Sport • 18 Tamyz, 2020

Túrkııa boksyn órge súıregen qazaq

2376 ret kórsetildi

Bokstan Eýropa chempıonaty sonaý 1925 jyldan beri uıymdastyrylyp keledi. Aıtýly jarystardyń deni Túrkııa qurama komandasynyń qatysýymen ótti. 1991 jylǵa deıingi aralyqta bul memlekettiń órenderi eki kúmis pen alty qola medaldy ıelendi. Bir ókinishtisi, 29 márte jalaýy jelbiregen jarysta bas júldeniń birde-bireýi túrikterge buıyrmaǵan eken. Tek 1993 jyly Býrsada uıymdastyrylǵan qart qurlyqtyń basty dodasynda Anadoly eliniń ánurany alǵash ret shyrqaldy. Sol jarysta bas júlde jeńip alǵan qazaqtyń uly Nurhan Súleımenoǵly edi. Al biz Túrkııa boksyn órge súıregen qandasymyz jaıly ne bilemiz?

Nurhan Súleımenov 1971 jyl­dyń 28 aqpanynda burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy Qazyǵurt aýda­nynyń Jańabazar aýylynda dúnıege keldi. Shymkent qalasynda Vıktor Nechaıdyń qol astynda jattyǵyp, jastaıynan jasyndaı jarqyrady. Respýblıkalyq deńgeıdegi jarystarda top jaryp, búkilodaqtyq dodalarda daralanǵannan keıin Qazaqstan quramasy sapyna qabyldandy. 63,5 kılo salmaq dárejesinde kúsh synas­qan 20 jastaǵy qandasymyz 1991 jyldyń qyrkúıek aıynda Novorossııskide ótken KSRO kýbogynyń shırek fınalynda ózbekstandyq Narıman Ataev­ty utyp, jartylaı fınalynda reseılik Konstantın Szıýmen joly qıysty. Ýaqyt oza kásipqoı bokstyń shoq juldyzyna aınalǵan Sverdlov oblysynyń týmasy áýesqoılar arasynda da orasan zor tabystarǵa qol jetkizgenin jankúıerler jaqsy bile­di. Sol kezdiń ózinde Szıý eki dúrkin Eýropa jáne úsh dúrkin KSRO chempıony, Izgi nıet oıyndarynyń jeńimpazy atanyp úlgergen. 1988 jyly Seýl Olımpıadasynyń shırek fınalyna deıin jetti. 1991 jyldyń qarasha aıyn­da álem chempıony atanǵannan keıin kásipqoı rıngte baq synaýǵa bel býyp, kóp uzamaı tórtkúl dúnıeniń teńdes­siz boksshysynyń birine aınaldy. Mi­ne, Novorossııskide bizdiń Nurhanǵa osyndaı sańlaqpen judyryqtasýyna týra keldi.

KSRO kýbogynyń jartylaı fınal­dyq saıysy óte joǵary deńgeıde ótti. Bul básekede «jeńisti kimge beremiz» dep qazylardyń biraz bas qatyrýyna týra keldi. Biraz oılana-tolǵana kele rıngtegi tóreshi Szıýdyń qolyn kóterdi. Iá, qazylardyń bul sheshimine kópshiliktiń tańdana qoımaǵany anyq. Onyń ózindik sebebi de bar. Birinshiden, KSRO quramasynyń bapkerleri qarasha aıynda Sıdneıde ótetin álem chempıonaty qarsańynda ataǵy dardaı sań­laqtyń saǵyn syndyrǵysy kelmedi. Bálkim, Máskeýdiń múıizi qaraǵaıdaı mamandary óz otandastarynyń esimi beımálim qazaq jigitinen jeńilgenin qalamaǵan bolar. Ekinshiden, sodan eki kún buryn ǵana Kostıa 22 jasqa tolǵan edi. Qalaı bolǵanda da, Szıý fınalǵa shyqty, Sú­leı­menov qola medaldy qanaǵat tutty.

