О́zgeris ıdeıalardan bastalady

Prezıdent ótken jylǵy Joldaýynda zeınetaqy qorynda jınalyp qalǵan qarjyny paıdalanýǵa múmkindik beretin tetikterdi qarastyrýdy tapsyrǵan bola­tyn. Bul ıdeıa zeınetaqy reformasyna jol ashty jáne ony júzege asyrý­dyń tetikterine de yqpal etetindeı múmkindikter berdi.

Sońǵy jyldary zeınetaqy refor­masynyń basy-qasynda júrgen azamattardan jumys toby quryldy. Son­dyqtan jumys tobynyń barysynda túrli pikir qaıshylyqtarynyń baı­qalyp qalýyna osy faktor áser etti. Biraq jumys toby ózderiniń pikir qaı­­­­shylyqtaryna qaramastan, ha­lyq­­tyń zeınetaqy salymyn paıdalaný múm­kindigine qol jetkizý úshin jumys iste­di. Nátıjesinde, keminde 100 myń salym­shynyń zeınetaqy jı­naǵy­­nyń bir bóligin paıdalanýǵa múm­kindik beretin sheshimderdiń túıini tar­qatyldy. О́kinishke qaraı, iriktelip shyqqan nemese zeınetaqy salymdaryn sheship alýǵa múmkindigi bar salym­shylardyń basym kópshiliginiń baspana nemese basqa áleýmettik máse­leleri sheshimin tapqandyqtan, bul múm­kindikti paıdalana almaıtyny belgili. Bul másele kezinde merzimdi basy­lymdarda jazyl­ǵandyqtan, oǵan qaı­ta oralǵym kelmeıdi.

Biraq kópshilik jumys toby músheleri arasyndaǵy pikirtalasqa, meniń jumys tobynan shyǵýyma qoǵamnyń nazary aýdy. Sebebi sol kezde qoldaýǵa ıe bolyp, Prezıdenttiń qaraýyna usynamyz dep sheshken nusqamen kelise almadym, kelispegendikten jumys tobynan shyqtym. Ártúrli pikirler aıtyldy. Sońynda másele naýryz aıynyń so­ńynda qaıta qaralady degen sheshimge toqtaldy. Biraq naýryz aıynyń ortasynan bastap pandemııa, shekteý sharalarymen qosa, zeınetaqy sektoryna múldem qatysy joq memlekettik uıymdar arasynda ártúrli kózqarastar paıda boldy.

Qazirgi sáttegi sheshim mynadaı:

1. Salymdardyń jetkilikti shegin esepteıtin jalpy formýla ózgeredi. Ol buryn qazaqstandyqtar 110 jasqa tolǵan jaǵdaıda osylaı bolýy múmkin dep sanaǵan bolatyn. Árıne, bul qate edi, sondyqtan formýlany adamdardyń naqty ómir súrýiniń ortasha uzaqtyǵyna yńǵaılastyryp túzetti. Aıtalyq, 63 jastaǵy azamattar úshin shekti mán endi 8,2 mln emes, 5,8 mln teńge bolsa jetkilikti. Al 40 jastaǵylar úshin 3,5 mln teńge bolýy múmkin.
2. Árbir jas úshin óziniń shekti máni bar. Bul oıǵa qonymdy, óıtkeni, adam neǵur­lym jas bolsa, onyń jetkilikti qarajat jınaqtaýǵa soǵurlym kóbirek ýaqyty bar. Bul qordaǵy aqshaǵa 25-30 jastaǵy azamattardyń da qol jetkizýine múmkindik beredi.
3. Shekti mánnen asqannyń barlyǵy – artylǵany. Ázirge osy artylǵan qarajattyń barlyǵyn 100% berý kerek pe, álde qosalqy bóligin ustap qalý kerek pe, bul jaǵy áli sheshilgen joq, biraq men artylǵan qarajattyń tolyqtaı berilgenin jaqtaımyn.

Bulaı bolǵan jaǵdaıda, 700 myńdaı adam jıyny 1,7 trln teńgege jýyq qara­jat alatyn bolady.

