– Talǵat Faızýllauly, elimizde qurylys jumystarynyń kólemi byltyr 13,6 paıyzǵa ósti. Bıylǵy kórsetkish qandaı? Jalpy, karantın rejimi eldegi qurylys jumystaryna qalaı áser etti?
– 2019 jyly otandyq qurylys salasyndaǵy kórsetkish eń joǵary nátıjege jetip, 13,6 paıyzǵa artty. Byltyr biz qurylys salasynda 13 mln sharshy metrdi paıdalanýǵa tapsyrdyq. Bul kórsetkish 1990 jylǵy kórsetkishpen teń. Iаǵnı araǵa otyz jylǵa jýyq ýaqyt salyp baryp qana biz burynǵy keńestik kezeńdegi nátıjege qol jetkizdik. Sondyqtan 2019 jyl qazaqstandyq qurylysshylar úshin óte jemisti boldy dep aıtýǵa bolady. Byltyrǵymen salystyra qaraıtyn bolsaq, bıyl árıne pandemııanyń kesirinen karantın kezinde birneshe aılar boıy kidirip qalǵan nysandar, jumyskerleri bir qaladan bir qalaǵa jete almaı qalǵany sebepti jumysy toqtap qalǵan kásiporyndar bar, indettiń saldary qurylys salasynyń irkilýine áserin tıgizbeı qoıǵan joq. Jumys qarqyny aıtarlyqtaı tómendedi. Qurylystyń merzimi sozylǵannan keıin shyǵyn kólemi kóbeıip, onyń ózindik quny da óse túsedi. Qazir elimizde qurylys materıaldarynyń 45 paıyzyna deıin óndiriledi. Qalǵany syrttan jetkiziledi. Al tól valıýtamyz – teńgeniń quny túskennen keıin ımporttyq qurylys zattarynyń baǵasy artady. Iаǵnı ár sharshy metrge ústeme baǵa qosylady. Qandaı qurylys bolsa da 1-1,5 jylda aıaqtalýy tıis. Al pandemııa kezinde shekteýler bolǵandyqtan qurylys merzimi de uzarady. Sondyqtan bıylǵy kórsetkishter byltyrǵa qaraǵanda óte tómen. Biraq Ulttyq ekonomıka mınıstrligi byltyrǵa qaraǵanda kórsetkishter 6,3 paıyzǵa óskenin jetkizdi. Bul – qate derek. О́ıtkeni lokdaýn kezinde kórsetkishtiń óse qoıýy neǵaıbyl. Bul arada vedomstvonyń sanaý ádistemesi durys bolmaýy múmkin. Jalpy, biz bıylǵy qurylys kórsetkishterin 2021 jyly ǵana kóre alamyz.
– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń ishinde qurylys salasy boıynsha Qazaqstannyń kórsetkishi joǵary eken. Táýelsizdik jyldarynda bul salada qandaı ózgerister boldy? Memleket atalǵan salaǵa qanshalyqty kóńil bóldi?