1992 jyly Ystanbulda ótken ha­lyqaralyq jarysqa attanǵan Nur­han Súleımenov sol jaqtan elge qaı­typ oralmady. Onyń sebebin keıin bil­dik, sonyń aldynda ǵana Ankarada baı­raqty bir doda ótip, qandasymyz qar­sylastaryn ádemi utqan eken. Boks óneriniń qadirin endi-endi túsine bas­taǵan túrikterdiń sol kezde qazaqtyń ulyna kózderi túsipti. Al osy joly kelgende naqty usynystaryn aıtyp, Túrkııada qalýyn ótingen.

Nurhan aıtady: Ol bir aýmaly-tókpeli zaman edi. Naryq qyspaqqa alǵanda, bárimiz qatty qınaldyq. Sizder meni túsinýge tıissizder, biz bir otbasynda segiz adambyz. Áke-sheshemniń tabysy kún kóriske jetpeı, joqshylyqtyń azabyn molynan tattyq. Aldymda aǵa-ápkelerim, artymnan ósip kele jatqan ini-qaryndastarym bar. Solardyń qamyn oıladym. О́zim de ádemi kıinip, el qatarly júrgim keldi. Al oǵan tapqan tabysym jetpedi. Onyń ústine, KSRO quramasy bapkerleriniń Kostıa Szıýǵa búırekteri buratyndyqtan men sonyń kóleńkesinde qalyp qoıamyn ba dep qoryqtym. Shynymdy aıtsam, únemi ekinshi bolýdan qorlandym. Mine, osy jaǵdaılardyń bárin oı eleginen ótkize kele, Túrkııaǵa qonys aýdarýdy jón kórdim.

Anadoly elinde Nurhan atoı saldy. Tegin Súleımenoǵly dep ózgertken qandasymyz qarsy kelgenniń barlyǵyn qoǵadaı japyryp, Túrkııanyń bas boks­shysyna aınaldy. 1993 jyly Býrsada ótken Eýropa chempıonatynda qazaqtyń ulyna teń keler eshkim tabylmady. Fınalda Germanııada týyp-ósken túrik jigiti Oqtaı Urqaldy utyp, bas júldeni oljalady. Osylaısha Túrkııa boksy jańa deńgeıge kóterildi.

Baýyrlas halyqtyń Nurhandy qalaı kókke kótergeniniń bir ǵana mysaly: Birde Ystanbuldyń taq­taıdaı kósheleriniń birimen sý jańa «Iаgýar» kóligi zymyrap kele jatty. Spıdometrdiń mólsheri ruqsat etilgen mólsherden kóp asyp ketse kerek, joldyń jıeginde turǵan tártip saqshysy mashınany dereý toqtatty. Kóliktiń ishinen kúlimsirep jas jigit shyqty. Shuǵyl sharýalary baryn aıtyp, asyǵyp bara jatqanyn alǵa tartty. Polıseı miz baǵar emes. Keshirim surap, kishireıgendeı boldy. Odan da esh nátıje shyqpady. Sodan júrgizýshi eńsesin tiktep: «Aǵa, men Túrkııa tarı­hyndaǵy bokstan tuńǵysh Eýropa chempıony Nurhan Súleımanoǵlymyn!» dep aıtýy muń eken, jańaǵy saqshy dereý boıyn túzep, «Aq jol, baýy­rym!» dep oǵan shyǵaryp saldy. Sol aralyq­ta Nurhanmen jaqynyraq tanysyp, qol­tańba alyp ta úlgerdi.

Keıinnen de Súleımenniń nemeresi talaı dúbirli dodalarda jeńis tuǵyry­na kóterildi. Ásirese 1995 jyly Ber­lınde ótken álem chempıonaty es­ten ke­ter emes. Bastapqy básekelerde ıýgo­sla­vııalyq Zoran Dıdanovıch pen grý­zııalyq Besık Vardzelashvılıden basym túsken ol shırek fınalda qazaq boksshysy Bolat Nııazymbetovti jo­lynan yǵystyrdy. Jartylaı fınal­da óziniń syralǵy qarsylasy, álem jáne Eýropa birinshilikteriniń júl­degeri Oqtaı Urqalmen qolǵap túıis­tirdi. Túrkııanyń qazaǵy Nurhan Ger­ma­nııanyń túrigi Oqtaıdy ońdyrmaı sabady. Aldap ta, arbap ta uryp, ábden silikpesin shyǵardy. Jaǵdaıdyń osylaısha órbigeni Germanııada turatyn túrikterdiń ashý-yzasyn týdyrdy. Aıqas aıaqtalǵan bette qyzýqandy tú­­rik­ter tóreshilerdi qorshap alyp, «Sen­der nege básekeni der kezinde toq­tat­paı, bizdiń qandasymyzdy mazaq etýge jol berdińder» dep baıbalam salady. Nurhanǵa da tis batyrǵysy kelgender tabylǵan. Sony kórgen Túrkııadan kelgen túrikter de oryndarynan óre túregeldi. «Nurhanǵa atylǵandaryń, bizdi basynǵandaryń» dep olar da judyryqtaryn ala júgirdi. Abyroı bolǵanda, tártip saqshylary der kezinde jetip, janjaldyń odan ári ýshyǵýyna jol bermedi. Osylaısha qazaqtyń uly fınalǵa shyqty. Fınalda Kýbanyń dańqty boksshysy Ektor Vınentten utylǵan Súleımenoǵly álem chempıonatynyń kúmis medalin moınyna ildi.

1996 jyly Danııanyń Vaıle qala­syn­da uıymdastyrylǵan Eýropa chempıonatynda Nurhan kúmis júldeni ıelendi. Aqtyq aıqasta ol Oqtaı Urqaldan nebári eki upaımen ǵana utyldy. 1998 jyly Mınskidegi qart qurlyqtyń basty dodasynda da fı­nalǵa deıin jetti. Sheshýshi tusta rýmy­nııalyq Dorel Sımonǵa ese jiberip, taǵy da kúmispen kúpteldi.

Nurhan Súleımenoǵly eki bir­deı Olımpıadada baq synady. Bir­aq­ eki retinde de joly bolmady. 1996 jyly Atlantadaǵy jarystyń ekin­shi kezeńinde Ektor Vınentten je­ńildi. Barselona Olımpıdasynyń jeńimpazy, eki dúrkin álem chempıony degen dardaı ataǵy bar Kýba qabylany qandasymyzdy qapy qaldyrdy. Sol jarysta Vınent eki dúrkin Olımpıada chempıony atandy. 2000 jyly Sıdneıde ótken baıraqty básekeniń 1/8 fınalynda Sergeı Bykovskıımen kúsh synas­ty. Alǵashynda qandasymyz bes upaı alda turǵan edi. Alaıda sońǵy raýndta tarazy basy teńeldi. Nátıjesinde, báseke 8:8 esebimen teń aıaqtaldy. Tóreshiler ózara keńese kele, Belarýs boksshysynyń qolyn kóterdi.

Ǵasyrlar toǵysynda Sıdneı Olım­pıadasynyń kýási bolý baqyty bizge de buıyrǵan edi. Dál sol jekpe-jekti men de tamashaladym. Kelesi kúni Nur­han­men tanysýdyń reti keldi. Jekpe-jekten keıin ol «Osylaı bolatynyn ishim sezgen. О́ıtkeni bapkerler ma­ǵan sońǵy kezderi kóp kılikti. Túrli ǵaıbat sóz aıtyp, qatyn ósek taratyp, saǵymdy syndyrýǵa árekettendi. Aramzalar el arasynda «Nurhan hrıs­tıan dinin qabyldapty» degen qaýeset te taratty. Alaıda meniń Allanyń da, adamnyń da aldynda arym taza. Dinimdi, tilimdi eshýaqytta satqan emespin. Tip­ten, Sıdneıge kelgende de bapkerler qııanat jasaýdan esh taıynbady. By­kovskıımen ótken báseke barysynda óti­rik baǵdar berip, aqyry orǵa jyqty» dep ashyna sóıledi.

