Suhbat • 06 Tamyz, 2020

Almaz Sharman: Adamzattyń amandyǵy úshin kúresetin kez endi keldi

1184 ret kórsetildi

Vırýsolog-ǵalym, medısına doktory Almaz Sharmandy álemdik BAQ tegi qazaq amerıkalyq ǵalym dep tanystyrsa, qazaqtar ony baýyryna tartyp, ózimizdiń Almaz deıdi. AQSh-ta turatyn ol bizge Covid-19 indetine tosqaýyl bolýy múmkin medısınadaǵy sońǵy jańalyqtarǵa qatysty oılarymen bólisti.

– Koronavırýs, vaksına taqyryby keıingi kezde saıasılanyp, alpaýyt el­der arasynda básekege aınalyp ba­ra­­dy. Ǵalamdy dúr silkindirgen pan­demııanyń saıası salmaǵyn qalaı baǵa­laısyz?

– Koronavırýs genomy ǵylymı túr­de taldana bastaǵan jarty jyldyń ishinde vaksınaǵa qatysty 140 joba na­zarǵa alynyp, onyń 20-sy klınıkalyq synaqtardan ótip jatyr. Munyń bári – óte jaǵymdy jańalyq. Jaqynda AQSh prezıdenti Donald Tramp farma­sev­tıkalyq gıgant Pfizer men nemis bıo­teh­nologııalyq kompanııasyna osy jyl­­­­dyń sońyna deıin 100 mln doza­lyq vaksınany ázirleýge 2 mlrd dollar kó­le­minde grant bóletinin aıtty. Oks­ford ýnıversıteti men AstCra Zeneca ǵa­lym­dary daıyndaǵan vaksına oń ná­tıje berdi. Ony qabyldaǵan adamdarda koronavırýsty beıtaraptandyratyn antı­deneler paıda bolatyny aıtylyp júr. Vaksına Ulybrıtanııadaǵy, Bra­zı­lııadaǵy jáne basqa elderdegi 10 myń eriktiler arqyly synaqtan ótip jatyr. Qytaılyq CanSino kompanııasy jáne amerıkalyq Moderna kompanııasy jasaǵan vaksınalar da oń nátıje kórsetti. Qazir bul máseleniń saıası astaryna úńilýdiń qajeti joq. Ýaqyt ótip jatyr. Qoldaǵy kúsh indetti toqtatyp, adamzatty qutqaryp qalýǵa jumyldyrylýy kerek.

– Osyǵan deıin vaksınany jasaý úshin 10 jyldan asa ýaqyt ketetini aıtylatyn. Qazir koronavırýsqa qarsy vak­sınalar rekordty merzimde daıyn­dalyp, synaq merzimi men óndiriske en­gizý prosesi qatar júrgizilip jatqan tárizdi...

– Keıbir kompanııalar, tipti synaq merzimin kútpesten, barlyq táýekeldi óz moınyna alatynyn málimdep, óndi­riske jiberýge nıet tanytty. Bul – úl­ken táýekel. Sebebi basym kóp­shiliginiń kem degende jarty ǵasyrlyq tarıhy jáne naryqtaǵy orny bar. Vaksına sátsizdikke ushyrasa, qandaı jaǵdaıǵa tap bolatynyn bilip otyrmyz. Táýekelge barýdan ózge jol joq. Synama retinde shyǵarǵan vaksınany ózderin KVI-den qorǵaǵysy keletin eriktilerge synaqtan ótkizip, sonymen bir mezgilde óndiris kólemin arttyrǵysy keledi. Qysqasy, medısına, ǵylym adamzatty indettiń tyrnaǵynan qutqarýǵa asyǵýda.

– Maýsym aıynda «kovıdten de qaýipti qazaq tumaýy paıda boldy» degen áńgime álemge tarap ketti. DDU qa­byr­ǵasynda ótken jıynda doktor Maık Raıan muny koronavırýs­pen baılanystyryp qaraıtynyn málim­dedi. Qazaq tumaýy, bar bolsa, ol qaıdan shyqty? Onyń joıylatyn nemese ál­sireıtin kezi bola ma?

