Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Boljam boıynsha, 2050 jylǵa taman kúngeı jaqtarda halyq sany 5 mln-nan asyp, jumyssyzdyq máselesi kúrdelene túspek. Kerisinshe, teriskeı oblystarda turǵyndar sany 1 mln-ǵa deıin kemip, onyń aqyry áleýmettik shıeleniske ákelip soqtyrýy múmkin. Respýblıka jurtshylyǵynyń 50 paıyzdan astamy ońtústik óńirdegi bes oblysqa tıesili ekenin eskersek, atalǵan baǵdarlamanyń ishki kóshi-qon saıasatyn retteýdegi, turaqty eńbek resýrstarymen tolyqtyrýdaǵy mán-mańyzy aıryqsha. Búginde Qyzyljar óńirinde 1031 bos jumys orny bar. Maǵjan eline kóship kelýdi nıet etken otbasylardy ekonomıkalyq áleýeti joǵary 224 eldi mekenge ornalastyrý josparlanǵan. Elimiz boıynsha alǵashqy qanatqaqty joba qolǵa alynyp, kottedj úlgisindegi jańa úıler salyna bastady. Baspananyń jalǵa alý baǵasy qoljetimdi. Birinshi kezekte suranysqa ıe mamandar men jas otbasylarǵa berilip, keıin satyp alý quqyǵyna ıe bolady. 2018-2019 jyldary 1 myńnan astam adam turaqty túrde qonystanyp, úı-jaımen, jumyspen, jer ýchaskelerimen qamtamasyz etilgen.
«Sońǵy eki jylda Shal aqyn aýdanyna 35 otbasy at basyn tirese, 10 otbasyn Stýpınka aýylynyń turǵyndary qushaq jaıa qarsy aldy. Úı de, jumys ta tez tabyldy. О́zim jazda mal baǵamyn. Qysta mektepte jumys isteımin. Áıelim muǵalim. Tórt balamyz bar. Nesıege birneshe sıyr satyp alyp, sharýamyzdy dóńgeletip otyrmyz», deıdi Bolat esimdi azamat. Mundaı mysaldy kóptep kezdestirýge bolady. О́ńir basshysy Qumar Aqsaqalov M.Jumabaev aýdanyna barǵan jumys saparynda osynda kóship kelip, iri qara malyn ósirýmen aınalysyp otyrǵan Bátımá Sharmanovanyń ónegeli isin ózgelerge úlgi etti. «Bereke» JShS-nyń jetekshisi memlekettik baǵdarlama aıasynda Slovakııadan 100 bas sımmental sıyrlaryn ákelgen. Endigi oıy – sút fermasyn ashý. Qumar Irgebaıuly kásipker áıelge sút óndirýmen ǵana shektelmeı, irimshik ázirleıtin seh qurýdy usyndy. Bir sózben aıtqanda, memleket tarapynan kóship kelýshilerdi yntalandyrýdyń, áleýmettik, turmystyq jaǵdaı jasaýdyń múmkindikteri az emes. Jumys berýshi jumysqa kem degende bes adamdy qabyldaǵan jaǵdaıda 450 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde qosymsha járdemaqy bólinetini de quptarlyq.
Desek te, halyq tyǵyz ornalasqan, sany kóp kúngeıden teriskeıge qaraı kósh túzegenderdiń bárine qolaıly jaǵdaı jasalyp jatyr dep aıtý asylyq bolar edi. Osydan eki jyldaı buryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ótkizgen alqaly jıynǵa qatysqanymyzda jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń sol kezdegi basshysynyń atyna biraz syn aıtylǵan. Sonda keltirilgen derekterge súıensek, eńbekke jaramdy 89 adamnyń 26-y ǵana jumysqa ornalastyrylǵan. Vedomstvo ókilderi soltústik jaqqa qonys aýdarǵandardyń 47 paıyzy ǵana eki qolǵa bir kúrek tabatynyn moıyndaǵan. Mamlıýt aýdanyna qarasty Krasnoznamennoe eldi mekenin attaı qalap alǵan ońtústikqazaqstandyq Aıdynbek Qydyrbaev ne jumys, ne baspana tappaı, sendelip kóp júrgeni sóz bolǵan. Aýyldyq ákimdiktegiler ne jaryǵy, ne gazy joq bir bos úıdi bosatyp bergen eken. Amalsyzdan dalaǵa ot jaǵyp, tamaq pisirýge týra kelgen. Kópbalaly otbasyǵa 25-30 myń teńgeniń jumysyn usynýmen ǵana shektelgen. Qystyń kózi qyraýda kómir, otyn, tipti kúndelikti azyq-túlik satyp alýǵa qarajat tappaı, qatty qınalǵan.