– Táýelsizdik alǵanymyzǵa 29 jyl boldy. Keıbir órkenıetti elder 20-25 jylda turǵyn úı máselesin sheship alǵanyn baıqaý qıyn emes. Mysaly, Germanııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin 15 jylda úı máselesin tolyǵymen sheshti. Onyń 80 mln halqy bar. Sol sııaqty Túrkııa, Ulybrıtanııa, Skandınavııa elderi de 20 jylǵa jeter-jetpes ýaqytta turǵyn úı máselesin sheshti. Biz áli kúnge deıin osy máseleniń túıinin tarqata almaı jatyrmyz. Eger osy qarqyndy jalǵastyratyn bolsaq, taǵy 30 jylda da bul máseleni sheshe almaıtyn shyǵarmyz dep oılaımyn. Sondyqtan baspanamen qamtýda ulttyq joba bolýy kerek. Iаǵnı bizdiń memleketimizdiń ulttyq ıdeıasy adamdardy baspanamen qamtý bolýy tıis. Árıne, resýrstarymyz jetkiliksiz. Osy oraıda bizdiń uıymnyń qarapaıym ǵana ıdeıasyn júzege asyrý jetkilikti bolar edi. Bul – ár qazaqstandyqqa iri, orta jáne shaǵyn qalalardyń mańaıynan 10 sotyqtan jer berý. Atalǵan jer telimine qala qurylysy basqarmasymen bekitilgen belgili tórt-bes úıdiń syzbasy boıynsha qurylys júrgizýge talap qoıǵan jón.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, 2,8 mln qazaqstandyq azamat turǵyn úıge muqtaj bolsa, jyl saıyn 3 trln teńge shamasynda qarajatty turǵyn úı qurylysyna bólýge tıispiz. 10 jylda búkil azamattardy baspanamen qamtamasyz etýge 30 trln teńge qajet. Eger qala syrtynan 10 sotyqtan bólip bersek, onda oǵan ınfraqurylym salýǵa 6 trln teńge ǵana qajet bolady. Bul qarjy jol men elektr qýatyn jetkizýge jumsalady. Eseptep qarasaq, osy qarjyǵa Petropavldan Almatyǵa deıingi aralyqtaı on jol salyp tastaýǵa bolady. Iаǵnı 15 myń shaqyrymnan astam jol salýǵa múmkindik bar. Jer telimderine jol men elektr jelilerin salýǵa osy qarajat jetkilikti bolar edi. Al jylý men sý jelileri, mektep pen balabaqsha, saýda nysandary máselelerin sheshýge jeke qarajat pen qosymsha nesıe arqyly kásipkerlerge qaldyraıyq. Ony memleket-jekemenshik áriptestik aıasynda uıymdastyrýǵa múmkindik bar. Káriz ben jylý qubyry júıesin álemdegi tájirıbege qarap júrgize berýge bolady. Suıyq otyndy paıdalaný, sýdy tazartý boıynsha da únemdi ári ekologııalyq tehnologııalar jeterlik. Iаǵnı memlekettiń moınynda jol men qýat kózi ǵana qalady. Bul – baspana máselesin sheshýdegi bizdiń usynysymyz.
Bizde basqa jol joq jáne biz ony saralaı da almaımyz. О́ıtkeni bıýdjettiń shyǵystary óte aýqymdy. Oǵan barlyq sala táýeldi. Densaýlyq saqtaý, bilim berý, qorǵanys, ónerkásip, qurylystaǵy jańa jobalar, tipti qalaishilik joldar, qalalar arasyndaǵy joldardy jańǵyrtyp turýǵa da, ıaǵnı barlyq salaǵa aqsha kerek. Sondyqtan bıýdjet eshqashan tolmaıdy. Biraq úı salýǵa qajetti ınfraqurylym máselesin sheshý úshin 6 trln teńgeni tabýǵa bolady. Qazaqstan qurylysshylar odaǵy osy jobany uıymdastyrýǵa ázir. О́ıtkeni onyń quramyna eldegi barlyq qurylys kompanııalary kiredi.
– Jaqsy usynys eken. Jalpy, búginde qurylys salasyndaǵy tender qanshalyqty ashyq júrgiziledi? Qandaı ózgerister qajet?
– Árıne elimizde memlekettik tapsyrysqa konkýrs ótkizýde birqatar qatelikter bar. Salyqty kóbirek tólegen kásiporyndarǵa basqalarǵa qaraǵanda artyqshylyq beriledi. Iri kompanııalardyń salyǵy kóp bolǵan soń, búkil tapsyrysty alyp jatyr. Al shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandary básekelestikke túse almaýda. Bul durys emes. Orta bolsa da, iri bolsa da olardyń baıqaýdaǵy múmkindikteri birdeı bolýy tıis. Sondyqtan baıqaý barysynda salyqtyń tólenýine baılanysty nátıjeni qarastyrýdy qoldanystan alyp tastaý kerek.
– Halyqtyń basym bóligi qolma-qol qarajatqa úı satyp ala almaıdy. Ipotekalyq baǵdarlamalar arqyly baspanaly bolýǵa nıettiler sany kóp. Alaıda «7-20-25» baǵdarlamasy boıynsha tek bastapqy naryqtaǵy jańa úılerge ǵana nesıe beriledi. Al birqatar óńirde jańa úıler tapshy. Osy máselelerdiń sheshimi bar ma?
– Bizdiń qolymyzda bılik, qarajat joq. Biraq Qurylysshylar odaǵynyń quramynda ártúrli salada jumys isteıtin, onyń ishinde memlekettik baǵdarlamalarmen, ınvestorlar qarajatymen jeke úıler salyp jatqan 800-den astam qurylys mekemesi bar. Iá, «7-20-25» baǵdarlamasynyń ıpotekalyq nesıesi bastapqy naryqtaǵy úılermen qatar, qoldanystaǵy úılerdi de beredi. Biraq halyqtyń basym bóligi eski qoldanystaǵy úılerdi emes, jańa úılerdi satyp alýǵa nıetti. Bul baǵdarlama boıynsha ekinshi naryqtaǵy úılerdi satyp alýshylardyń sany az. Sonymen birge qazir bankter berip jatqan nesıeniń paıyzy joǵary. Oǵan árkim kelise bermeıdi. Aı saıynǵy tólem kólemi úlken. Al «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha beriletin nesıeniń paıyzdyq baǵasy kóńilge qonymdy. Biraq oǵan da daıyn úıler bolýy kerek. Al elimizde jańadan salynyp jatqan úıler az. Sondyqtan biz usynystarymyzdy árdaıym aıtamyz. Jýyrda Prezıdentke de hat jazdyq. Iаǵnı osy baǵdarlamalar boıynsha salynyp jatqan úılerden aldyn ala páter alýǵa ruqsat berý kerek. Eger qarjy bolsa, ol úıler 1-1,5 jyl ishinde tez salynyp paıdalanýǵa beriledi. Bul máseleni bılik qabyldamaı otyr.
– Degenmen, qurylys merziminde aıaqtalmaı, kompanııalar salymshylardyń qarajatyn qaıtarmaı jatatyn jaıttar jıi bolyp jatady. Osy rette kompanııalardyń reıtıngin shyǵarý, kompanııa tarıhyn túzý ispetti bastamalar bar ma?
– Qaı salada bolsa da kemshilikter kóp. Bılikte de, qurylys kompanııalarynda da, jekelegen adamda da kemshilik bolady. Barlyq jaǵynan minsiz bola bermeıdi. Bes saýsaq birdeı emes. Qurylysshylardyń da jaýapkershiligi ártúrli. Bul arada básekelestikti eskerý kerek. Báseke bolsa, sapa da, jaýapkershilik te kúsheıedi. Sondyqtan kompanııalardy úlken, kishi dep saralaǵannan góri nıetteriniń tazalyǵyna qaraı qoldaýǵa daıyn bolǵan jón. Naryqta básekelestik bolsa, halyqty tolǵandyratyn baspana baǵasy da retteledi. Bul – ekonomıkanyń zańdylyǵy. Sol sebepti el bıligi shynaıy básekelestikti ornatýǵa yqpal etýi, oǵan kómek kórsetýi tıis. Kásipkerlikke jaldamaly jumysker retinde emes, seriktes retinde qaraý qajet. О́ıtkeni olar Úkimetke, ákimshilikke naǵyz adal seriktes bola alady. Osy baǵytta jumys júrgizilse, onyń paıdasyn bılik te, kásipker de, halyq ta kóredi. Eger bıznes paıda kórmese onyń keleshegi joq. Ol túsken paıdany tehnologııany, bilimdi, qural-jabdyqty jetildirýge jumsaıdy. Sondyqtan básekelestikti nyǵaıtýǵa bet burý kerek.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