– О́kpe qabynýymen naýqastanǵan­dardyń basym kópshiligi Sovid-19-ben baı­lanysty. Kópshiliginiń koronavırýs týdyrǵan aýrýlar retinde jiktelmeýine pasıentterdiń tekserilmegeni nemese PTP-test sapasynyń nashar bolǵany sebep. Al ekinshiden, «ótiriktiń úsh túri bar: bul – ótirik, anyq ótirik jáne statıstıka» degendi estigen shyǵarsyz: Statıstıkaǵa sáıkes biz naqty málimet­ter jaǵynan uıattymyz. Statıstıkalyq ashyq­­tyq ekonomıkany, densaýlyq saq­taý­dy, bilim berýdi jáne kúndelikti ómi­rimiz úshin mańyzdy nárseni basqarýǵa múm­kindik beredi. О́kinishke qaraı shyn­dyqqa sáıkes kele bermeıtin statıstıka men jalǵan boljamdar basqarýdaǵy retsizdikti, dárihanalarda dári-dármek jetispeýshiligin qalyptastyratynyn es­ker­meımiz. Maýsym aıynda Úkimet usyn­ǵan derek pen naqty jaǵdaı arasynda aıyrmashylyqtar bolǵanyna kýá boldyq. Endi munyń bári ózgeredi degen úmit bar.  

– Sýbektıvti baqylaýlar men zert­­­­teýlerge sáıkes, TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qa­ra­ǵan­da tómen. Munyń sebebin BSJ vak­­sı­­na­symen baılanystyratyndar kóp.

– Munyń tikeleı BSJ-ǵa qatys­ty ekenin dáleldeıtin ǵylymı dáıek­te­me­lerdi kórgen joqpyn. Bul – gıpoteza, boljam bolýy ábden múmkin. Atalǵan má­se­leni áli zertteý kerek. Maǵan bala­lar ko­ro­navırýs ınfeksııasyn az juq­tyrady degen teorııa jaqyn. Sebebi ere­sek adam­darǵa qaraǵanda balalardyń ım­mýndyq qorǵanysh qabileti joǵary. Al BSJ – týberkýlezge qarsy qoldanylatyn vak­sına. Al týberkýlez taıaqshalarynyń vı­rýstan aıyrmashylyǵy bar, ony vırýs emes, koronavırýs ınfeksııasyna múl­dem qatysy joq bakterııa deýge bolady. TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qaraǵanda tómendigi pande­mııa bastalǵan kezde epıdemııaǵa qarsy shara­lardyń tıimsiz uıymdastyrylýyna baılanysty. Bul elderde qart adamdar sanynyń kóptigi jáne koronavırýstyń 60 jastan asqan adamdar úshin qaýipti ekeni mańyzdy ról atqardy. Biraq bul derek indetpen jas adamdar aýyrmaıdy degendi bildirmeıdi.

– Sovid-19-dan aıyǵyp shyqqan adam qaıtadan ony juqtyrýy múmkin be?

– Bul jaıly kóp aıtylyp júr. Biraq qaıta anyqtalǵan dert belgisi – sezimtal PTR-testtiń kózine túsip qalǵan vırýstyń qaldyqtary. Aýrýdan aıyqqannan keıingi paıda bolatyn antıdeneler, ımmýndyq jasýshalar kem degende bir jyl ishinde ınfeksııadan qorǵaýǵa qabiletti dep sa­naımyn. Elde epıdemııaǵa qarsy qyz­metti kúsheıtýge mán beretin kez keldi. Epı­demııany boljaý jáne jańa epıde­mııa­lyq qaýip-qaterlerdiń aldyn alý úshin analıtıkalyq múmkindikter jasalýy kerek.

Koronavırýs indeti týraly aıtatyn bol­saq, juqtyrǵan jáne ınfeksııadan qaıtys bolǵan adamdardyń sanyna nazar aýdarady. Alaıda qalpyna kelgenderdiń aǵzasyndaǵy ózgerister týraly sırek aıtylady. Aýrý belgisi adam aǵzasynda iz-túz­siz joǵalyp ketpeıtinin kórip júrmiz. О́k­pe qabynýynan aıyǵyp shyqqan adam­­dardyń ókpesinde tyrtyqtar qala­dy. Keıbir adamdarda áli kúnge deıin ók­peniń, júrektiń, búırektiń jáne basqa mú­shelerdiń uzaq merzimdi qalpyna kel­ti­rýdi qajet etetin aýrýlary bar. Olar entigý, júrek aıný, este saqtaý qabi­le­ti­niń joǵalýy jáne ıisterdi ajyratý qabi­letiniń buzylýy sııaqty jaǵdaımen jıi shaǵymdanady. Ázirge adamzattyń nazary dertti aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan. Biraq kúnderdiń kúninde osy dertten aman qalǵan azamattarymyzdyń den­saý­lyǵymen shyndap aınalysyp, memle­kettik deńgeıde mán berilýi kerek.

– Siz jazbalaryńyzda ejelgi vırýstar adam genomynda saqtalyp qa­latynyn, olar kez kelgen ýaqytta paı­­da bolatynyn aıtqan edińiz. Koro­na­vırýstyń da bizdiń aǵzamyzda uzaq jyldar uıyqtap jatyp, qaıtyp oıanýy múmkin be?

– Vırýs úshin ózi ómir súrip otyrǵan deneniń, ıesiniń ólýi tıimdi emes. Adammen birge vırýs ta óledi. Ol adamsyz eshteńe de emes, tek parazıt qana. Sondyqtan onyń tabıǵaty jan-jaǵyna juqtyra berýge beıim. Sol kezde ǵana ómir súrip qoımaı, taralý keńistigin de keńite bere­di. Vırýs – bóten genetıkalyq materıal­dyń bir bóligi. Bizdiń genomymyzǵa engen keıbir vırýs adammen myńdaǵan jyl boıy beıbit ómir súrip keledi, onyń shamamen 10 paıyzy ejelgi vırýstardyń qaldyqtarynan turady. Olar bir kezderi ata-babalarymyzdyń genetıkalyq qurylymymen biriktirilgen, osylaısha búginge deıin genetıkalyq jaǵynan urpaqtan urpaqqa ótti. Men bul týraly «Densaýlyqtyń segiz qupııasy» kitabymda jazdym. Bular negizinen retrovırýstar dep atalady. Koronavırýs osy topqa jata ma, joq pa, bul áli zerttelmegen taqyryp.

– Qytaıda indet bastalǵan kezde egde jastaǵy adamdardyń, Eýropada jastardyń da ókpege jasandy túrde dem beretin apparattarǵa túsip jatqanyn kórdik. Osy eki aralyqta vırýstyń quramynda qandaı ózgerister boldy?

– Iá, vırýs, árbir eki apta saıyn mýtasııalanyp jatyr. Dárigerlerler ázirge onyń belgili eki túrine nazar aýdara bas­tady. Onyń alǵashqysy – ýhandyq, ekinshisi ıtalııalyq nemese eýropalyq túri. Pandemııa ýhandyq túrinen bastalyp, Iranǵa, sodan keıin Italııaǵa deıin jetti. Al mýtasııalana bastaǵan kezi osy jyldyń aqpan aıyna týra keledi.

– Aqpan aıyndaǵy vırýstyń áleýe­tine qandaı baǵa beresiz, naýryz aıynda bizge ol qandaı ózgeristermen jetti?

– Aqpan aıynda vırýstyń jan-ja­ǵyna juqtyrý qabileti 10 esege deıin ósip ketti. Qazaqstanǵa taralǵan korona­vırýs azdaǵan mýtasııaǵa ushyraǵan ıtalııalyq shtammnyń nusqasyna kóbirek uqsaı­dy. Bizge jetken vırýs óte juqpaly hám qaýipti. Covid-19 – áli zerttelmegen dert túri. Aldaǵy ýaqytta onyń jańa nus­qa­lary paıda bolýy ábden múmkin. Epı­de­mııanyń el ishinde tez taralýyn onyń juqpaly, jan-jaǵyna qaýipti bo­la bastaǵanymen ǵana baılanystyryp qaraýǵa bolmaıdy. Kóp másele ózimizge baılanysty. Adamzatqa bas amandyǵyn saqtaý úshin kúresetin kezi endi keldi.

– Bıyl 16 naýryzda AQSh-ta tórt eriktige koronavırýstyq vaksına egil­genin, tájirıbeni Sıettldegi Va­shıng­ton ǵylymı-zertteý ınstıtý­ty­nyń ǵalymdary jasaǵanyn aqpa­rat qural­dary habarlady. Bul synaq­tardyń qalaı ótkenin bilesiz be?

– Jaqynda Djon Hopkıns ýnıver­sıtetindegi áriptesim, professor Djoshýa Sharftaın álemde «koronavırýsqa qar­­­sy tıimdi jáne qaýipsiz vaksınany kim buryn jasaıdy?» degen másele búkil­álemdik básekelestikke aınalǵanyn, árbir aınalym saıyn dodadan shyǵyp qalatyn atletter estafetasyn eske salatynyn es­kertti. Joǵaryda aıtyp otyr­ǵan kezeń­der vaksına synaqtarynyń fazalaryna sáıkes keledi.

Birinshi kezeń – vaksınalardyń qaýip­sizdigin tekserý. Búginge deıin jasalǵan vaksınalardyń kóbiniń adam aǵzasyna sonshalyqty keri áseri bolmady, tek dene qyzýynyń shamaly kóterilýi jáne azdap aýyrsyný sııaqty zııansyz belgiler baıqaldy. Bul – kóptegen standartty vaksınalarda kezdesetin qubylys.

Testileýdiń ekinshi kezeńinde tıim­di­­lik­ti baǵalaýǵa basymdyq beriledi. Bul vak­sınanyń ınfeksııadan shyny­men qorǵalýyn qamtamasyz etý kerek. Tek­se­rilgen vaksınalardyń basym bó­­ligi erik­tilerde jetkilikti kúshti ım­­­­mýn­­dyq reak­sııa týdyrýy múmkin. Bul koro­na­vırýsqa tosqaýyl bolatyn antı­dene­ler­di qalyptastyrýdan, sondaı-aq vırýs juq­tyrǵan jasýshalardy buzatyn ım­mýndyq jasýshalardy yntalandyrýdan baıqalady.

Úshinshi kezeńde – adamnyń aǵzasyna dozany qansha mólsherde salý qajettigi zertteledi. Ony anyqtaý úshin eriktilerge test júrgizedi. Bul kezeń óte mańyzdy, óıtkeni ol bolashaq óndiris aýqymyn anyqtaıdy. Ázirge vaksınanyń qansha ýaqyt qorǵaıtynyn eshkim bilmeıdi. Vak­sına daıyndap jatqan elder ony kem degende eki ese dozada qabyldaý kerek ekenin aıtyp jatyr. Bul vaksına sátti bolsa, úlken mólsherde mıllıardtaǵan dozalar shyǵarýǵa ruqsat beriledi.

– Adamzatqa chıp ornatady degen sııaq­ty dáıeksiz sózder kóbeıip ketti. Osyn­daı alypqashpa áńgimelerdiń taralýyna ne sebep boldy?

