Bısenovter taǵdyry

Jer ataýyndaǵy tarıh

Taıpaq óńiriniń ár núktesinde talaı tarıhı oqıǵa bolypty. Sultan men Jamanqudyqtyń arasyndaǵy Mamaı-Sarybas kóne qonysy jergilikti asan-tanalardyń atajurty ekenin keıin es­tidik. Biz sóz etkeli otyrǵan tulǵa­lar­dyń arǵy atasy Bısen Satybaldyuly osy jerdegi kóne qorymda jerlengen eken.

HH ǵasyrdyń basynda tarıh sahnasyna shyqqan tuńǵysh qazaq dárigerleriniń biri Baqtyǵalı (Baqysh) Bısenovtiń uly, Uly Otan soǵysynda Vlasov armııa­synyń sapynda nemis tutqynyna túsip, konslager azabyn tartqan, elge kelgen soń keńes soty 25 jylǵa taǵy sottaǵan, Sta­lın ólgen soń ǵana azat bolǵan Maqa­baı (Mahmýd) Baqyshuly 1965 jyly osy Mamaı-Sarybasqa eldegi aǵaıyn­dary Qabı, Nádir Seıitbaevtar men Aı­myrza Jumaǵalıevti ertip kelip, arnaıy duǵa qylǵan eken. 1955 jyly aqta­lyp, túrmeden bosaǵanymen, elge kelýge bata almaı, qalǵan ómirin Jezqazǵan qalasynda ótkizgen azamattyń jan dú­nıe­sindegi sezimdi biz jetkize almas­pyz. Biraq osy oqıǵanyń ortasynda bolǵan Ǵalymjan Ǵumarov aqsaqal sol kezde paıǵambar jasyna jetken Maqabaı aǵasynyń atakúldik topyraǵyn ýystap, jas baladaı egilip jylaǵanyn aıtatyn...

Taıpaqtyń Bazartóbesinde, Jaıyq ózeniniń jaǵasynda el-jurt Bálnistóbe dep atap ketken mekenniń bir kezderi Baqtyǵalı Bısenov aýrýhana ashqan kıeli topyraq ekenin de keıin bildik.

Bısenovter áýletiniń shejiresi bylaısha jikteledi: Kishi júz – Baıuly – Sultansıyq – Tana – Asan – Tileý – Jan­myrza – Itemgen – Qydyrbaı – Bekbolat – Satybaldy – Bısen. Bısennen – Meıir­man, Nurǵalı, Iznı (Izimǵalı), Oraz, Espan, Baqtyǵalı, Aqkenje atty alty ul men bir qyz dúnıege kelgen.

Baqtyǵalı

Bısenovter áýletiniń ishindegi eń tany­mal, ataqty tulǵa Baqtyǵalı Bıse­novtiń ómir jolyn Qazaqstan Respýb­lıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, medısına ǵylymdarynyń doktory Álıhan Ham­zauly Dosahanov aǵamyz jete zerttegen. Oral, Almaty, Nur-Sultan, Sara­tov (Reseı) qalalaryndaǵy muraǵat­tarda tapjylmaı otyryp, qysqa ǵumy­rynda qyrýar sharýa tyndyrǵan Baq­ty­ǵalı Bısenov týraly jazylǵan ǵalym maqalasy bıyl jaryq kóretin «Tuń­ǵyshtar: Alash dárigerleri» atty qos­tomdyq jınaqqa kiredi eken.

