Qoǵam • 18 Tamyz, 2020

Qos aýdan «Qaharman» atana ma?

41 ret kórsetildi

Bıyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵyn atap óttik. Ásirese, sol bir qıyn jyldardyń bederine búgingi táýelsizdik turǵysynan qaraý basym boldy. Ol durys ta.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi Keńes Odaǵy – ortaq Otanymyz boldy desek te, sol Otandy qorǵaǵan qan­shama bozdaq – aǵa-apalarymyzdyń erligi laıyqty baǵasyn ala almady. Baýyrjan Momyshuly, Rahymjan Qoshqarbaev, Hıýaz Dospanovalardyń taǵdyry osyǵan dálel.

Mundaı taǵdyr tek adam emes, eldi mekenderge de qatysty bolady eken. Elimizdegi «Generaldar keńesi» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Prezıdıýmy tóraǵasynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy general-maıor Mahmut Teleǵusov el Prezıdentine hat jazyp, kúni búginge deıin eskerilmeı júrgen bir máselege nazar aýdarypty.

Ádette «Eshkim de, esh nárse de umytylmaıdy» dep jatamyz. Mahmut О́tegenuly Reseı Federasııasynda prezıdent Jarlyǵymen eldi mekenderge «Qaharman dańqy» qurmet belgisi beriletinin, bizdiń elimizde de Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy kezinde jaý bom­basynyń astynda qalyp, otqa oranǵan eldi mekender bar bolǵanymen, ol osy kezge deıin eskerilmeı, laıyqty baǵasyn ala almaı kele jatqanyn aıtady. «Bul tarıhı ádildik emes» deıdi general.

Máselen, Keńes Odaǵy Qorǵanys Ha­lyq komıssary I.V.Stalınniń 1941 jylǵy 26 qarashadaǵy №0444 qaý­ly­symen Batys Qazaqstan obly­synyń Jánibek, Kaztalov, Orda (qazirgi Bókeı ordasy) men Fýrmanov aýdandary Stalıngrad áskerı okrýginiń quramyna engizildi. Mine, osynyń ózi-aq atalǵan óńirdi soǵys ótken aýmaq dep tanýǵa jetkilikti. О́ıtkeni osy aýdandardyń jergilikti halqy sol zulmat kúnderdiń yzǵaryn anyq sezdi, aýyrtpalyǵyn bir kisideı kóterdi.

Gazetimizdiń bıylǵy 29 sáýirdegi sanynda jarııalanǵan «Jel ótindegi Jánibek» atty maqalada soǵys jyldary Jánibek aýdanynyń fashıst shabýy­lynan tartqan zardaby týraly jazǵan edik. Jánibek emes, osy kúnderi Bókeı Ordasy aýdany da turaqty túrde áýe shabýylyna ushyrap otyrǵan. Máselen, 1942 jyldyń 12 tamyzyna bastap jaý ushaqtary Shońaı temirjol stansasyn – 24, Saıqyndy – 36, Jánibekti – shamamen 40 ret bombalaǵan eken. Nátıjesinde, 300-den kem emes beıbit turǵyn men áskerıler qaza taýyp, 250 adam túrli dárejede jaraqat aldy. Tek Jánibek pen Bókeı Ordasy aýdanyna keltirilgen materıaldyq shyǵyn 7161,7 myń somdy quraǵan.

«Soǵystyń alǵashqy kúnderindegi jaý bombasynyń negizgi nysanasy Saratov temirjol stansasy boıymen jal­ǵasatyn jerasty munaı qubyr­larynyń qurylysy edi. Shońaıda munaı aıdaý stansasy salynyp, paıdalanýǵa berilgen-tin. Stalıngrad maıdanyna qarý-jaraq, janarmaı, azyq-túlik pen medısınalyq kerek-jaraq, kıim-keshek osy aýdandar aýmaǵyndaǵy temirjolmen tasymaldanǵan edi. Osy sebepti de Bókeı Ordasy men Jánibek aýdandary jaý bombasynyń astynda qaldy. 1942 jyly Saıqyn stansasynda Stalıngrad maıdanynan shyqqan 196-Gatchınsk atqyshtar dıvızııasynyń jaraly jaýyngerlerin tasymaldaǵan sanıtarlyq poıyzdy jaý ushaqtary bombalady», dep jazady general.

