«Jaılaýkól keshteri-aı...»

Tańerteń bastalǵan mereıtoı baǵdarla­ma­synan sharshaǵan qonaqtar endigi uıqyǵa da ketken shyǵar. Joq, men qatelesippin. Eshkim de uıyqtamapty... Aıly túnde taý bókterin qalyqtaı áýelegen tátti án, kóldiń betin dirildetip, kúndizgi sharshaǵandaryn samaldaı serpilte uıqylaryn qashyryp gúlge úımelegen aradaı kóńilderin án bazaryna uıylta qalǵan, kózderi uıqyda bolǵanymen kóńilderi ánde. Semeılikter Abaı ánderin shyrqap, kerekýlikter Estaı ánderimen bazaryn tarqatsa, Qaraótkel, Kókshe ánshileri Aqan, Birjan ánderin áýeletip, aıly túnniń janaryn ánmen kórkemdep shyraıyn shabyttandyryp shyqty. Bir kezde qazaqtyń qadirli ánshisi Meıirhan Adambekov «Shaıtan kól aqqýlar mekenin» samaladaı shyrqaı jó­nelgende, uıqylaryn serpip tastap keı­biri balkonǵa, endi biri asyǵys kıinip dala­ǵa atyp shyqty. Ne uıqyny qımaı, ne án lázzatyn úze almaı jatqan men de da­laǵa shyǵyp kól jaǵasyndaǵy án ba­zaryna jaqyndadym. Án súıer qaýym qaptap tur. Shabyttanǵan ánshiler biri­nen biri ándi qaǵyp alyp jalǵastyryp áke­tip jatyr. Meıirhan N.Tilendıevtiń júrekjardy «Saǵyndym ǵoı...» ánin boz­datyp bitirgende qasyndaǵy jan dosy Jaqanǵa burylyp: «Kezek seniki» de­gendeı kóz janarymen belgi bergende, án degende qamshy saldyrmaıtyn Ja­qan osy ánshiler tobynyń ortasynda tomaǵasy sypyrylǵan qyrandaı erekshe ser­pilispen úkili Ybyraıdyń «Qyzyl asyǵyn» áýelete jónelgende qalǵyǵan taý da uıqysy ashylǵandaı jańǵyryp qoıa berdi. Demalys úıiniń balkonynda turǵan, kóldiń qarsy betindegi jaǵalaýda otyrǵan demalýshylar án áserinen dele­be­leri qozyp: «beý...áýelet....shirkin net­ken daýys» dep shabyttanyp ketti. Tyńdaýshylardyń qolpashtaýymen denesi qyzǵan sáıgúlikteı qamshy saldyrmastan Birjan saldyń «Aıbozym» ánin júrekti qozǵaı bezildetip qoıa berdi. Saǵynysh pen qımastyqtyń alysqa ketken saryny biraz tyńdaýshynyń meıirin qandyryp, júrek túbindegi aınymas seziminiń perdesin shertkendeı kúrsinip ótti. Aınalasyndaǵy áriptesteri men tyńdaýshylarynyń erekshe tebirenisterin sezgen Jaqan Aqan seriniń «Balqadıshasyn» syrly sezimmen syzdata, júrekti qozǵaı jóneldi.

Aı qansha jaryq bolǵanymen áýelegen daýysy bolmasa, bet perdesi kórinbegen soń, oryndaýshynyń ishki jan dúnıesin kózinen kórýge múmkindik bolmady. Biraq­ Aqan seriniń Balqadıshaǵa degen aıanysh­ sezimi, qımastyǵy, eń bastysy súıis­pen­shiligi tyńdaýshylardyń júregine je­tip jatty. Keıbiriniń kóz aldyna kór­nekti jazýshy S.Júnisovtyń «Aqan seri» romanyndaǵy ǵajaıyp sýrettelgen osy kórinisi kelip tebirentken shyǵar. О́ıt­keni sol Qarqaraly etegindegi aıly túnde kól jaǵasynda estigen «Balqadısha» áni me­niń esimde S.Júnisovtyń «Aqan seri»­ romanyndaǵy sýretteýmen Ja­qan (Jaqsygeldi Kemalovtyń) oryn­da­ǵan ánimen qabysyp máńgi esimde qaldy. «Balqadıshany» kim oryndasa da me­niń kóz aldyma sol kórinis kele qa­lady. Bul ánshiniń eren sheberligi! Án lázzatyna balqyp turyp bozbala Jaqan­nyń ósý kezeńi, ánshilik jolynyń súrleýden bastalyp, qushtarlyǵy men taban­dy­ly­ǵynyń arqasynda ánshi Jaqsygeldi Kemalov bolyp abyroıǵa jetýi kóz aldymnan ótip jatty.

Men Jaqsygeldi Kemalovty sahnadan kóp kórip tyńdadym. Ár kórgen saıyn dıapazonynyń keńdigine repertýar tańdaýdaǵy talǵampazdyǵyna ásirese sahnadaǵy mol mádenıetine tań qalamyn. Sahnaǵa ulttyq kıimmen dombyrasyn ustap nyq basyp shyǵyp kele jatqanda, qazaqtyń ulanǵaıyr dalasyn qaısarlyqpen bılep, án-jyrymen taısaldyrǵan naǵyz babalardyń rýhy shyqqandaı maqtanysh bıleıdi. Al áýelete betqaratpas júreginen kúmbir­leı án bastaǵanda babalarymyz – Mádı, Iman Júsip, Balýan Sholaqtar osyndaı tegeýrindi bolǵan eken ǵoı dep oı­laısyń, naǵyz ulttyq kolorıtti saq­taǵan daýyl­paz ánshi. Sahnada qandaı kel­betti bolsa, ómirde de minezge óte baı, dostyqqa adal jan. Jan-jaǵyn qor­shaǵan dos-joldastary kóp bolsa da ishki sy­ryn kez kelgenge asha bermeıtin berik. Stý­dent kezinen, 1980 jyldardan bil­genimmen ómirdegi Jaqan men sahna­daǵy Jaqsygeldi Kemalovtyń arasynda úlken aıyrmashylyq bar. О́mirde kel­betti boıshań bozbala, top ortasynda esken jeldeı jyldamdylyǵymen óziniń ójet­tiligi men qatqan qaısarlyǵymen, otty kóz janarymen kóp sóılemeı-aq, ishki jan-dúnıesin aqtarady. Kóshedegi minezi men júris-turysyn qasıetti sah­naǵa alyp shyqpaıdy. Kıeli sahnany, asyl ónerdi erekshe qurmetteıdi. Jáne­ de keıbir ánshiler sııaqty kóshe ánde­rin oryndamaıdy, tipti úırenbeıdi de. Qa­zir óziniń talǵampaz qasıeti men oryn­daý­shylyq sheberligin shákirtterine úıretýde. Shákirtteriniń aldy elimizge tanymal óner maıtalmandary. О́zi ónerge qandaı adal bolsa, eń aldymen shákirtterinen jú­rek tazalyǵyn talap etetin parasatty ustaz, mádenıetti jan. Adaldyǵy men aza­mattyǵy qanyna bitken tektiliginen. Al ta­lanttylyǵy Qudaı bergen asyl marjan bolsa, sony eńbegimen baıytyp, bilimimen ushtap, mápelep júrgen óziniń ónerge degen mahabbaty, babalardan qalǵan kıeli dástúrli ánge degen qurmeti.

Stýdenttik bozbala kezinde-aq dos­tary­nyń arasynan oza shyqqan sáı­gúlikteı ereksheletken suńǵaq boıy, naǵyz jigitke tán kelbeti, bet qaratpaıtyn otty kóz­deri emes, qasıetti dombyramen áýelete salǵan áni edi. Sol qazaqtyń qudiretti qara dombyrasymen aýyl balalarynyń erekshe salǵan ánderi Qaraǵandy kóshesiniń ár bu­ryshynda árkim sabalap baryldap júrgen gıtaranyń únin basyp ozyp, qa­ra­ǵandylyqtarǵa Meıirhan ekeýi shyn ónerdiń qasıetin tanytty, moıyndatty. Qaraǵandy qalasyndaǵy mádenı is-sha­ralardy ekeýi buryn-sońdy bolmaǵan ult­tyq ónerdiń máıegimen sýsyndatyp, alystap bara jatqan án sáıúgilikterin óner dodasyna qaıtaryp, búgingi tańda uly dalany dástúrli ánmen terbetip naǵyz qa­zaqı kelbetin keltirip, tipten álem sah­na­synda «naǵyz qazaq qa­zaq emes, naǵyz qazaq dombyra» (Q.Myr­za Áli)ekenin tanytyp júrgenderdiń bire­­geıi – Qazaqstan Jastar Odaǵy syılyǵy­nyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri Jaqsygeldi Kemalov.

О́zimniń kindik qanym tanǵan Aq Jaıyq týraly án bastalǵanda esimdi jıyp, sú­ıikti ánime qulaq túrdim. Án dodasynda elitken jurt uıqyny umytqandaı. Tún ortasynan aýyp ketken, al án túngi aspandy kómkerip alǵan, tolastar emes. Jaqsygeldi «Edil men Jaıyqty» kemeline keltire aıtyp bola bergende, Syr boıynan kelgen jas ánshi qonaqtardyń biri: «Arqaǵa baryp ánshimin deme», – dep babalarymyz tegin aıtpaǵan eken. Arqa ánine bir jaryp qaldyq. Jaqan aǵa sizdiń oryndaýyńyzda búgingi mamyrajaı kúngi maqpal túninen umytylmas eskertkish bolsyn, Ilııas aǵa­myzdyń «Jaılaýkól keshteri-aı» ánin oryndap berińizshi degende, qaýmalaǵan jurt: «Iá, búgingi aıly túnniń qorytyndy áni bolsyn» – dep shýlasyp ketkende Jaqan: «Degenderińiz bolsyn, biraq bú­gingi toıdyń «tochkasyn» Meıirhan dosym Birjannyń «Aıtbaıymen» aıaqtasyn, sosyn men bastap bárimiz qosylyp Ilııas aǵanyń ánimen baıaýlap demalys ornyna qaıtarǵa aıtaıyn dedi. Bári maquldaǵan soń Meıirhan Birjan saldyń «Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim» – dep asqaq­ta­ta jónelgende Shyǵys jaqtan tań­nyń qylańy biline bastaǵan eken. Meıir­han­nyń áýeli áni tún qarańǵysyn syryp, atyp kele jatqan jaryq kúnge qaraı um­tyl­ǵandaı áýelep bara jatty. Án bazarynan lázzat alǵan el-jurt qımastyqpen Qasym toıynan mol rýhanı sarqyt jınap jatar oryndaryna aıańdap, tarqaı bastady. Dosynyń áni aıaqtalǵanda Jaqan baıaýlata qımas túnniń esteligi retinde «Jaılaý kól keshterin» syzylta tańǵy samalmen esile, aınalasyndaǵy jurttyń qosylýymen baıaý sharyqtap bara jatty. Báriniń oıynda umytylmas tátti án keshi qaldy.

...Bıylǵy kóktemdi (2020 j.) qytaıdyń jaman dertine baılanysty emirene qarsy ala almadyq. Kóktemniń shýaqty kúni­niń birinde dárihanadan shyǵyp kele­ jatsam betinde betperde Jaqan mashı­nasynan túsip keledi eken. Meni kó­rip júgirip kelip amandasyp jatyr, ne qol bererin, ne ádetinshe qushaǵyna ala­ryn bilmeı abdyrap qaldy. «Eı, qoıshy» – dep kúlimdep qushaǵyna aldy. Boz­ba­la kezinde bir kóktemde jerles dosy, dombyrashy marqum Alpyspen ekeýi dos­tarynyń ortasynda bir kezdeskenbiz. Umytylmas shaqtar ǵoı. Sol esine túsip: «Kóktem ǵoı, aǵa» dep kúlimdep qarqyldap qoıa berdi. Men de neniń eske túskenin baıqap kúlip: «Iá, kóktem..» dedim. Asyǵys eken. Amandasaıyn dep toqtaǵan azamattyǵyna rıza bolyp qala berdim. Bir kezdegi ónerge qushtar bozbalanyń, bul kúnde sahna tórinde óner qaıratkeri bolyp qalyptasqanyna qýanyp maqtanyp qaldym. ...Iá, este ǵoı....jaılaý kól keshteri!

Keńes JUMABEKOV,

S.Seıfýllın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama  teatrynyń akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen artısi,  Memlekettik syılyqtyń laýreaty