«Bısenov Baqtyǵalı (Baqtygereı, Baq, Baqysh) 1889 jyly 24 tamyzda Oral oblysy Ilbishin ýezine qarasty Qyzyljar bolysynyń №5 aýylynda dúnıege kelgen. Saýatyn bolystyq orys-qazaq mektebinde ashqan Baqysh keıin qalalyq Romanov ýchılıshesinde oqıdy. 1901 jyly Oral áskerı realdy ýchılıshesine túsip, 1909 jyly onyń tolyq kýrsyn támamdaıdy. Osy jerde taǵy bir jyl oqyp, ýchılısheniń qosymsha kýrsyn da bitiredi. Baqtyǵalı Bısenovtiń stýdenttik jyldary birinshi orys tóńkerisimen jáne «Alash» ult-azattyq qozǵalysynyń alǵashqy saıası aksııalarymen tuspa-tus keldi. 1905 jyly qarasha aıynda Oral qalasynda 5 oblys qazaqtary delegattarynyń qatysýymen sıez ótti. B.Qarataev, B.Baqytkereev syn­dy sultandar men Sankt-Peterbýrg medısına akademııasynyń stýdentteri H.Dosmuhamedov, N.Ipmaǵambetov jáne basqalarynyń quryltaıshylyq etýimen Qazaq konstıtýsııalyq-demokratııalyq partııasy qurylyp, onyń baspasóz organy – «Fıker» (Pikir) gazeti ashyldy. Osy kadetter partııasynyń belsendi qoldaýshysy retinde Baqtyǵalı Bısenov jandarmerııanyń nazaryna ilindi», dep jazady Álıhan Hamzauly.

1910 jyly jazda Baqtyǵalı Bısenov pen dosy Ǵumar Esenǵulov Máskeý Impe­ratorlyq ýnıversıtetine qujat tapsyrady. Biraq olardyń qujaty Nıkolaev Imperatorlyq ýnıversıtetine (qazirgi Saratov memlekettik ýnıversıteti) joldanady. Sóıtip Baqtyǵalı Bısenov 1910 jyly 4 qazanda Nıkolaev ýnıver­sıtetiniń stýdenti atanady. Birinshi dú­nıe­júzilik soǵystyń áserinen medısına fakýltetine 1910 jyly túsken talapkerler 1917 jyldyń naýryz-sáýir aılarynda jedeldetilgen kýrstan ótýge májbúr bolady. Osylaısha, B.Bısenovke 1917 jylǵy 29 qarasha kúni «Emshi» (lekar) kýáligi beriledi. Keıin, 1924 jyly Baqtyǵalı ózi oqyǵan ýnıversıtetke qaıta oralyp, joǵary bilimdi terapevt jáne dermato-venerolog dáriger ekendigi jazylǵan №2339 dıplom kýáligin alady.

Baqysh eńbek jolyn 1917 jyly Oral oblysyndaǵy HIII Qyzylqoǵa aýyl­dyq dárigerlik bólimshesiniń dárige­ri bolyp bastaǵan. 1917-1920 jyldary Halel Dosmuhameduly jáne Jahan­sha Dos­muhamedulymen birge Kún­batys Alashorda qyzmetine belsene ara­la­sady. О́zi qatysyp qoımaı, inisi Iznıdi (Izimǵalıdi) jáne qos nemere aǵaıyny – Ishanǵalı Bısenov pen Izep­qalı Bısenovti de osy jolǵa tartady. Osylaısha, Oral realdy ýchılıshesiniń túlegi Ishanǵalı Bısenov Jympıtydaǵy Oıyl ýálaıatynyń praporshıkter mek­tebin bitirip, shtab ofıseri bolyp qyz­­met etse, Izepqalı Bısenov Oıyl ıýnker­ler mektebin bitirip, Alash pol­kinde júzdik basqarǵan. Baqyshtyń ózi Kún­­batys Alashordanyń bolystyq jáne ýezdik jer bólimderin uıymdastyrýǵa atsalysqan.

Bolshevıkter jeńip, Alashorda taratylǵan soń Baqtyǵalı Bısenov Oral gýbernııalyq densaýlyq saqtaý bólimi quramynda dáriger bolyp jumys istedi. 1920-1921 jyldary Kalmykov ýeziniń densaýlyq saqtaý bólimin basqardy. Ýezde 120 myń adamǵa qyzmet kórsetetin 5 dárigerlik bólimshe, 10 feldsherlik beket bolatyn. Azamat soǵysynan keıin­gi qıyn, juqpaly aýrýlar órship turǵan jyldar edi bul. Baqyshtyń ózi 1921-1924 jyldary osy ýezdegi Baıǵutty bólim­shesinde dáriger boldy.