Sol shabýyl kezinde qaza tapqan áskerdiń súıegi 1984 jyly ǵana tabylyp, baýyrlastar zıratyna jerlendi. 2019 jyly Ravnınnyı razezi mańyndaǵy temirjol boıynan 74-teńiz atqyshtar brıgadasy áskerleriniń súıegi tabylyp, jerlendi. Stalıngrad qalasyndaǵy «Krasnyı Oktıabr» men «Barrıkada» zaýyttarynyń tylǵa kóshirilgen jumys­shy otbasylary da jaý bombasynan qazaq topyraǵynda ajal qushty. Olar da jergilikti turǵyndardyń kúshimen jerlenip, belgi qoıyldy.

Sol jyldary Jánibek aýdanynda 8-áýe áskerı armııasynyń rezervtik shtaby boldy, zapastaǵy áskerı aerodrom, 57-áýe jáne 1-tank bólimderiniń qarý-jaraq jáne azyq-túlik qoımalary salyndy. Aýdan ortalyǵynda mektep ǵımarattarynda úsh áskerı gospıtal jasaqtaldy.

1942 jyly aýdan aýmaǵynda aerodromdar jedel salynyp, 8-áýe ás­keri bóliminiń ornalasýyna tıisti kó­­mek kórsetildi. Bul jergilikti partııa komıtetiniń orasan zor qoldaýy arqasynda ǵana jasalǵanyn 8-áýe áskeri komandıriniń saıası jumys jónindegi orynbasary, general-maıor A.Vıharev arnaıy atap, alǵys bildirgen.

Shońaı jáne Saıqyn stansalaryn­da zenıt batareıalary ornatylyp, áýe polkteri, sanıtarlyq-áskerı qamtamasyz etý bólimderi ornalastyryldy. Bókeı ordasy aýylynda ushqyshtar jáne ás­kerı qyzmetkerler daıarlaıtyn Nal­chık áskerı ýchılıshesi ornalasty, jergilikti turǵyndar qatarynan sannusqaýshylar men mergender daıarlaý kýrstary júr­gizildi.

On alty jastaǵy mektep oqýshylary – komsomoldardan quralǵan áskerı shtab áskerı poıyzdardy nysana qylǵan jaý ushaqtaryn shatystyrý úshin jalǵan aerodrom qurastyrdy.

Shońaı – Saıqyn – Jánibek temirjol stansalaryn 7 zenıttik bronepoıyz, 629, 731 jáne 788 joıǵysh áýe polkteri, 21 jaý ushaǵyn atyp túsirgen, budan basqa 3 jaý ushaǵyn joıǵan 102-PVO joıǵysh avıasııalyq dıvızııa qorǵady. Jánibek aspanyn qorǵaýda ushqysh-kýrsanttar D.Gýdkov pen S.Tanov Gastello erligin qaıtalady.

Jánibek jáne Bókeı Ordasy aýdan­darynyń chekıstteri 1942 jyldyń qyrkúıegi men 1944 jyldyń mamyry aralyǵynda Jánibek – Saıqyn – Shońaı temirjoly jelisin jarýǵa bekingen dıversant-parashıýtıster tobymen qarýly qaqtyǵysta erlikpen áreket etti.

Batys Qazaqstan oblysynyń Já­nibek men Bókeı Ordasy aýdandary – Keńes Odaǵynyń Batyrlary Erdenbek Netqalıev, Nıkolaı Chýrıkov, Mánshúk Mámetova, Ahmedııar Qusaıynov, Temir Masın, Halyq Qaharmany Hıýaz Dospanovanyń jáne basqa da tolar­saqtan qan keship, Otan qorǵaýda eren erlik kórsetken ul-qyzdardyń kishi Otany.

Jánibek aýdanynan 3602 adam maı­danǵa alynsa, sonyń 2341-i urys dalasynda qaza tapty. Bókeı Ordasy aýdanyna ásker qataryna shaqyrylǵan 4613 adamnyń 3028-i týǵan jerge oralǵan joq.

Uly Jeńiske tyl eńbekkerleri de ólsheýsiz úles qosty.

Fashıster basyp kirgen aýmaqtan jer aýdarylǵan evreı men nemis otbasylary Jánibek aýdanynyń eldi mekenderine ornalastyryldy. Jappaı kóshirilgen kóppen birge Voronej, Voroshılovgrad, Rostov, Stalıngrad oblysy men Qalmaq AKSR, Krasnodar men Stavropol aımaǵynyń keńshar men ujymsharlarynan 87 300 bas iri qara, 439 100 bas qoı men eshki, 24 600 bas jylqy, 1700 bas túıe ákelindi. Jer­gilikti atqarý komıeteti men aýdan tur­ǵyndary osy kóship kelgen qa­ýym men maldy ornalastyrý, olardy úı-jaı, azyq-túlikpen, malyn jem-shóp­pen qamtamasyz etý sharalaryn utymdy uıymdastyrdy. Keıin jaý basyp alǵan aýmaqtar azat etilgennen soń jer aýdarylǵandardyń óz otandaryna aman-esen oralýyna jaǵdaı jasady.

Jánibek aýdanynyń turǵyndary 1941 jyldyń jeltoqsanyna deıin Stalıngrad maıdanyna 346 bas iri qara, 4 590 kılo et, 164 kılo un, 556 keli sary maı, 155 dana qysqa ton, 350 keýdeshe, 600 jup baıpaq, 1 041 dana qolǵap, 1 165 dana bas kıim, 423 jyly shalbar, 4340 keli jún, 42 500 rýbl, 124 920 som kóle­minde memlekettik zaım jibergen eken.

Bókeı Ordasy aýdany 1942 jyldyń aıaǵyna deıin 4 592 kılo et, 360 kılo sary maı, 3 610 kılo un, 245 dana qus (et túrinde), kıim-keshek, mahorka, 23 mln som aqshalaı jibergen. Rostov oblysyna 100 shaqty iri qara, Ýkraına, Donbass, Stalıngradqa eki aı ishinde tank kolonnasyn qurý úshin 5 mln 300 myń som jınaǵan. 1942-1943 jyldary maıdanǵa mundaı kómek birneshe márte kórsetildi.

Keńes Odaǵy Halyq komıssa­rıa­tynyń Qaýlysymen 1947 jyldan bas­tap, soǵys kezinde zardap shekken aýdandardy qalpyna keltirý úshin jıyrma jyl boıy úzdiksiz arnaıy qarjy bólip keldi. Biraq Qazaqstandaǵy Bókeı Ordasy men Jánibek aýdandaryna bul tımedi. О́ıtkeni Keńes Odaǵynyń basshylyǵy «áskerı urys áreketteri Edilden asqan joq» degen ustanymdy basshylyqqa aldy. Bul tujyrym boıynsha qazaqstandyq aýmaq maıdan dalasy bolǵan joq, ıaǵnı áskerı urys amaldary oryn almady. Osy sebepti, Jánibek pen Bókeı Ordasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhyna engizilgen joq.

«Prezıdent myrza! Joǵaryda aı­tylǵan tarıhı derekterdi negizge ala otyryp, tarıhı ádildikti qalpyna kel­tirýge jáne Batys Qazaqstan obly­synyń Jánibek pen Bókeı ordasy aýdandaryna «Qaharman aýdan» qurmet ataǵyna berýge yqpal etýińizdi ótinemiz» deıdi óz hatynda «Generaldar keńesi» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Prezıdıýmy tóraǵasynyń ýaqytsha mindetin atqarýshy, general-maıor Mahmut Teleǵusov.

Bul tilekke elimizdegi «Uly Otan soǵysy ardagerleri, tyl eńbek arda­ger­leri men soǵys balalary keńesi» qo­ǵamdyq qory, Batys Qazaqstan obly­syndaǵy Jánibek jáne Bókeı Ordasy aýdanynyń ardagerleri, jalpy Batys Qazaqstan oblysynyń ardagerleri tolyq qosylǵan.

Aıta keteıik, bıylǵy 9 mamyr – Jeńis kúni qurmetine Jánibek jáne Bókeı Ordasy aýdandarynyń orta­lyǵynda «Qaharman aýdan» degen jazýy bar eskertkishter ashyldy. Biraq bul mártebe Memleket basshysynyń arnaıy Jarlyǵymen bekitilse quba-qup deıdi qaharman aýdandar turǵyndary.

 

Batys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar