǵa­ry ári daıyndyǵy nyq kósh­bas­shy­lardy kórgisi keletini taǵy málim.

Partııa jarııalaǵan praımerız erejesinde basa nazar aýdaratyn bir jaıt bar. Jańa zańǵa sáıkes, partııalyq tizimde kem degende 30% áıelderdiń jáne 20% 35 jasqa deıingi jastardyń bolýy mindetteledi. Jalpy, áıel­derdiń saılaýǵa qatysýyna kel­gende dástúr, mádenıet turǵysynda, qoǵam­daǵy róline, jeke ómiri men saıası qyzmeti týraly suraqtar kóp. Elimizdegi ǵana emes, búkil álemdegi tájirıbe osylaı. Qazir­gi parlamenttegi áıelderdiń úle­si tarıhta eshqashan mundaı joǵary bolmaǵany aıtylady. Statıstıkaǵa sáıkes, álem bo­ıynsha ulttyq parlamentter quramynda 1997 jyly nebári 11,6 paıyz áıel depýtat bolsa, byltyr bul kórsetkish eki esege, ıaǵnı, 24,6 paıyzǵa kóterilgen. Dúnıejúzilik banktiń esebine sensek, Qazaqstan parlamentinde áıelderdiń úlesi 27,1 paıyz. Bul kórsetkish Shyǵys Eýropanyń keıbir elderimen qatar bolsa, kórshiles Reseı, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstanmen salys­tyrǵanda áldeqaıda kóp. Odan bólek qoǵamda kóp talqy­lanatyn máselelerdiń biri – depý­tattardyń jasyna qatysty. Parlamentaralyq odaqtyń málimetine súıensek, eki jyl bu­ryn elimizde parlamenttegi 40 jasqa deıingi depýtattardyń paıyzdyq úlesi 7,55 bolǵan eken. Jaǵdaıdy ózgertý úshin praımerızde jeńiske jetken jastardyń sany kóp bolýy kerek. Ol úshin eń aldymen, óz ıdeıasynyń aınalasynda jastardy toptastyra alatyn, olardyń saıası belsendiligin arttyratyn kóshbasshylardyń partııada bolýǵa, osy qyzmetti tańdaýyna jol ashylýy shart.

Dál qazir qoǵamǵa halyqtyń sózin sóılep, eldiń múddesin qor­ǵaıtyn depýtattar aýadaı qa­jet. Elimizdegi koronavırýs pan­demııasyna qatysty ahýal bılik pen halyq arasyndaǵy qarym-qatynasty odan saıyn kúrdelendirip jiberdi. Sondyqtan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń júzege asa bastaýy bılik partııasynyń is-qımylyna qatysty. Másele demokratııalyq qoǵamnyń ólshemi sanalatyn sharanyń ataýynda emes, eń bastysy halyqtyń senimin oıatýda bolmaqshy. Praı­merız buryn-sońdy ótkizilip kele jatqan kezekti sharanyń birine aınalsa, onda «partııa halyq únin estı almady» degen sóz...