1925 jyly Jympıty ýezine sanıtar dáriger bolyp aýysqan Baqtyǵalı 1926 jyldan 1928 jyldyń maýsymyna deıin Jympıty aýrýhanasynyń meńgerýshisi boldy. Osy jyldyń tamyz-jeltoqsan aralyǵynda Taıpaq aýdandyq aýrýhanasyn basqardy. 1929 jyly Oral qalasyndaǵy keńestik partııa mektebi aýrýhanasynyń dárigeri, 1930 jyly 15 shildede Oral gýbernııalyq densaýlyq saqtaý bóliminiń emdeý-profınspektory atanady. 1934 jyly Máskeý qalasynda dárigerlerdiń bilimin jetildirý kýrsynda oqyp, kelgen soń Taıpaq aýdany Bazartóbe bólimshelik aýrýhanasynyń meńgerýshiligine taǵaıyndalady.

«Batys Qazaqstan oblystyq muraǵa­tynda 10 tósektik Bazartóbe aýrýhana­synyń eseptik qujattary saqtalǵan», dep jazady Álıhan Dosahanov. «Tórt aýyl turǵyndaryna qyzmet kórsetken aýrýhana kesheni bas ǵımarattan, dárihana men monshaǵa arnalǵan qosymsha qurylystan jáne dárigerlerge arnalǵan úsh shaǵyn úıden turǵan. Aýrýhana quzyryndaǵy

1 ga jerge baqsha, 1 ga jerge kartop egilgen. Aýrýhanada bir tarantas arba bolǵan, biraq oǵan jegetin at joq, sirá ógiz je­gil­se kerek. 1934 jylǵy ambýlatorııa ese­bine qaraǵanda, aýrýhana sol jyly 282 kún jumys istep, 3019 naýqasty qabyldaǵan».

1937 jyldyń basynda B.Bısenov Jympıty aýdandyq aýrýhanasyna jibe­riledi.

«Bısenov Bah Bısenuly 1890 jy­ly Taıpaq aýdanynyń №3 aýylynda týǵan, qazaq. 1937 jyly 10 qyr­kúıek­te tutqyndalǵan, sol kezde Jym­pı­ty posel­kesinde turǵan, aýdandyq aýrý­ha­­­nada dáriger. 1938 jylǵy 15 aq­pan­da Ishki ister halyq komıssarıaty bas­qarmasynyń (ÝNKVD) Batys Qa­zaqstan oblysy boıynsha úshtigi atý jazasyna sottaǵan. Batys Qazaqstan oblys­tyq soty prezıdıýmynyń 1958 jylǵy 14 maý­symdaǵy qaýlysymen aqtalǵan» – Batys Qazaqstan oblysynyń muraǵattar basqarmasy shyǵarǵan «Azaly kitap» jına­ǵyndaǵy sarań joldar osylaı syr shertedi.

«Baqtyǵalı Bısenovtiń isin júrgizgen tergeýshi «alashordashy» dep aıyptalyp, atylyp ketken qos «kýániń» tergeýdegi jaýabyna súıenip, oǵan «kontr­revo­lıýsııalyq uıym múshesi» degen aıyp taǵady. Kýágerlermen júzdestirý, jaýap­ty tekserý bolmaǵan. Baqysh tergeýde eshkimdi kórsetpegen. 5 jeltoqsan kúni qaǵazǵa túsken aıyptaý qaýlysyndaǵy eń «áshkereleýshi» sóılem – «Alashorda úkimeti músheleriniń arasynda bedeli joǵary boldy» degen bolypty. Soǵan qaramastan Bısenovke úshtik áýeli 10 jyl túrme jazasyn kesken. Alaıda 1938 jylǵy 15 aqpanda ol qaýly buzylyp, atý jazasyna aýystyrylǵan. Úkim 1938 jylǵy 19 aqpanda 21 saǵat 15 mınýtta oryndalǵan», dep jazady Álıhan Dosahanov.

Baqtyǵalı balalary

Árıne, «halyq jaýynyń» balalary­nyń taǵdyry ońaı bolǵan joq.