– Qazir indetke qatysty artyq sózdiń kóbeıip ketkeni ras. Alǵashqyda bul joq aýrý dedi, keıin onyń memleketter arasynda kelisimmen júrgizilip otyrǵan bıologııalyq qarý ekenin aıtty. Tanymal kınorejısser telehabarlarynyń birinde Bıll Geıts planetany ózi jasaıtyn vak­sınaǵa otyrǵyzyp, barlyǵyn baqylaý úshin mıkrochıpterdi engizip, osymen aına­lysqysy keletinin aıtty. Bul habar te­ledıdardan alynyp tastalǵanymen, áleý­mettik jeliler arqyly taralyp ket­­ti. Aqylǵa qonymdy taldaý jasap, jal­­ǵan aqparat kózderiniń túbine jetýge tyrysatyndar azaıyp barady. Saıa­satkerler, bıznesmender ǵana emes, tak­sı júrgizýshileri, úı sharýasyndaǵy áıel­­derdiń az ǵana ýaqyt ishinde vırý­so­­logqa aınalyp ketkenin kórip júrmiz. Ko­ronavırýsqa qatysty jalǵan aqparat aǵymy pandemııaǵa aınaldy. Keıbireýler bul qubylysty INFODEMY dep atady. Onyń taralý kózderi Facebook pen Telegram-daǵy jalǵan akkýanttar, jal­ǵan youtube arnalary. Bireýler Whatsapp arqyly koronavırýstyq pande­mııa dú­nıejúzilik soǵystyń bir túri, al 5G uıaly baılanysynyń jańa býyny vırýs­tar­dyń taralýy úshin agressorlarmen ar­naıy jasaldy degen aqparattardy taratty.

– Muny ınfokommýnıkasııalyq teh­­nologııalar ǵasyrynda toqtata al­maı­myz ǵoı.

 – Meniń ózim de osyndaı habarlamalar­dy jıi alamyn, olardyń kópshiligi ǵy­ly­mı sıpatqa basymdyq bergisi ke­le­di. Jalǵan ǵylymda ǵylymı fak­ti­ler bur­malanyp túsindiriledi, halyq­ara­lyq ǵylymı ortadaǵy kúmándi be­deli bar top­tardyń dáıektemelerine jú­gi­nip, ańǵal toptyń senbeske amalyn qal­dyrmaıdy. Bul shyndyqty jetkizýge ty­rysatyn shy­naıy ǵalymdardyń seni­mine nuqsan kel­tiredi. Qaýiptiń basy – osy. Salmaqsyz, ne­gizsiz aqparlardyń keı­bireýlerdiń kó­keıine qona ketý se­be­bin túsinbeımin. Ko­ronovırýs bul óte qaýipti dert, oǵan siz­diń qandaı aqpa­ratqa senetinińiz, kon­s­pırologııalyq teo­rııalarǵa beıim ekenińiz mańyzdy emes. Onyń maqsaty, boıyńyzǵa enip, ómirlik mańyzy bar aǵzańyzǵa aqaý túsirý, saý aǵzany múgedek aǵzaǵa aınaldyrý. Bizge osyny túsinetin kez keldi.

– Áleýmettik jelilerdiń qazaq­stan­dyq, ózbekstandyq segmentterinde KVI-den aıyǵýǵa sebep bolatyn usy­nys­tar jaıly kóp aıtylady.

– Ondaı aqparattardan habardarmyn. Adyraspan, zimbirge qatysty aıtarym, onyń paıdasy medısınalyq deńgeıde dáleldengen joq. Al saýmal qymyz tá­riz­di sút qyshqyly bakterııalarymen ashy­tylmaǵan. Qymyz tiri sút qyshqyly bak­te­rııalarymen ashytylǵan. Men alǵash­qy­syna emes, sońǵysyna basymdyq berer edim. Ashytý prosesi kezinde paıdaly fermentter, V vıtamıni toby, omega-3 qyshqyly jáne antıoksıdanttar paıda bolady. Osylaısha ashytylǵan sút ónimderi mıllıardtaǵan bakterııalarǵa, bizdiń asqazan-ishek joldarymyzda ómir súretin usaq tirshilik ıelerine áser etýi múmkin. Onyń mıkrobıoma degen ǵy­lymı ataýy bar, jalpy salmaǵy 2,5 kıloǵa jetedi. Kóptegen ǵalym mıkrobıomany kózge kórinbeıtin, biraq óte mańyzdy adam aǵzasy dep ataıdy. Bizdiń mıkrobıomany quraıtyn mıkrobtardyń kópshiligi densaýlyqqa paıdaly. Olar taǵamdy sińirýge, odan paıdaly zattardy alýǵa jáne zııandy toksınderdi ketirýge kómektesedi. Bul semizdik, allergııa jáne sozylmaly aýrýlardyń aldyn alýǵa kómektesedi. Ishekterden basqa, olar basqa qýys múshelerde, mysaly bronhtarda, aýyz qýysynda, jatyrda jáne zár shyǵarý joldarynda kezdesedi. Mıkrobıomanyń durys tepe-teńdigin saqtaý úshin ishek bakterııalarynyń ósýine tyńaıtqysh bolatyn kókónister men jemisterdi únemi tutynýdy qajet etedi. Eger kúndelikti as mázirine qymyz qosylsa, paıdaly bakterııalardy odan ári nyǵaıtýǵa bolady. Osylaısha biz ózimizdi tek koronavırýstan ǵana emes, sonymen qatar kóptegen aýrýdan da qorǵaı alamyz.

– Alty aıdan beri koronavırýs pan­demııasymen ómir súrip jatyrmyz. Adamzat koronavırýspen kúreste je­ńiske jete me?

– Ataqty mıkrobıolog, Nobel syı­ly­ǵynyń laýreaty Djoshýa Lederberg aıtqandaı, mıkroorganızmder sany ja­ǵynan bizden asyp túsedi, biraq biz saq­tyqpen ómir súremiz, ókinishke qaraı kóp adam muny eskere bermeıdi. Vırýstardyń baǵyty bizge qaraǵanda anaǵurlym te­reńge baǵdarlanǵanyn endi túsinip otyr­myz. О́mir súrý úshin olar ózgeredi, be­ıimdeledi, al kóbimiz senimderimiz ben kúndelikti ádetterimizdi ózgertýden bas tartamyz. Bizge únemi araqashyqtyqty saq­taý, maska taǵý nemese oqshaýlaný qa­jettiligi eskertiledi. Bul eskertýlerdiń artynda adam ómiri, bastyń amandyǵy tur. Mıllıon maska, ókpeni jasandy túrde jeldetetin apparattyń quny bir ǵana avıalaınerdiń baǵasymen birdeı. Qazir halyqaralyq áýe ushaqtary ushýyn toqtatty. Biraq saqtyq sharalary týraly eskertpelerdi áli de júre tyńdaımyz. So­laı bola tura pandemııamen kúreste óz qalaýymyz ben optımızmimizge úmittene beremin.

40 jyldan beri ımmýnologııa salasynda júrmin. О́mirimdi adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy – SPID-pen kú­resýge arnadym. SPID-tiń sebepterin tú­siný úshin ǵalymdarǵa birneshe jyl qa­jet boldy, vırýstyń genetıkalyq qu­rylymyn ashý on shaqty jylǵa sozyl­dy. Oǵan qarsy vaksına áli joq. Al koronavırýsty zertteýdegi ǵylymı je­tis­tikterge qarap shúkir deýge bolady. Pandemııa bastalǵannan soń birneshe apta ishinde koronavırýstyń genetıkalyq qurylymynyń shıfrindegi jumbaqtardy sheshtik. Bul qaterli vırýspen qalaı kú­resýdiń joldaryn kórsetip berdi. Nátı­jesinde, derttiń tyrnaǵyna ilinip qalǵan zamandastarymyzdy ajaldan arashalap alýdyń sáti tústi. Derttiń tara­lýyn toq­tatatyn vaksına aldaǵy birneshe aıda jasalady dep aıtýǵa negiz bar. Ko­ro­navırýsqa qarsy preparattardy jasaý­dyń mańyzdy perspektıvalary bar. Bul máselede áli de kóp túsiniksizdik bar, bi­raq Sovid-19 vaksınalary men em­deý sa­lasyndaǵy keıingi jańalyqtar qýantady.

Úmittendiretin ekinshi másele – AITV vırýsymen salystyrǵanda, koronavırýs ómirsheń emes. AITV juqtyrǵan pasıent­ter eshqashan odan tolyqtaı aryla almaıdy. Qazirgi koronavırýstyń adam aǵzasyna qonaqtaıtyn ýaqyty shamamen 3 apta, bul merzimde dertten aıyǵyp shyǵady. Iаǵnı jaǵdaı ábden rettelgen. Nıý-Iorkti ala­­ıyq. Osydan birneshe aı buryn bul megapolıs pandemııanyń oshaǵy boldy, kún saıyn 800 adam qaıtys bolady. Qalada aýrýhana tósekteri jet­kiliksiz bolǵandyqtan, ortalyq saıabaqta shatyrly qalashyq quryldy. Nıý-Iork búgin koronavırýstyń ólimin nóldik deńgeıge deıin túsirdi. Halqy tyǵyz úl­ken megapolıs buǵan qarsy tursa, onda bul kúsh álemdegi kez kelgen qalanyń já­ne eldiń qolynda dep aıtýǵa bolady. Pandemııamen kúresýdiń qıynshylyǵy – adamzat qazirgi koronavırýspen eshqashan kezdespegen. Birde-bir adamda ımmýndyq qorǵanys joq, adamnyń aǵzasy onymen kúresýge daıyn bolmady, densaýlyǵynda aqaý barlar birinshi bolyp juqtyrdy, tiri qalǵandar ımmýndyq qorǵanys jasady.

Ǵalymdar ujymdyq qorǵanys úshin koronavırýs ınfeksııasynan ha­lyq­tyń 40 paıyzǵa jýyǵy aýyrsa, jet­ki­likti dep sanaıdy. Eger biz osyǵan vaksınany da­mytýdyń jaqyn qalǵanyn qosatyn bol­saq, onda biz ımmýndyq antıdeneni qa­lyptastyrýǵa birtindep jaqyndap kele­miz dep boljaýǵa bolady. Sondyqtan men kez kelgen qoǵamdyq jerde maska taǵýdy jalǵastyra beremin, adamdardan, ásirese úıden aýlaq bolamyn, al aýrý bel­gileri paıda bolǵan jaǵdaıda ózimdi oqshaýlaýǵa tyrysamyn. Sizderdi de soǵan shaqyramyn.

 

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Elimizde qashan kún jylynatyny aıtyldy

Aýa raıy • Búgin, 15:09

Úlgi bolar ıgi is

Qoǵam • Búgin, 15:00

Dollar baǵamy arzandady

Ekonomıka • Búgin, 12:30

Petropavlda esirtki zerthanasy anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:20

Qyran qanatynda qalyqtaǵan jyr

Rýhanııat • Búgin, 08:43

Sóz soıyl №105

Rýhanııat • Búgin, 08:39

Qaıyrymdy ister marafony jalǵasýda

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Qundy qazyna ortalyǵy

Rýhanııat • Búgin, 08:15

Investısııa tartýǵa kúsh salýda

Aımaqtar • Búgin, 08:12

Talapty qyz Tálipova

Sport • Búgin, 08:10

Tarıhta turlaý bolǵan ba?

Tarıh • Búgin, 08:08

Serbııada saıysqa túsedi

Boks • Búgin, 08:06

Shúkirshilik

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Bastamalardy qoldaý alańy

Saıasat • Búgin, 08:00

Alash topyraǵyndaǵy altyn tarıh

Eń qysqa áńgime • Búgin, 08:00

«Haılaıt» synynda bet qaratpady

Oqıǵa • Búgin, 07:59

Ahýal alańdatyp tur

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sábı saýdasy qashan toqtaıdy?

Qoǵam • Búgin, 07:51

Aqtóbede «jol jyry» qaıta bastaldy

Qoǵam • Búgin, 07:48

Aq jeleńdi abzal jandar

Qoǵam • Búgin, 07:47

Uqsas jańalyqtar