Qyzyljar aýdany Arhangelsk aýylynda tútin tútetip otyrǵan Baqytjan Tolybaev otbasynyń jaǵdaıy da osyǵan uqsas. Shańyraqqa arnaıy kelip, máselemen jiti tanysqannan keıin jergilikti turǵyndar tarapynan túsken shaǵymnyń rastyǵyna kóz jetkizdik. Baqytjan – Túrkistan oblysy, Otyrar aýdany Sháýildir aýylynyń týmasy. Arnaıy bilimi bolmasa da, jastaıynan eńbekpen shynyǵyp ósken. Mal baǵýdyń, basqa kásipterdiń de qyr-syryna tóselgen.
– О́zderińiz jaqsy bilesizder, ońtústikte tabıǵı týý kórsetkishi joǵary. Jumys kúshi jetip artylady. Qazaqstan – bárimizdiń Otanymyz. Jerlesterimizdiń Soltústik Qazaqstannyń qunarly jerin mekendep, mal sharýashylyǵyn, dıqandyqty kásip etkenin estip, baǵymyzdy synap kórýdi uıǵardyq. Tanys-bilisterdiń jón silteýimen aldymen Ǵ.Músirepov aýdany Peskı aýylyna turaqtadyq. Ana tilinde bilim beretin mekteptiń joqtyǵynan balalarymyz aýdan ortalyǵyndaǵy qazaq mektebindegi ınternatta jatyp oqydy. Internat úıi sýyq bolǵandyqtan, aýyryp qalatyndy shyǵardy. О́zim jumyssyzbyn. Sodan Petropavl qalasynda turatyn Nazym degen tanysyma habarlasyp edim, kúrejoldyń boıynda ornalasqan Chapaev eldi mekenine (Qyzyljar aýdany) kóship kelýge keńes berdi. Munda úı bergenimen, qabyrǵalary ylǵaldanyp, salqyn tartty. Ul-qyzdarymyz orys mektebi ishindegi birikken qazaq synybynda oqydy. Mal ustaıyn deseń, jaıylym joq. Aýyzsýdy qys boıy mektepten tasyp ishtik. Sodan jaıly oryn izdestire kelip, osynda qonystanýdy uıǵardyq. Eń bastysy, tórt túlik ósirýge múmkindik mol. Kez kelgen jumysty atqarýǵa kúshim de, qabiletim de jetedi, arlanbaımyn, – deıdi qylshyldaǵan qyryq jasty eńsergen Baqytjan baýyrymyz.