Baqtyǵalı Bısenov tutqyndalǵan kezde onyń otbasynda áıeli Jánsha shıet­teı bes balamen qalǵan eken. Tuńǵyshy Mahmýd – 17 jasta, Májıt – 12-de, Zeı­nep – 9-da, Ánýar – 4-te, al Roza 1 jasta bolypty. Májıt pen Ánýar kóp keshikpeı shetinep ketken.

Mahmýd Baqyshuly Bısenovtiń aýyr taǵdyrynyń shet jaǵasyn joǵaryda aıtyp óttik. 1918 jyly dúnıege kelgen Mahmýd 1940 jyly Qyzyl ásker qata­ryna alynady. 1941 jyly nemis tut­qynyna túsip, eriksiz Túrkistan legıonynda qyzmet etedi. 1948 jyly 24 shildede Túrkistan Áskerı okrýginiń trıbýnaly áıgili «58-bap» («otanǵa satqyndyq») boıynsha 25 jylǵa sottaıdy. «Maqabaı (Mahmýd) Saratov tehnıkýmyn ınjener-mehanık maman­dyǵy boıynsha bitirgen, onyń túbine «Amerıkanyń stýdobekkeri bolmasa, nemisti jeńer me edik» degen bir aýyz sózi jetken eken degen áńgimeni týysy Ǵalymjan Ǵumarov aqsaqal aıtatyn. Mahmýd 1955 jyly túrmeden bosa­ǵanymen, elge qaıtpaǵan. Jezqazǵan obly­synda qurylys salasynda qyzmet etip, 1980 jyldary dúnıeden ótken.

«Baqyshtyń áıeli Jánsha Oral qalasyndaǵy bylǵary shıkizat kombınatynda tiginshi boldy. Kishkentaı qara kempir edi. Qyzdary Zeınep pen Roza qolynda boldy» deıtin Ǵalymjan aǵaı.

1929 jyly týǵan Baqyshqyzy Zeınep Oral qalasynda turyp, uzaq jyl «Ek­pindi qurylys» (qazirgi «Oral óńiri» gaze­tinde aǵa korrektor bolyp qyzmet etipti.

Baqtyǵalı Bısenovtiń kishi qyzy Roza Bısenova áke jolyn qýyp, 1962 jyly Qazaq memlekettik medısına ıns­tı­týtyn bitirgen. Uzaq jyl Qara­ǵandy obly­sy­nyń Jańaarqa aýdanynda dári­ger pedıat­r bolyp qyzmet etken Roza Baqyshqyzy birneshe orden-medalmen marapattalǵan. Búginde Nur-Sultan qala­synda turatyn Roza apaı áke murasyn, úlgili eńbegin úzbeı nasıhattap júrgen ulaǵatty urpaqtyń biri.

Izimǵalı

Bısenov Iznı (Izimǵalı) 1897 jyly týǵan. Máskeýdegi Tımırıazev aýylsha­rýa­shylyq akademııasyn 1935 jyly bitir­gen. Joǵary bilimdi agronom. Ol 1937 jyly tutqyndalǵanǵa deıin Mırzoıan (qa­zirgi Taraz) qalasynda aýdan­dyq jer bólimin basqarǵan eken. 1937 jyly 3 qyr­kúıekte (Baqysh aǵasynan bir apta buryn) tutqyndalǵan Iznıge áıgili 58-bap boıynsha aıyp taǵylyp, 1937 jyl­dyń 28 qarasha kúni 10 jylǵa sottalady. Oǵan da «kontrrevo­lıýsııashyl, ult­shyl Alashorda úkimetinde, troskıstik-dıver­sııalyq uıym­da qyzmet etken» degen jala jabyl­ǵan. Ǵalym Álıhan Dosahanov Iznı Bı­­senovtiń Amýr temir­jol lageriniń 10-bólim­­­shesinde jazasyn ótep júrip, 1938 jyly 12 qazanda qaza tapqanyn anyq­­taǵan.