4. Qarajattardy mynadaı jaǵdaıda alýǵa bolady:

– qoldanystaǵy ıpotekalyq nesıeni  (Turǵyn úı qurylys jınaq bankindegi, ekinshi deńgeıdegi bankterdegi, jaldamaly turǵyn úı) óteý úshin;

– Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly birinshi kezektegi turǵyn úı satyp alý úshin; bastapqy jarna tólep, odan ári Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly kredıt alý úshin; tegin medısınalyq kómek kórsetýdiń kepildi kólemi nemese Mindetti medısınalyq saqtandyrý qory óteı almaıtyn aýrýlardy emdeý úshin.

Úkimet bul ıdeıany áli de qaıta py­syqtap, turǵyn úı, tipti jer telim­derin de satyp alýdyń jańa joldaryn usynýy múmkin.

Biraq men buǵan qarsymyn. О́ıtkeni bul ne alypsatarlyqqa ákeledi, ne bolmasa jańadan úı salýǵa jetkizbeýi múmkin. Sondaı-aq aqshany mamandandyrylǵan kompanııalarǵa senimgerlik basqarýǵa berý úshin paıdalanýǵa ruqsat etti. Biraq bul adamdarǵa qajet dep oılamaı­myn, olardyń basym kópshiligi turǵyn úı máselesin sheshetin bolady, al aýqat­tylaý kisiler jaı ǵana valıýta sa­typ alyp, shetelge shyǵaryp alady. Keı­bir almaı qalǵan adamdar da kópke shydamaıdy (nemese «kóp uzamaı aqshalaryn alyp alýǵa tyrysady»).

5. Sondaı-aq salymshynyń óz basynda úıi bolyp, balalaryna, baýyrlary men qaryndastaryna úı satyp alýǵa kómekteskisi kelgen jaǵdaıda, óziniń týys­qandaryna turǵyn úı satyp alý mehanızmi bolady.

Jalpy alǵanda, bul ıdeıa endi anaǵur­lym utymdy boldy. Prezıdentke durys ssenarııge tańdaý jasaǵany úshin alǵys aıtamyz. Alla qalasa, biraz adam ıpotekalyq kredıtterin tólep tastaıdy, birazy úı satyp ala­dy, taǵy birazy bastapqy jarna jınaq­tap, Turǵyn úı qurylys jınaq ban­kinen kredıt alady. Sondaı-aq bizde Qazaqstanda jasalmaıtyn emdeý/operasııa úshin qarajat izdegenderge de jaqsy boldy.

Qalaı bolǵanda da bul turǵyn úı jáne zeınetaqy júıesin ıntegrasııalaýǵa jasalǵan alǵashqy qadam, halyqtyń kóńilinen shyǵady dep oılaımyn. Sodan keıin tolyqqandy (tolyq masshtabty) ıntegrasııaǵa kóshý bastalady.

Prezıdent Joldaýynyń erekshelik­teri – naqtylyqqa negizdelgeni: Men Joldaý barysynda bizdiń jaǵdaıymyzda júzege asyrýǵa múmkin bastamalar men keńesterge nazar aýdardym. Keıbi­reý­ler jahandyq ózgeristerdi kútti, al keı­­bireýler Joldaýdy kúrdeli ózge­ris­terdiń basy dep qabyldady. Munyń bárin kosmetıkalyq ózgerister dep qa­byl­daǵandar da jetedi. Olar Jol­daýdy oqymaı, ózderiniń jeke jınaq­talǵan narazylyqtaryna súıene otyryp baǵa beredi.

Kesheli beri jarııalanyp jatqan pikirlerge qarap, Joldaýdyń qoǵamǵa jyly áser etkenin baıqadym. Sebebi adamdardyń kópshiligi ózgeristerdiń bolǵanyn jáne tezirek bolǵanyn qa­laıdy.

Prezıdenttiń únemi tańdaý aıry­ǵynda turatynyn keshe de baıqadyq: Prezıdent adamdardyń saıası-ekonomı­kalyq reformalarǵa degen qajettiligi men saıasattyń sabaqtastyǵy arasyndaǵy orta joldy izdeıdi.

