Álııanyń izi qalǵan meken

Búginde Álııa Moldaǵulovanyń esimi Qa­zaqstan men Reseı arasyn jal­ǵap jatqan altyn kópir dese bolady. Eki eldiń ortaq tulǵasyna aınalǵan batyr­dyń erligin nasıhattaýda qos tarap tize qosa jumys istep keledi.

Reseı jaǵynyń batyr esimin ulyqtaý baǵytyndaǵy qyzmetiniń bir parasy osy memlekettiń Iаroslavl oblysy Nekra­sov aýdany Vıatskoe selosynda qolǵa alynǵan sharalardan aıqyn kórinedi.

Ýaqyt boıynsha sál sheginis jasaıyq. 1942 jyl. Uly Otan soǵysynyń órship turǵan kezi. Lenıngrad qalasy jaýdyń qor­shaýynda ekinshi qysyn ótkizip jatyr. Osyndaı alasapyranda Álııa tár­bıelenip jatqan Lenıngradtaǵy №46 balalar úıiniń tárbıelenýshileri Iаros­lavl oblysyndaǵy Vıatskoe selosyna kó­shiriledi... Vıatskoe mektebiniń sol kez­degi muǵalimi T.Sývorovanyń esteli­gin­de Vıatskoe selosy turǵyndarynyń bala­lardy qalaı qarsy alǵany, olardyń arasyndaǵy Álııa týraly bylaı dep jazady: «Biz balalardy ash-jalańash ekenin aldyn ala sezgenbiz. Sol sebepti qarsy alýǵa shyqqanda jyly kıimdermen, tamaq alyp shyqtyq. Olardy óz kózi­mizben kórgende tóbe shashymyz tik turdy. Balalardyń azyp tozǵanyn, qur súlderi qalǵanyn aıtyp jetkizý qıyn. Keıbir balalar óz betimen júre de almaıtyn. Men sabaq beretin synypta qazaq qyzy oqydy. Symbatty qyz bala óte pysyq bolatyn. Qara kózderi shoq­taı janyp, erekshe kózge túsetin. Bul Álııa Moldaǵulova edi. Sabaqqa óte yqylasty boldy. Synypta ol Lı­dııa Novıkova degen qyzben bir partada otyrdy. Qyzdar dostasyp ketti, Álııa­nyń dostary kóp bolatyn. Balalar ońal­ǵannan keıin, bos ýaqyttarynda kol­hozshylarǵa kómektesip, jaýdy je­ńýge úles qosty. Álııa barlyq jerde al­dyń­ǵy qatarda júretin. Jalpy, Lenın­grad balalarynyń eńbek súıgishtigi, bel­sendiligi, adaldyǵy bárimizdi súı­sindiretin».

Munda Álııa 1942 jyldyń naýryz-sáýir-mamyr aılarynda oqıdy da 7-sy­nyp­ty bitirip, birge oqyǵan qurby­la­rymen birge Rybınsk qalasyna ush­qysh­tar daıarlaıtyn tehnıkýmǵa oqýǵa ketedi.

Vıatskoe selosy Ýhtomka ózeniniń jaǵa­synda, oblys ortalyǵy Iаroslavl qalasynan 38 shaqyrym jerde orna­lasqan. Selo úlken tarmaqtalǵan mýzeı ortalyǵy bolyp sanalady. Bir jerde 12 mýzeı bar, 30-dan astam eskertkish qaıta jóndeýden ótken.

Vıatskoe halqy sonaý qıyn kezde ózderinen pana tapqan, keıin Keńes Oda­ǵynyń Batyry atanǵan qazaqtyń qar­shadaı qyzy – Álııanyń esimin maq­tan tutady, ardaqtaıdy. 1942 jyly batyr qyz oqyǵan mektep qazir dál sol kúıinde saqtalǵan. Osy aýyldyń balalary ótken jylǵa deıin sol mektepte oqyǵan. Bıyldan bastap basqa mektepke kóshipti. Álııa oqyǵan mektep qas­qaıyp áli tur. Mektepke 2018 jyly Álııa­nyń sýreti beınelengen eskertkish taqta ornatylǵan. Ol taqtada «Alııa Moldagýlova, slavnaıa doch kazahskogo naroda, ýchılas v Vıatskoı shkole s marta po maı 1942 g. Geroıcheskı pogıbla v boıah za Rodıný» degen jazý bar. Eskert­kish taq­ta 2018 jyly saltanatty túrde ashylǵan.

Al 2019 jyldan bastap Vıatskoe orta mektebinde Álııa Moldaǵulovany eske alý maqsatynda Nekrasov aýdanyna qarasty barlyq mektep oqýshylary ara­synda pnevmatıkalyq vıntovkamen kózdep atýdan týrnır ótkizý dástúrge aınalǵan. 2019 jyly I ashyq týrnıri ótkizilse, II ashyq týrnır 2020 jyldyń 28 aqpanynda uıymdastyryldy jáne osy kúni mekteptiń ishinen Á.Moldaǵulovaǵa arnalǵan mýzeı ashyldy. «Ona ýchılas v nasheı shkole» dep atalǵan bul is-sharaǵa qazaqstandyqtar atynan men jáne Álııa Moldaǵulova atyndaǵy orta mekteptiń muǵalimi Jámıla Muhambetaly qatys­ty. Qazaqstannan barǵan bizdi Nekra­sov aýda­nynyń basshysy Alekseı Nıkolae­vıch Ko­rotaevtyń ózi bas bolyp qarsy aldy.

Mektepke kirgen boıda oqýshylar ara­synda Álııanyń jerlesteri keldi degen sózder estilip jatty. Mekteptiń sal­tanat zalynda sharanyń ashylýy ótti, Álııaǵa arnalǵan ádebı mýzykalyq kompozısııa kórsetilip, ánder shyrqaldy. Qoıylymdar kezinde ár oqýshynyń Álııa­ny janyndaı jaqsy kóretini, janyna jaqyn ekeni seziledi, keýdeńde maqtanysh sezimi ornaıdy. Osylaısha sol kúni sonaý Reseıdiń bir buryshynda jat­qan Vıatskoe mektebinde tek ǵana Álııa týraly ánder oryndalyp, Álııaǵa arnal­ǵan jyrlar oqyldy.

Is-sharaǵa jınalǵan halyq mektep ishindegi Álııaǵa arnalǵan mýzeıdiń ashylý saltanatyna qatysty. Mýzeıdiń ashylý saltanaty da óte joǵary dárejede ótti. Jınalǵan halyq jańadan tusaýy kesilgen mýzeıge kirdi. Jerlesteri atynan mý­zeıge qazaq qyzynyń ulttyq kıimi, batyrdyń kindik qany tamǵan Bulaq aýy­lynyń topyraǵy jáne «Alııa – Ve­lıkaıa doch Kazahskogo naroda» degen ta­qyryppen jasalynǵan stend tabystaldy. Bul stendte Qazaqstan jáne Reseı jerindegi Álııa esimimen atalynatyn oqý oryndar, mýzeıler, kósheler, eskert­kishter, týma-týystarynyń sý­ret­­teri berilip, eki el arasyndaǵy baı­la­nys týraly maǵlumat usynylǵan. Tór­den oryn alǵan qazaq qyzynyń kıimi mýzeı sánin keltirip-aq ketti. Elden barǵan stend te, týǵan jeriniń topyraǵy da óz oryndaryn taýyp ornalasty.

Negizi, uıymdastyrýshylar Álııa mýzeıin ashpas buryn kóp izdenipti. Jer­gilikti sýretshilerdiń qoldarynan shyq­qan Álııanyń portreti ilingen, ómir­baıany jazylǵan. 1944 jyldyń 14 qańtary kúngi Álııa quramynda bolǵan 54-atqyshtar dıvızııasynyń jaýǵa qar­sy shabýylynyń shemasy úlkeıtilip ilin­gen. Mekteptiń arhıvinde Álııa Moldaǵulovanyń 7-sy­nypty bitirgen kezdegi orys tili, orys ádebıeti, geomet­rııa, algebra pán­deri­nen emtıhan tap­syrǵany týraly hattamalardyń túp­nusqasy saqtalǵan. Eki ja­ǵy kortonmen qaptalǵan, tigilgen, shaqpaq jazý dáp­teriniń betine qolmen ja­zylǵan 7 «b» synybynyń geometrııa páninen emtıhan qorytyndysy týraly protokolynda 24 oqýshynyń tizimi tur. Á.Moldaǵulova birinshi tur. Janynda «otlıchno» degen jazý bar. Algebra páninen toltyrylǵan hattamadan ǵana «horosho», al qalǵan pánderde tek «otlıchno» degen jazýdy kóresiń. Betteri ábden sarǵaıǵan, saqtal­ǵanyna 78 jyl ótken hattamalar 1942 jyldyń 25 mamyry kúni tol­tyrylǵan eken. Bul túpnusqany olar kózderiniń qarashyǵyndaı saqtap otyr, onyń dáleli – mýzeıge tek kóshirmeleri ǵana ilingen, al túpnuqsa kiltpen ja­bylǵan qobdıshada saqtalynady eken.

Mýzeıde Álııanyń balalar úıinde óz qatarlarymen pıonerlik jıynda tús­ken sapta turǵan sýreti ilingen (ol sýrette 8-shi turǵan Álııa dep jazylǵan). Sý­ret­ke ja­qynyraq qarasańyz, Álııany dál ta­nısyz jáne Lenıngradtaǵy balalar úıiniń basshylyǵyna arnap óz qol­darymen jazǵan 1942 jylǵy jańa jyl­dyq quttyqtaýyn kóresiz. Ol qut­tyq­tyqtaýdyń sońǵy jaǵynda qut­tyq­taý­shylardyń atynan bes oqýshynyń aty-jóni jazylǵan. Úshinshi bolyp Álııa Moldaǵulovanyń esimi tur.

Mýzeı sórelerine qazaqtyń ulttyq taqııasy, dombyra, Qazaqstan jalaý­shasy, Qazaqstannyń Taldyqorǵan ob­lysynan 1970 jyldary mektep oqý­shylary jazǵan haty jáne Reseılik Darıa Aleksandrovna Tımoshenkonyń «Pos­lednıı boı Alıı Moldagýlovoı» atty kitaby qoıylǵan. Aıta ketý kerek, 2018 jyly D.A.Tımoshenkonyń «Pos­lednıı boı Alıı Moldagýlovoı» atty kitabynyń tusaýkeseri osy Álııa oqyǵan Vıatskoe orta mektebinde ótken bolatyn. Soǵys dalasynan tabylǵan kóptegen zat osy mýzeıge qoıylǵan. Mý­zeı óte jaqsy jabdyqtalǵan. Qa­zaq­stannan óte alysta jatqan osy bir selonyń turǵyndaryna jáne uıymdas­tyrýshylarǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Biz uıymdastyrýshylarǵa Álııa jerlesteriniń qashan da mýzeı já­diger­lerin tolyqtyrýǵa kómektesýge da­ıyn ekenin jetkizdik. Osy mýzeı ishinde Aqtóbe oblystyq Álııa patrıottyq tár­bıe berý ortalyǵy men Vıatskoe orta mek­­tebi arasynda aldaǵy ýaqytta ózara qarym-qatynasta bolý úshin memoran­dýmǵa qol qoıyldy.

Álııaǵa arnalǵan sharanyń ekinshi bólimi – týrnırdiń ashylý saltanaty mektep sport zalynda ótti. Iаroslavl oblysyna qarasty aýdandardan 13 komanda jınalypty. Taǵy da bir maqtanyshpen aıtatyn jaıt, osy 13 komandanyń biri Iаroslavl oblysynyń Rybınsk qala­syndaǵy avıasııa kolledjiniń saıyp­qyrandary. Bul – 1942 jyly Álııa Moldaǵulova oqyǵan ushqyshtar daıarlaıtyn tehnıkým. Bul jerde Vıatskoe mektebiniń soǵys jyldarynda Álııa oqyǵan Rybınsk qalasyndaǵy ushqyshtar daıarlaǵan oqý ornymen qazirgi tańda tyǵyz baılanysta ekeni kórinip tur.

Týrnır ótetin zalda «Týrnır po strelbe ız pnevmatıcheskoı vıntovkı, posvıashennyı pamıatı Geroıa Sovetskogo Soıýza Moldagýlovoı Alıı» degen sóz­der joǵaryǵa ilingen. Qazaqstan men Reseı­diń týlary qatar qoıylypty. Eki eldiń Gımni qatar oryndaldy. Mu­nyń da Reseı halqynyń Qazaqtyń batyr qyzyna degen qurmeti ekeni anyq. 13 koman­daǵa alǵashqy áskerı tártip be­rilip, shara erejesimen tanystyryldy. Sha­ranyń bas qolbasshysyna ár komanda koman­dıri áskerı raport berip, raport sońynda óz Otanymyzǵa Álııadaı qyzmet jasaımyz dep ýádelerin berip jatty. Týr­­nırge qatysýshy 13 komandaǵa qo­ıy­latyn talaptardyń ishinde Álııa Mol­daǵulovanyń ómirine qatysty suraq­tarǵa jaýap berý de bar ekenin aıta ket­kenimiz jón.