Iznı Bısenovten qalǵan eki bala da ǵylym jolyn qýypty. 1925 jyly týǵan Hamıt Bısenov tarıh ǵylymdarynyń kandı­daty bolsa, 1927 jylǵy Maıa Bıse­nova – medısına ǵylymdarynyń kandıdaty atanǵan.

Jazýshy Zákir Asabaev óziniń «Maq­ta­araldyń maqtanyshtary edi» maqa­lasynda Iznı Bısenov pen balalary týraly bylaı dep jazady:

«Batys Qazaqstandaǵy Taıpaq aýda­nynyń týmasy Iznı Bısenov jóninde onyń Almatyda uzaq jyl ǵumyr keshken uly, tarıh ǵylymynyń kandıdaty Hamıt Bısenov (marqum) kóp aıtatyn. Aıt­qanda, ártúrli jaýapty qyzmet iste­gen ákesiniń Jambyl oblysynda jer qa­tynastary basqarmasyn basqaryp tur­ǵanda halyq jaýy bop ustalyp, atylyp ketkenin, anasy, qaryndasy úsheýi úsh jaqta jú­rip, 1950 jyldarda ǵana Almatyda ta­bys­qandaryn, ha­lyq jaýynyń balasy retinde kórgen qorlyqtaryn kóz jasyn tóge otyryp áńgimeleıtin. Tulpardyń tuıaǵy, asyldyń synyǵy Hamıt tek ákesi aqtalǵan soń ǵana tarıhtan, qaryndasy Maııa medısına salasynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Jastaı jabysqan dert áserinen ekeýi de ómirden erte ótti.

...Maqtaaral jerinde izi qalǵan Iznı Bısenovti sondaǵy el-jurt bile júrý úshin ádeıi eske alyp otyrmyz...»

Belgili ǵalym ári Bısenovterdiń aýyldasy Hanǵalı Súıinshálıev 1945 jyly jetim bala Hamıt Bısenovti Almatyǵa ákelip, QazMÝ-ǵa túsirgenin, ol keıin ǵylym kandıdaty bolyp, Qazaq KSR Ǵylym Akademııasy tarıh ınstıtýtynda jumys istegenin jazady. Hamıt 1975 jyly aýyryp kóz jumǵan.

Nurǵalı

«Baqtyǵalıdiń aǵasy Nurǵalı  aýqat­ty sharýa edi, 1929 jyly sottalyp, mal-múlki tárkilengen. 1944 jyly ómir­den ótti» dep jazady Álıhan Dosahanov.

Bısenniń úlken uly Meıirmannyń nemeresi Ǵalymjan Ǵumarovtyń aıtýyna qaraǵanda, Nurǵalı Bazartóbede inisi Baqtyǵalıdiń malyn baqqan. Baılardyń mal-múlkin tárkileý naýqanynda Nur­ǵalı Kók­shetaý oblysyna jer aýda­rylǵan.

«Ol kezde Bazartóbe aýdan ortalyǵy eken. Baqysh Bısenov baılardy tárkileý, kolhozdastyrý saıasatyna qarsy bolǵan. Jergilikti baılar «Sovet malymyzdy kámpeskelep alyp jatyr, qalaı kún kó­remiz?» dep aqyl suraı kelgende: «Bul saıasat durys emes. Baıdyń malyn kedeıge berse, olar jep qoıady. Baıdan táji­rıbe alý kerek, sosyn baryp úlestirý kerek», degen. Sol úshin sottalǵan», deıdi Ǵalym­jan Ǵumarov.

Nurǵalı Kókshetaýdan soǵystyń aldynda Oral qalasyna qaıtyp kele­di. Sóıtip qalanyń Et kombınaty aýma­ǵynda turǵan. Uly bolmaǵan, Ińkár, Ǵazı­za, Ǵapýra jáne Razııa degen tórt qyzy bol­ǵan. Ǵalymjan aǵaıdyń aıtýynsha, úlken qyzy Ińkár – Qamys-Samar ýezinde mılısııa bastyǵy bolypty.

Nurǵalı qyzdarynyń ishinde 1914 jyly týǵan Ǵazıza Bısenovanyń taǵdy­ry erekshe. О́te sulý ári bilimdi Ǵazıza talantty ánshi bolǵan, Oral qalasyn­daǵy mýzykalyq drama teatrynda qyz­met etken. Alǵashqy kúıeýi Saǵıt Qudaı­bergenov – «Ekpindi qurylys» gazetiniń bólim meńgerýshisi bolǵan eken. Ol Uly Otan soǵysynda qaza tapqannan keıin Almaty qalasyna qonys aýdarady. Ánshilik ónerine qosa Ǵazıza Nurǵalıqyzy mashınkany sheber basqan. 1953 jyly «Úgitshi bloknoty» jýrnalynda qyzmet etip júrgen Ǵazızany áıgili Muhtar Áýezov kórip, ózine jumysqa shaqyrady. Sol jyldyń maýsymynan bastap 1961 jylǵa deıin Ǵazıza jazýshy shyǵarmalaryn qaǵazǵa túsiredi. Bul kezeńde Áýezovtiń «Abaı» epopeıasynyń sońǵy kitaby, «Qaragóz» tragedııasynyń jańa redaksııasy, «Tólegen Toqtarov» operasynyń lıbrettosy, «Dos-Bedel dos» dramasy, «Úndis­tan ocherkteri», «Ár jyldar oılary», «О́sken órken» romany, t. b. kóptegen shyǵarmasy Ǵa­zı­za­nyń qolymen mashınkamen basylǵan. 1960 jyly aqpanda Muhtar Áýe­zov óz kúndeliginde: Búgin «Tólegen» opera­sy­nyń lıbrettosyn jazdyq. Ǵazıza basty, men aýyzsha aıttym», dep jazǵan eken.

Ǵazıza Bısenova 1971 jyly qazaq­tyń taǵy bir klassık jazýshysy Ǵabıt Músirepovtiń jary atanǵan. Sol kezde Almaty qalasynda bolǵan Ǵalym­jan Ǵumarov Ǵazıza apasyna quda túsýge Ǵabıt­pen birge Ǵarıfolla Qurman­ǵalıev, Sábıt Muqanov, Berqaıyr Aman­shın jáne Qubysh Muhıtov kelgenin jyr qylyp aıtatyn. Búginde Keńsaı zıratyndaǵy Ǵabıt Músirepovtiń qabiri qasynda sońǵy jary Ǵazıza jatyr.

Nurǵalıdiń Razııasy men Ǵapýrasy da Almatyda turǵan. 1922 jylǵy Razııa «Úgitshi bloknotynda» mashınkashy bolsa, Oral pedınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin, keıin Alma­ty konservatorııasyn bitirgen Ǵapýra Bısenova osy konservatorııada ǵyly­mı jumystar jónindegi prorektor dáre­jesinde uzaq jyl qyzmet etipti. Tanymal mýzyka zertteýshisi. «Halyq jaýy­nyń tuqymy» degen ataq ony da mańaılaǵan kórinedi. Ǵalymjan Ǵumarov aqsaqaldyń aıtýynsha, Ǵapýra Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde nusqaýshy bolyp júrgen qyzmetinen dál osy sebeppen shettetilgen. Ǵapýra qazaq áıelderi arasynan shyqqan alǵashqy shahmatshylardyń da biri.

P.S. Bısenniń Oraz ben Espan degen balalary jastaı qaıtys bolǵan. Al Meıirmany patsha zamanynda bilim alyp, muǵalim bolǵan. Tarıhshy Jánibek Ismýrzın Meıirman Bısenovtiń Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Qarakól mekte­binde ustazdyq etip júrgende 1911 jyly dúnıeden ozǵanyn jazady. Kózi ashyq qazaq muǵaliminiń maqalalary sol kezdegi qazaq gazetterinde jarııa­lanyp turǵan eken. Mine, zamanynda óz qatarynyń aldy bolyp, balalaryn oqytyp, bilimge baýlyǵan Bısen qarttyń urpaqtary týraly áńgime osyndaı.

Batys Qazaqstan oblysy