«Ońtústikten – Soltústikke» baǵdarlamasy sheńberinde úsh baspana byltyr aýyldyń shetinde boı kóteripti. Ornalasqan jeri óte yńǵaısyz: jeldiń óti, qarasýyq úzdiksiz soǵyp turady. Kúzdiń jaýyn-shashynynda, qystyń aqtútek boranynda oqýshylardyń alystaǵy mektepke qatynaýy qıyn. Ortalyq kóshelerde bos jatqan jer telimderi bar ekeni qansha eskertilgenimen, tyńdar qulaq tabylmady. Osy jerge turǵyzdy. Árqaısysyn salýǵa 7 mln teńgeniń qarajaty jumsalǵanymen, sapasy syn kótermeıdi. Árli-berli ótkende syrtynan jutynyp turǵanyna qarap «á, bárekeldi» dep súısinýshi edim. Ataqty sazger Shámshiniń aýylynan at basyn tiregen otbasyǵa qutty bolsyn aıta kelip, qaradaı túńildim. Tórt qabyrǵaǵa qarap qalǵan 9 jannyń kúıki tirligi janymdy qatty jabyrqatty, – degen aýyl aqsaqaly Álim Tólebaev oryn alǵan olqylyqty tizbelep berdi. Áli kúnge deıin elektr jaryǵy tartylmaǵanyn jarysa aıtqan úıelmendi-súıelmendi shıetteı balalar kózderi bozaryp, teledıdar kórýge zar. Úıdiń syrty qorshalmaǵan. Otyn-sýǵa arnalǵan saraı, mal ustaıtyn qora-qopsy salynbaǵan. «Qoıandy kórip, qaljasynan túńil» demekshi, úıdiń ishine kirgenimizde nebir keleńsizdikke tap boldyq. Qabyrǵalar tilim-tilim bolyp jarylyp ketken. Byltyr isten shyqqan jylý batareıasynan sý tamshylap aǵyp tur. Bólmeler qazandyq arqyly jylytylady. Pesh salýdyń múldem oılastyrylmaǵany tańdandyrady. 7 balanyń anasy Móldirdiń kúıeýi satyp ákelgen gaz plıtasyna qarap qalǵan. Barlyq as-sý osynda daıyndalady. Peshtiń joqtyǵynan úı sharýasyna epsekti, nebir nan-toqash, bálishterdi pisirýdiń has sheberi Móldirdiń qoly jipsiz baılanǵan. Onyń aıtýynsha, aýylda kópbalaly otbasylar úshin peshtiń birinshi qajettilik ekeni eskerilmegeni ókinishti. Tamaq pisirseń de, shaı qaınatsań da, balalardyń kıimin keptirseń de, daladan tońyp kelgende jylynsań da – óte yńǵaıly ári únemdi. Bárinen de janǵa jylylyq syılaıtyn shýaǵyn, qasıetin aıtsańshy. Qazir kún saıyn bólke-bólke nan satyp alýǵa májbúr. Sý alystan tasymaldanady. Elektr eseptegishti de ózderiniń qarajatyna ornatypty. Iesiz turǵan eki aqshańqan úıdiń qabyrǵalary jarylyp, eden taqtaılary qaq aıyrylyp ketken kórinedi.
Otbasynyń osynda qonys tepkenine bir aıdan assa da, birde-bir sheneýniktiń hal-jaǵdaı surap, esik ashpaýy, otaǵasy men otanasynyń jumyssyz júrgenderine salǵyrt, júrdim-bardym qaraýlary naqty isten góri qaǵazbastylyqqa beıim bıýrokrattyq toń minezdi kóz aldymyzǵa elestetti. Qoshtasar sátte Móldir úı ózderiniń atyna áli rásimdelmegendikten, kishi balasyna járdemaqy ala almaı otyrǵanyn eleýsiz aıtyp qaldy.
Úıdiń qabyrǵasyna kózimiz tústi. «Repeınaıa 2 «a» degen jazý badyraıyp tur. Kósheniń aty eken. Bul eldi mekende «Beregovaıa», «Sentralnaıa», «Shkolnaıa» sekildi mánsiz oryssha ataýlardan kóz súrinedi. «Beregovaıa» tuıyq kóshesi baqandaı tórteý bolyp shyqty. Soǵan qaraǵanda aýdan ákimi Janat Sádýaqasov, Arhangelsk aýyldyq okrýginiń ákimi Irına Rybakova týǵan jer úshin mańdaı terin shúmektep tókken Sosıalıstik Eńbek Erleri Moldaı Baıtósev pen Eslám Báýkenovtiń osy aýyldan túlep ushqanyn bilmeıtin syqyldy. Aýyldan uzap shyǵyp, artymyzǵa qaradyq. Úsh aqshańqan úı jutynyp tur. Syrtqy kelbeti súısindiredi. Al ishi «aıdalada aq otaý, aýzy-murny joq otaý» keıpinen esh aınymaıdy
Soltústik Qazaqstan oblysy