Jarysty baqylaý jáne baǵalaý úshin shaqyrylǵan qonaqtar da jaı ma­mandar bolmady. Týrnırge barlyq koman­danyń úlken daıyndyqpen kelgeni olardyń árbir jasaǵan qımyldarynan jáne Álııa Moldaǵulova týraly berilgen suraqtarǵa esh múdirmesten jaýap bergeninen ańǵarylyp turdy. Osy is-sharany uıym­­das­tyrýshylardyń biri, Álııa mý­zeıi­niń meńgerýshisi, osy Vıatskoe mek­te­biniń túlegi, mek­teptiń orys tili men ádebıeti páni­niń muǵalimi Lıýbov Abra­mova bizge: «Men osy selonyń tur­ǵyny, Vıatskoe orta mektebiniń tú­legi retinde bile­tinim, bul jerdiń árbir turǵyny Álııa Moldaǵulova týraly jaqsy bile­di. Biz mektepte oqyp júrgen kezi­mizde muǵalimderimiz Álııa týraly kóp aıtatyn. Bizdiń mektepte Álııa Mol­daǵulovanyń oqyǵany biz úshin maqtanysh. Endigi bizdiń mindetimiz – keler urpaqqa Álııa esimin jetkizý jáne Álııaǵa arnalǵan osyndaı sharalar ótkizý arqyly jas urpaqty óz Otanyn shyn súıýge tárbıeleý. Vıatskoe mektebiniń kópten bergi jospary Álııa mýzeıin ashý bolatyn. Mine, búgin Álııa mýzeıi ashyldy, endi jastar Álııa ómirimen tolyǵyraq tanysatyn boldy. Bul meniń de jeke armanym edi. О́ıtkeni Álııa meniń janyma bala kúnimnen jaqyn. Men Álııa týraly óleńder shyǵaramyn, Álııa oqyǵan mektep ornalasqan kóshede turamyn, qyzmetim de Álııa ómirimen baılanysty. Endigi josparym – osy mektepti Qazaqstanmen baılanystyrý. Álııa úshin qyzmet jasaýǵa árqashan daıynmyn», dep aǵynan jaryldy.

Al týrnırdi qorytyndylaý sózindi Vıatskoe orta mektebiniń dırektory Vası­lıı Grıgorevıch Petrov osyndaı is-sharalardy Qazaqstanmen birge ót­kiz­sek, tipti jaqsy bolatynyn aıta ke­lip, «Álııa Moldaǵulova – Vıatskoe mektebiniń túlekteriniń ishindegi jal­ǵyz Keńes Odaǵynyń Batyry. Batyr oqyǵan mektepte qyzmet etý úlken jaýap­ker­shilikti talap etedi. Biz mektep ujymy Álııa Mol­daǵulovanyń týǵan jeri Qazaq­stan­men baılanys jasaýǵa daıynbyz. Osy sharaǵa Álııanyń Qazaqstannan kelip qatysyp otyrǵan jerlesterine alǵys aıtamyz. Týrnırdi qorytyndylaý ońaıǵa túsken joq, óıtkeni jarysqa qatysýshy árbir óren Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovadaı bolamyn dep, bar kúsh-jigerlerin saldy», dedi.

Is-shara aıaqtalysymen selony arala­dyq. Mine, 1942 jyly Álııa Molda­ǵulova oqyǵan mektep qasqaıyp áli tur. Mektep ornalasqan kóshe óte jaqsy abattandyrylǵan. Sol kóshege batyrlar alleıasy ornalastyrylǵan. Onda Álııa Moldaǵulovanyń úlken sýreti tur. Kóshe basynda, mektepke jaqyn mańda eski qudyq bar eken. Turǵyndardyń aıtýynsha, bul qudyqty halyq soǵys jyldarynda da paıdalanǵan. Mektep te osy qudyqtan sý alǵan. Álııanyń da osy qudyqtyń sýyn iship, osy kóshe boıynda júgirgeni anyq... Sý qubyry júrgizilgennen keıin bul qudyqtan sý alatyndar azaıǵan. Sońǵy jyldary qudyqtyń syrty jańartylypty. Biz osy qudyqqa shelek salyp, sý alyp ishtik. Sol sátte: «bir kezderi biz turǵan jerde Álııa da turyp, osy qudyqtyń sýyn ishti ǵoı...» dep oıladyq. Vıatskoe selosy bizge óte ystyq kórindi. О́ıtkeni bul jerde Álııanyń izi qalǵan. Bul jerge Álııa jerlesteri áli talaı kelip taǵzym etetini sózsiz.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Álııa oqyǵan osy mektepke jaqynda Qyr­ǵyz eliniń tanymal músinshisi, Reseıdegi, Qyrǵyzstandaǵy birneshe eskert­kish­terdiń avtory, Máskeý qalasynyń tur­ǵyny Azamat Akmatuly Asanbaev arnaıy baryp mekteppen tanysypty jáne Á.Moldaǵulovanyń 95 jyldyǵyna arnap osy mektepke Álııanyń músinin jasap berýge ýáde bergen. Tipti alǵashqy jumystary bastalyp ta ketipti. Mektep ujymy Álııa músinin mektep aldyna ornalastyrýdy josparlaýda.

Baǵdash TÝPENOVA,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri,

Aqtóbe oblystyq Álııa patrıottyq tárbıe berý ortalyǵynyń dırektory

Aqtóbe oblysy,

Qobda aýdany,

Álııa aýylyf