Záýlim sport kesheniniń qaq ortasynda ekeýimiz áńgime qyzyǵyna túsken kezde rıngke Bekzat Sattarhanov pen Túrkııanyń namysyn qorǵap júrgen grýzın jigiti Ramaz Palıanı shyqty. «Qaısysyn jaqtaıdy eken: óz qandasyn ba, álde komandalyq áriptesin be?» dep Nurhanǵa men urlana qarap qoıamyn. Ol maǵan nazar aýdaratyn emes, bá­se­keni muqııat tamashalap otyr. Eki kózi – sharshy alańda. Ishteı «bir­deńe» dep kúbirleıdi. Boksshylar bir-biri­ne judyryq siltese, ózine soqqy tıip ketetindeı árli-berli yrǵalyp qoıady. Keskilesken aıqas aıaqtalyp, tóreshi Bekzattyń jeńiske jetkenin jarııa etkende, Nurhan ornynan atyp turyp, janyndaǵy qazaqtarmen qu­shaqtasa ketti. «Baıqadyńdar ma, Alla taǵalla bárin de kórip tur. Bap­ker­ler meni «qurbandyqqa» shala oty­ryp, Palıanıdi jeńis tuǵyryna jeteleýdi kózdedi. Biraq Bekzat ony sabap tastady. Ramaz – Túrkııanyń osy Olımpıadaǵy sońǵy úmiti edi. Endi olar Otanyna júl­desiz oralatyn boldy. Al eger maǵan qııanat jasamaǵanda, Andoly eline altyn medaldy talassyz áperer edim» dep aqtaryla sóıledi.

Nurhan aıtady: Jas bolǵannan ba, buryndary Atajurtty asa kóp ańsaı qoımaıtynmyn. Qazaqstanǵa da at basyn sırek burdym. Damyǵan eldiń dámin tatyp, ádemi kıinip, keremet kólik mingenime qýanyp júre berdim. Al eseıgen saıyn es kiredi eken. Elińdi, týǵan jerińdi jıi saǵyna bastaısyń. Qazaqtyń saıyn dalasy, taýlary men kólderi únemi kóz aldyma keledi de tu­rady. Shyraıly Shymkentke, týǵan jerim – Qazyǵurt pen Jańabazar­ǵa jolym tússe, erekshe kúı keship, ózimdi ómirdegi eń baqytty adamdaı sezinemin. Men qaı jerde júrsem de, qaı eldiń namysyn qorǵasam da, qazaqtyń uly ekenimdi bir sátke de esten shyǵarǵan emespin.

Iá, kezinde Nurhannyń syrtynan «Otanynan bezdi, ózge memlekettiń namysyn qorǵady» degen syńaıda alyp-qashty áńgimelerdiń órbigenine biz de kýámiz. Biraq jeke óz basym jas jigitti osy áreketi úshin aıyptaýdy qısynsyz kórdim. Ol shetel asqanymen, jat elge ketken joq. Bárimiz dinimiz ben dilimiz bir túrkitildes halyqpyz. Baýyrlas elge qazaqtyń bir uly abyroı áperip jatsa, onyń nesi aıyp? Qandasymyz toqyrap qalǵan Túrkııa boksyn órge súıredi. Atalmysh memlekettiń tarıhyndaǵy tuńǵysh Eýropa chempıony atandy. Eki márte qart qurlyqtyń basty jarysynda júldegerler qataryna qosyldy. Álem chempıonatynda kúmis medaldy keýdesine taqty. Bir sózben aıtsaq, aıtýly el boksynyń órleý kezeńi Nurhannyń esimimen tyǵyz baılanys­ty. Jergilikti jas órender ózgege emes, Súleımenniń nemeresine eliktep, boks úıirmelerin jaǵalaı bastady. Ýaqyt oza Túrkııa boksy eńse tiktedi. Osynyń bári de qazaqtyń ór minezdi uly – Nurhannyń arqasy!

Sıdneı Olımpıadasynan keıin Nurhan kásipqoı rıngte kúsh synasýdy qup kórdi. Aıqastarynyń denin ol AQSh-ta ótkizdi. Ara-tura ESPN arnasynan qandasymyzdyń jekpe-jekterin kórip te júrdik. «Kún patshasy» degen búrkenshek esimge ıe bolǵan ol rıngke qazaqtyń zerdeli shapanyn kıip, kók baıraǵyn ustap shyǵady. Ár jeńisten keıin Súleımenoǵly «Ultym – qazaq, týǵan jerim – Shymkent» dep jer júzine jar salýdan esh jalyqpady. Kásipqoı rıngtegi alǵashqy 14 jekpe-jegin jeńispen aıaqtaǵan ol keıinnen je­ńilistiń kermek dámin tata bas­tady. Sodan 2007 jyly Nurhan Súleı­men­oǵly bylǵary qolǵabyn shegege ildi.

Sońǵy jańalyqtar

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar