S. Omarov atap ótkendeı, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi akvamádenıetti damytýdy memlekettik qoldaý maqsatynda 2018 jyldan bastap taýarlyq balyq ósirý kezinde jemshópti sýbsıdııalaý boıynsha bıýdjettik baǵdarlamany iske asyrýda.
«Balyqtyń tuqy, bekire, albyrt sııaqty basym túrleri sýbsıdııalanady. Baǵdarlama jergilikti bıýdjet esebinen júzege asyrylady. Bıyl biz qoldaý maqsatynda 430 mln teńge qarastyrdyq. Qazirgi ýaqytta 30-ǵa jýyq balyq ósiretin kásiporyn sýbsıdııamen qamtylýda», — dedi mınıstr.
Budan ózge bıznes pen «Atameken» UKP usynystary negizinde 2020 jylǵy 4 tamyzda QR AShM ınvestısııalyq salymdardy sýbsıdııalaý qaǵıdalaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly buıryqty bekitti. Tolyqtyrýlarǵa sáıkes, qýaty 20 tonnadan bastap tuıyqtalǵan sýmen jabdyqtaý (TSJ) arqyly balyq ósiretin kásiporyn jáne qýaty 40 tonnadan bastap taýarlyq balyq ósiretin ornyqty sharýashylyqtary qurylysynyń qunyn 25% deıin sýbsıdııalaý kózdelgen.
Sonymen qatar qoldanystaǵy qaǵıdalar aıasynda kól-taýar sharýashylyqtaryna arnalǵan jabdyqtar men tehnıkanyń qunyn 25%-ǵa deıin sýbsıdııalaý qarastyrylǵan. 2019 jyly 450,1 mln teńge somasyna 6 sharýashylyq sýbsıdııalandy. QazAgro jelisi boıynsha taýarly balyq sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan, onyń ishinde eksporttyq áleýeti bar ınvestısııalyq jobalarǵa nesıe berý kózdelgen. Sońǵy 10 jylda balyq sharýashylyǵy boıynsha jalpy óndiristik qýaty 3,26 myń tonna balyq ónimin quraıtyn 13,9 mlrd teńge somasyna 13 joba qarjylandyryldy. Atap aıtqanda, bıyl «AGCO Corporation» amerıkalyq kompanııasyn tarta otyryp, Aqmola oblysynda qýattylyǵy jylyna 500 tonna forel ósirý boıynsha jabyq úlgidegi balyq ósirý keshenin salý jobasy maquldandy. Qarjylandyrý úshin birinshi transh bólindi. Aqtóbe oblysynda qýaty jylyna 1500 tonna bolatyn «Murager-2» JShS balyq ósirý jobasynyń qurylysy júrgizilýde. Qurylys jumystary 75% aıaqtaldy. Jobany qarjylandyrý «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylady.
«Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń akvaósirýdi memlekettik qoldaý sharalaryn keńeıtý bóligindegi usynystaryn qoldaımyz. Sýbsıdııalaý sharalary kól-taýar sharýashylyqtaryna kóleńkeden shyǵýǵa jáne salanyń óndiristik múmkindikterin naqty baǵalaýǵa múmkindik beredi», — dedi mınıstr.
Mınıstrlik qazirgi ýaqytta sýbsıdııalanatyn balyq túrleriniń tizbesin keńeıtý, jemshópti sýbsıdııalaý úshin som jáne sıga balyq túrleriniń tizbesine engizý máselelerin qarastyrýda. S. Omarov akvaósirý sektoryn yntalandyrý úshin sýbsıdııalaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten aǵymdaǵy nysanaly transfertterdi kózdeý oryndy dep sanaıtynyn, óıtkeni jergilikti bıýdjetter deńgeıinde qarajat shekteýli ekenin atap ótti.
Sondaı-aq otyrys barysynda «Caspian Riviera» JShS dırektory Raýshan Hamıtova sóz sóıledi.
«Biz bekire tuqymdas balyqtardy ósirýmen 5 jyldan beri aınalysyp kelemiz, TSJ ádisin (tuıyqtalǵan sýmen jabdyqtaý) belsendi paıdalanamyz, aǵyndy júıeler men baý-baqsha sharýashylyqtaryn tájirıbe júzinde synap kórdik. Qazirgi ýaqytta biz ýyldyryqtan shabaq alýdan bastap, osy shabaqtan ósirilgen balyqtan ýyldyryq alýǵa deıin ósirýdiń tolyq sıklyn, sondaı-aq is júzinde qaldyqsyz tamaq óndirisiniń tolyq sıklin qamtıtyn zaýyt salýdy josparlap otyrmyz», — dedi R. Hamıtova.
О́nim shyǵarý kezinde jartylaı fabrıkattar túrinde de, paıdalanýǵa daıyn taýarlar túrinde de kóptegen ónim túrleri josparlanǵan. Qaıta óńdeýden qalǵan barlyq qaldyqtar qaıtalama sıklderde, jem daıyndaý úshin paıdalanylatyn bolady. Búgingi tańda sharýashylyq is júzinde ósirýdiń tolyq sıklynan ótti — ýyldyryqty ınkýbasııalaýdan bastap ony alýǵa deıin, onyń ishinde tiri kezinde.