Uzaqmerzimdi memlekettik múddeler turǵysynan negizdelgen, ár kelesi Pre­­zı­dent burynǵy Prezıdentke degen qurmetin saqtaǵan kezde memleket ál­deqaıda turaqty bolady degen se­nimge negizdelgen kúrdeli prosess. Biraq re­formalardy júzege asyrýdyń kezi kelgenin, onyń qajettiliginiń bu­ryn­­ǵydan da qatty sezilip otyrǵanyn bárimiz bilemiz. Bul Joldaý naqty áre­ket­ke kóshýdiń baǵdarlamasy retinde qa­byl­danary sózsiz.

Bul jolǵy Joldaýdyń ózegi memle­kettik basqarý júıesin reformalaýǵa basymdyq bergeni. Memlekettik basqarý­dyń jańa úlgisin engizý úshin biraz usy­nys aıtyldy.

Birinshiden – Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigin ashý. Bul agenttik buryn da jumys istegen bolatyn. Tym sátti jáne saýatty jumys istegendikten, ókilettiligi, shtat sany qysqaryp, qanaty kesilip, reformany júzege asyrýǵa jaýapty organ appa­rat­tyq júıemen kúreste oıynnan shy­ǵyp qaldy.

 El saıası reformany júzege asyrýǵa nıettengen kezde múddeler qaqtyǵysyn tek Úkimetten tys organ sheshe alatyny belgili.

Saıası reformalarǵa jaýapty mem­lekettik organnyń bolmaýynan re­formalardyń basym kópshiligi durystap tynystaı almady. О́ıtkeni múddeler qaqtyǵysyna baılanysty Úkimet ekonomıkany bylaı qoıǵanda, ózin-ózi reformalaı almaıdy. Qazirgi jaǵdaıda muny jasyrý múmkin bolmaı qaldy.

Qazir Prezıdentke mundaı reforma kerek.

Halyqqa bergen ýádesin oryndaýǵa múmkindik beretin jáne múddeler qaq­tyǵysy kezinde memlekettik múddeni bárinen joǵary qoıýǵa múmkindik beretin agenttik kerek. Jańadan ashylady dep otyrǵan agenttiktiń joly qıyn, Úki­met­pen pikirtalasy da kúrdeli bolady. Pikirtalas sapasynyń ósýi ózgeris­ter­ dınamıkasynyń ólshemi retinde qabyldanady. Sebebi reformalardy daıyn­daýǵa Úkimet emes, agenttik jaýap­ty bolady.

Elde statıstıka derekteriniń shy­naıylyǵyna kúmán keltiretinder kóp. Endi Úkimettiń baqylaýyna táýelsiz komıtet shynaıy aqparattardy usynady dep úmittenýge bolady. Derekterdi alý ádisteri túbegeıli ózgerýi múmkin. Senim­di derekterge negizdelgen ekonomıkalyq prosesterdi modeldeý jáne boljaý úshin qýatty analıtıkalyq júıeler daıyn­daýǵa jol ashady.

Infografıkany jasaǵan Záýresh Smaǵul, EQ

Úshinshiden, júıeni qos azamattyǵy bar adamdardan tazartý týraly ıdeıa memlekettik deńgeıde kóterildi. Bul talap saıası pozısııalarda otyrǵandardyń kópshiligine áser etýi múmkin. 

Eldegi qoldanystaǵy zań ekinshi aza­mattyqty alýǵa tyıym salǵan. Endi, eń bolmaǵanda memleket úshin jumys isteıtinderdiń qatary qos eldiń aza­maty bolyp júrgen azamattardan tazara­dy dep úmittenýge bolady. Bul ıdeıa­­ny sońyna deıin júzege asy­rýǵa tózim­di­ligimiz jetse, tym bolma­ǵanda ma­man­dardyń jańarýyna jol ashady. Ma­mandardyń jańarýy – Qazaqstannyń jańarýy.

Tórtinshiden, memlekettik josparlaý júıesin jeńildetýdi is jú­zinde 5-6 deńgeıden bastap 2-3 deń­geıge deıin tómendetýge bolady. Bul mem­lekettik organdar arasynda bir-birinen adasyp kete beretin qujattardyń oń­taılanýyna, ındıkatorlar shyndyqqa saı jáne ońaı qadaǵalanatynyna jol ashatyny sózsiz.

 Besinshiden, memlekettik organdarǵa bıýdjettik avtonomııa berý. Sebebi bú­ginge deıin mınıstrlik nemese ákim­dik­ter bıýdjet jylyna eki-úsh ret qaral­­ǵandyqtan, joǵary jaqpen kelisip jumys istep keldi. Sońynda tapsyrma oryn­dalmady, bıýdjetten bólingen qar­jy ıgerilmedi.

Qazir ár mınıstrlik/ákimdik kelisýge májbúr, bıýdjetterdi jyl saıyn qaǵyp tastaıdy jáne bir jyl ishinde 2-3 túzetý bolýy múmkin. Bul faktor mem­le­kettik organdarǵa uzaqmerzimdi jos­parlar qurýǵa múmkindik bermedi. Endi josparlardy júzege asyrýǵa 5 jyl­dyq lımıt-senim kórsetiledi. Olar osy senim sheńberinde ózinen joǵary jaq pen organdardyń kelisimin almaı, agenttik quzyret beretin múmkindikter sheńberinde shyǵyndary men kiristerin josparlaýǵa múmkindik alady.

Satyp alý júıesinde prosedýralardy qysqartýǵa, alqalyq sheshimderdiń kúshin joıýǵa jáne nátıjeniń joqtyǵyna jaýapkershilikti engizýge nazar aýdaryldy.

Altynshydan, memlekettik appa­rattyń 25%-nyń qysqarýy jáne nátı­jege proporsıonaldy túrde jalaqynyń da, jumystyń jaqsarýyna da jol ashady.

Jetinshiden, mınıstrlikter jaýapty hatshy ınstıtýty arqyly qos bıliktiń qursaýynda qalǵandaı atmosfera qalyp­tasyp kelgen. Endi jaýapkershilik júgi tek mınıstrlerge ǵana baǵyttalady. Se­gi­zinshiden, zańdarda memlekettik or­gan­dardyń qyzmetin shamadan tys ret­teýge múmkindik berilmeıtin shyǵar dep úmittenemin.

Memlekettik sektorda jumys isteı­tin zańgerler ár máseleni kótergen zańnamany ózgertip, memlekettik organ­nyń quzyretin keńeıtýge májbúr bolyp keldi. Endi ár istiń óz ólshemi bola­tyny sııaqty kúrdeli tapsyrmalardy oryndaýǵa múmkindik beretin tetikter jú­zege asyp, adamdar sol tetiktiń kóme­gine júginedi.

Toǵyzynshy, taýarlar men qyz­metterdi óndirmeıtin memlekettik kompanııalar úshin qajet emes korporatıvti basqarý alynyp tastalady. Mysaly, men Ǵylym qorynyń Dırektorlar ke­ńesiniń tóraǵasymyn jáne Dırek­torlar keńesi ınstıtýtynyń múldem qajet emes eke­nine sendire alamyn. Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginiń Ǵy­lym komıteti men Ǵylym qorynyń ke­ńesi Dırektorlar keńesinsiz-aq ju­mys­­ty eńsere alady.

Onynshy, bıznes barlyq mem­lekettik retteý qaǵıdasyna sáıkes for­ma emes, maǵyna basym bolǵan kezde qaı­ta qu­rylýy kerek.

Joldaýda aıtylǵan usynystardyń bári júzege asyrylsa, nazarǵa alynsa, mem­lekettik organdardaǵy bıýrokratııa kem degende eki esege, memlekettik bas­qarý júıesindegi qajetsiz prosedýralar men esepterdi 4-5 ese azaıtýǵa bolady.

 Prezıdent sonymen birge Jańa ekonomıkalyq baǵyttyń ustanymdaryn aıtty, biraq onyń mazmuny áli ashyl­maǵan, jańa agenttik osyǵan baılanysty jumys isteýi kerek sııaqty.