R. Hamıtova balyq ósirý men bekire ósirýdi damytý jolyndaǵy kelesi problemalardy atap ótti. Balyq ósirý úshin otyrǵyzý materıaly qajet (shabaq, dernásil, uryqtandyrylǵan ýyldyryq). Qazirgi ýaqytta sapaly otyrǵyzý materıalyn tek shetelden jáne negizinen alys shetelden satyp alýǵa bolady. Otyrǵyzý materıaly degenimiz — tiri organızmder, óte názik, óte sezimtal. Olardy ustaý jaǵdaıyndaǵy eń az degen buzýshylyqtar — bul ólim nemese sapanyń birjola joǵalýy. Tıisinshe, bul bıomaterıaldy tasymaldaý múmkindiginshe kedergisiz, jol júrý ýaqyty mınımaldy bolýy kerek.
«Germanııadan uryqtandyrylǵan ýyldyryqty jetkizý kezinde biz qujattardy qanshalyqty muqııat daıyndaǵanymyzǵa qaramastan, shekarada árdaıym úlken qıyndyqtarmen eńseriletin kedergilerge tap boldyq. Shekaradaǵy kidirister bizdiń jaǵdaıda syn-tegeýrindi boldy. Sebebi – túrli shekara qyzmetterine (negizinen veterınarlyq baqylaýǵa) erkin túsinik berýge múmkindik beretin zańnamanyń anyq emestigi», — dedi R. Hamıtova.
Onyń aıtýynsha, shekaradan ótý jyldamdyǵy kontrollerdiń adaldyǵyna táýeldi bolmaýy úshin bıomaterıaldyń ár túrin jobalaý úshin naqty meken-jaıy bar, jetkizilimdi resimdeý jáne baqylaýdyń barlyq túrlerinen ótý tártibin naqty anyqtaıtyn normatıvtik akt qajet. Joǵaryda aıtylǵandar tek kiris qana emes, sonymen qatar shyǵys trafıgine de qatysty. Mal sharýashylyǵynyń osyndaı beıindi salasyndaǵy iskerlik baılanystar bıomaterıaldar men eresek daraqtarmen almasýdy talap etedi. Zańnama aıqyn, ashyq jáne naqtylanǵan rásimderdi qamtamasyz etýi kerek, artyq bıýrokratııa men kidiristerdi boldyrmaýy tıis.
Sondaı-aq analyq tabyndy qalyptastyrý jáne ınbrıdıngti azaıtý úshin jabaıy daraqtardy aýlaýdy zańdy túrde retteý qajet. Ruqsat alýdy jáne baqylaý rásimderin jeńildetý kerek.
«Biz búginde Eýropadaǵy eń sapaly otyrǵyzý materıalyn satyp alatyn Germanııadaǵy seriktesterimiz olardyń analyq tabynynyń negizi – olar Kaspıı teńizinen alǵan jalǵyz bir aqserke ekenin, al onyń teńizden Germanııaǵa deıingi joly ótkir sıýjettik fılmniń negizine aınalýy múmkin ekenin aıtty. Biz birneshe jyl buryn ǵylymı balyq aýlaýmen aınalystyq, biz ony rásimdeý men baqylaý jaǵynan qanshalyqty qıyn ekenin túsinemiz, biraq Kaspıı teńizi jaqyn jerde bolǵandyqtan, Germanııadan uryqtandyrylǵan ýyldyryqty (Germanııaǵa Kaspıı teńizinen kelgen balyqtan alynǵan) ákelý durys emes dep sanaımyz», — dep atap ótti R. Hamıtov.
Sondaı-aq ol Kaspıı teńiziniń akvatorııasynda balyq ósirý sharýashylyǵyn uıymdastyrý máselelerin pysyqtap, olarǵa kedergi keltirgen zańnamanyń jetilmegendigin atap ótti. Búgingi tańda jaǵalaýǵa jaqyn jáne birneshe shaqyrym alshaq jerde tor salý jáne barlyq zańdardy saqtaý múmkin emes. Ekologııadan navıgasııaǵa deıingi barlyq aspektilerdi biriktiretin biryńǵaı, túsinikti normatıvtik qujat qajet.
Sondaı-aq bul másele arnaıy sý paıdalanýǵa, ıaǵnı balyq ósirý sharýashylyqtary úshin teńiz sýyn paıdalanýǵa da qatysty. Balyq ósirý salasyndaǵy kez-kelgen isti bastaı otyryp, bul isti durys zańdastyrýǵa bolmaıtyndyǵyn kóresiz, óıtkeni normalar tipten joq nemese olar tym kóp, óıtkeni olar halyq sharýashylyǵynyń basqa salalaryna da qatysty. Balyq ósirý qyzmetiniń barlyq aspektilerin biriktiretin jeke, jan-jaqty qazaqstandyq normatıvtik qujat — «Akvamádenıet» týraly zań qajet. Aıqyn, túsinikti, ashyq zańnama sybaılas jemqorlyqqa oryn qaldyrmaıdy jáne bıznestiń damýyna yqpal etedi. Mundaı zańdy birden jazý jáne ondaǵy barlyq sátterdi birden eskerý, árıne, ońaı emes, óıtkeni bıznestiń bul baǵyty damyp keledi, sodan keıin ony jetildirý tetigin qurý qajet. Múmkin, bul zań shyǵarýshy organnyń bir kishi komıteti bolar, ol balyq salasynyń ókilderimen jumys jasaýǵa ashyq bolýy tıis, «óristerden» túsetin aqparatty jınaqtaıdy, ony óńdeıdi jáne belgili bir kezeńdilikpen (mysaly, jylyna bir ret) qajetti ózgeristerdi qamtıtyn zańnyń jańa redaksııasyn shyǵarady (shamamen aıtqanda, balyq ósirýshilerdiń Parlamentte óz adamy bolady). Múmkin bul Úkimettegi jumys toby bolar.
Sonymen qatar R. Hamıtova salada kadr tapshylyǵy bar ekenin, qazaqstandyq joǵary oqý oryndary daıyndaıtyn mamandar «álsiz» jáne jetkiliksiz ekenin atap ótti. Balyq ósirýdi damytý úshin oqý oryndarynda daıarlyqtan ótken, jaqsy materıaldyq-tehnıkalyq jáne ǵylymı bazasy bar, bilim ǵana emes, praktıkalyq tájirıbe de alǵan bilikti kadrlar qajet.
«Mundaı kadrlar bizge tek Astrahan GTÝ-nan keldi. Árıne, otandyq bilim berý júıesin kóterý qajet, biraq bul kezeńde burynǵy KSRO-nyń eski joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq ornatý biz úshin básekelestikten góri tıimdirek bolyp otyr. Búgingi tańda Qazaqstanda áleýeti boıynsha Astrahan GTÝ-men salystyrýǵa keletin oqý orny joq, sondyqtan bizdiń oıymyzsha, osy JOO-da oqýǵa qazaqstandyq granttardy bólgen durys bolar («Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqytýǵa bolady)», — dep atap ótti R. Hamıtova.
«Caspian Riviera» JShS dırektorynyń aıtýynsha, jem quny ónimniń ózindik qunynda úlken úlesti alady. Qazaqstandyq balyq sharýashylyqtary májbúrli túrde satyp alatyn sheteldik jemniń baǵasyn balyqtyń (ettiń) naryqtyq qunymen salystyrýǵa bolady, bul et úshin balyq ósirýdi tıimsiz etedi. Qazaqstanda jem óndiretin birneshe kásiporyn bar.
«Biz otandyq jemge kóshýge tyrystyq, biraq bul jemniń sapasy óte tómen, balyq aýyrady, sonyń nátıjesinde qymbat jem alǵan arzanyraq shyǵady. Memleket jem satyp alýdy sýbsıdııalaıdy jáne sýbsıdııalar ónimdi satýǵa emes, satyp alýǵa baılanysty, bul óte durys, óıtkeni ónim alý úshin balyqty birneshe jyl tamaqtandyrý kerek. Biraq óte jaqsy sýbsıdııalardy eskergenniń ózinde, jem qymbatqa túsedi jáne otandyq jemdi sapaly óndirýdi yntalandyrý qajet», — dedi R. Hamıtova.
R. Hamıtovanyń aıtýynsha, bul máseleni sheshý tehnologııalardy standarttaý jáne túpkilikti ónimdi standarttaý, sondaı-aq standartqa sáıkes keletin jem óndirisi úshin jabdyqtardy satyp alýǵa, tehnologııalardy satyp alýǵa, osy salaǵa sheteldik mamandardy tartýǵa nemese Qazaqstanǵa sheteldik óndirýshilerdi tartýǵa jeńildikter men preferensııalar bolyp tabylady. Sheteldik jem óndirýshige Qazaqstanda óndiristi ashý tıimdi bolatyn jaǵdaı jasaý qajet. Joǵaryda aıtylǵandardy túıindeı kele, R. Hamıtova, birinshiden, zań qajet ekenin atap ótti. Ekinshiden, salalyq damý baǵdarlamasy qajet.
«Biz óz kezegimizde balyq sharýashylyǵyn joǵary qarqynmen damytýǵa daıynbyz jáne quny shamamen 20 mlrd teńge bolatyn iri tolyq sıkldi zaýyttyń qurylysyn ınvestısııalaýǵa jáne Qazaqstandy sapaly, paıdaly jáne ekologııalyq taza ónimmen, onyń ishinde qara ýyldyryqpen qamtamasyz etýge ázirmiz», — dedi R. Hamıtova.
Qazaqstandaǵy jáne álemdegi sońǵy jańalyqtardy birinshi bolyp oqý úshin Telegram jelisinde bizge jazylyńyz.