 Joldaýda aıtylǵan ekonomıkalyq bastamalardan tómendegilerge nazar aýdarǵym keledi:

– Memlekettik organdar men jer qoı­naýyn paıdalanýshylardyń qazaq­standyq taýarlar men qyzmetterdi kepil­dendirilgen satyp alýyn engizý;

– Iri ınvestorlar úshin zańnamanyń turaqtylyǵyn stratıvtik kelisimder ar­qyly engizý, bul is júzinde ınves­tı­sııalaýdyń jaqsy sharty bolyp tabylady;

– 2021 jyldyń naýryzyna deıin zardap shekken salalardan ShOB-qa berilgen barlyq qaryzdar boıynsha syıaqy tólemderin naýryz aıynan bastap sýbsıdııalaý;

– Salalarǵa qyrkúıekke deıin be­rilgen salyqtyq jeńildikter jeltoq­sanǵa deıin uzarady;

– Bólshek saýda salyǵy engizilýde (is júzinde bul tek QQS-pen jáne jal­py aınalym boıynsha shekteýsiz ońaılatylǵan nusqa), bul bólshek saý­dadaǵy kóleńkeli ekonomıkany edáýir tómendetedi.

Aıtpaqshy, Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti endi negizinen barlyq salalarda kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kúresetin bolady.

– Turǵyn úı máseleleri boıynsha ár túrli bastamalar (2 trln. teńgege);

– Sıfrlyq áleýmettik ámııandy en­gizý týraly usynystar áli de naqty­lana túsý kerek.

 Bul usynystyń qarjylyq qury­lymdar ǵana emes, jalpyǵa birdeı baǵyttalýy qoǵam úshin mańyzdy.

–  Muǵalimderdiń jalaqysyn 25%-ǵa kóterý jáne ata-analardyń synyptan tys jumystarǵa shyǵyndaryn qar­jylandyrý.

Instıtýsıonaldy usynystar arasynan myna usynystarǵa nazar aýdardym:

– Memlekettik organnyń múmkin­dik­terin kúsheıtetin básekelestikti qor­ǵaý agenttigin qurý memlekettik uıym­dar­dyń múmkindigin keńeıtedi.

 Qazir ol Ulttyq ekonomıka mınıs­trliginiń quramynda jumys isteıdi. Ony Úkimet quramynan shyǵarý týraly usy­nys – durys sheshim. 

– Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligin qurý. Bul pandemııanyń keıingi tol­qyndarynyń qaýpi astynda qaıta qurý ǵana;

– Esep komıtetiniń bıýdjeti Úkimet arqyly emes, Parlament arqyly be­kitilýi:

– «Báıterek» pen «QazAgronyń» birigýi;

– 17 zańnyń ornyna áleýmettik kodeksti ázirleý;

– Salyq reformasy;

– Quqyq qorǵaý jáne sot júıesin reformalaý jónindegi komıssııa qurý;

– «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zań­dy ázirleý jáne memlekettik kompa­nııalardyń qarjylyq qyzmeti týraly málimetter negizinde biryńǵaı resýrs qurý;

– 2021 jyldan bastap memlekettik qyzmetkerlerge jáne basqa bıýdjettik sala qyzmetkerlerine, depýtattarǵa, sýdıa­­larǵa shetelde esepshottar ashýǵa, qol­ma-qol aqsha men qymbat zattardy saq­­taýǵa tyıym salý:

– Onlaın-petısııalarǵa arnalǵan resýrs ázirlenedi;

– Máslıhattardy kúsheıtý, sonymen birge barlyq máslıhat jınalystaryn onlaın translıasııalaý tájirıbesi engizilip, jalpy jergilikti ózin-ózi bas­qarýdyń jańa tujyrymdamasy ázir­lenedi.

Shyndyǵynda, bul úlken ózgerister. Barlyq deńgeılerde qarsylyq bar, bul jeke saıası salmaqty ustap turý úshin bastamalardy qasaqana burmalaýǵa engi­zilgen ózgeristerden bas tartýdy qala­maıtyndardyń qarsylyǵy retinde qabyldanady.

О́zgeris – usynystardan bastalady, uıyqtap qalǵan sanany túrtpektep oıatady. Eger, osy joly bıýrokratııa ó­zgeristerge kedergi bolsa, ony joıýǵa dármensizdik tanytsaq, aldaǵy ýaqyt­ta jańashyldyq týraly aıtýdyń ózi artyq. Prezıdent Qasym-Jomart Kemel­uly­na reformany alǵa jyljytý úshin tózimdilik tileımin.

Oljas QUDAIBERGENOV,

ekonomıst