Baýyrym haqynda qaltqysyz áńgime aıtýymnyń qıyndyǵyn osynshalyqty jeńildetip ketken Shyńǵys aǵamyzdyń arýaǵyna – myń taǵzym! Sýretshi óz shyǵarmashylyǵynyń sharyqtaý shaǵynda shyǵarǵan «Alpysbaı Qazyǵulov. Keskindeme» atty kitap-albomynyń alǵysózinde álem ádebıetiniń klassıgi Shyńǵys Aıtmatovtyń júrekjardy joǵary baǵasyn berýi týǵan inim týraly meniń de kósile jazýyma quqyq syılaǵan mandat ekenin jasyrǵym kelmeıdi. О́ıtkeni dál qazir halyqtyń ulyna aınalyp, jalpaq jurtqa tanymal bolǵan talant týraly kim kimniń de, tipti týǵan aǵasynyń da pikir aıtýǵa qaqysy bar ekenin eshkim endi joqqa shyǵara qoımas.
Qazirgi zamanǵy jıvopıste qatyp qalǵan stıl nemese baǵyt joq. Bul túsinikti de. Eger kez kelgen óner klassısızmmen toqtap qalsa, adamdardyń jańasha oılaý qabileti paıda bolar ma edi, bolmas pa edi?! Búgin osyndaı qorytyndyny batyl jasaýǵa bolady. Shyn máninde qazirgi tolyp jatqan «ızmderden» turatyn ádebıet pen ónerdegi aǵymdar adamdardy zamanaýı oı qoryta bilýge tárbıeleıtinine kúmán az.
Osy turǵyda qııal men logıkasy qatar damyǵan Alpysbaı da ózine tán daralyǵymen erekshelenedi. Onyń gýmanıstik fılosofııaǵa negizdelgen eńbekterinde adamǵa degen meıirim men súıispenshiliktiń, sulýlyq pen tazalyqtyń ısi ańqyp tur. Qanyq bederlengen kórkem álem júrekti jaýlap, óz tuńǵıyǵyna tarta jóneletini óz aldyna, oǵan qosa seni ómirdiń tylsym suraqtary tóńireginde oılaýǵa úıretedi. Avtor shyǵarmalary qarabaıyr tirshilik kórinisterine emes, tuńǵıyq oıdyń kórkem kelbetine úńildiretinimen salǵan betten arbap alady. Sodan da bolar, qazirgi zamanǵy beıneleý ónerinde ózine tán fılosofııalyq kózaıym modelin qalyptastyra bilgen Alpysbaıdyń shyǵarmalaryn ońaı tanyp, ońaı ajyratasyń.
Kóp jaǵdaıda klassıkalyq kanondarǵa baǵynbaıtyn Alpysbaıdyń kartınalary abstraksıonızm, sıýrrealızm, transavangard, ekspressıonızm elementterine óte baı. Ol – bir aǵymnan ekinshi aǵymǵa názik kóshe biletin keskindemeshi. Týyndylarynda shynaıy ómirdi beıneleýden góri kóbinese aınalada bolyp jatatyn oqıǵalarǵa óziniń jeke kózqarasyn bildiretin Alpysbaıdyń derbes máneri emosııasynyń moldyǵynan bastaý alǵan. Ol tús pen lınııalardyń ekspressıvti jańa múmkindikterin taýyp, ony qazaq beıneleý ónerine engizgeni óz aldyna, ımpressıonızm men ekspressıonızm túıisetin osy altyn ortada óz baǵytyn bederleı bilgeni – ulttyq jıvopıstegi tyń qubylys.
Maǵan ónertanýshy Svetlana Shklıaevanyń Máskeýde ótken «Abstraktili ekspressıonızm taǵdyry» dep atalatyn ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Alpysbaı shyǵarmashylyǵy týraly jasaǵan baıandamasynda aıtqan oılary unaıdy: «Jıvopıs Alpysbaıa Kazgýlova predstavlıaet ıarkıı prımer lokalnogo ıavlenııa v ınterpretasıı ıdeı zapadnoevropeıskoı ı, v chastnostı, fransýzskoı shkoly abstraktnogo ekspressıonızma ı nasıonalnyh obrazov nostalgıcheskogo passeızma. «Paradıgma glocal» ı nostalgıcheskıı passeızm, kak osobye napravlenııa v postmodernızme, nablıýdaıýtsıa v proızvedenııah Alpysbaıa Kazgýlova, gde obrazy nomadıcheskogo proshlogo vossozdaıýtsıa blagodarıa narabotannoı avtorskoı tehnıke, prımenennoı v abstraktnoı jıvopısı».
Bul tereń oı ári qaraı órbitýge suranyp tur. Psıhologııalyq turǵydan. Ǵylymı termınderdi túsindire ketý úshin. Jeke oıymdy bildire ketý úshin. Árıne zertteýdiń ónertanýshylyq ádisterin jetik meńgergen Svetlana Arkadevna Alpysbaıdyń ulttyq erekshelikterdi jahandanýǵa qarsy (global vs local) qoımaıtynyn, qaıta kerisinshe osy ekeýinen qospa (glocal) quıyp shyǵarǵanyn «qosarlanǵan qabyldaý» («paradıgma glocal») formýlasy arqyly ádemi óre bilgen. Sonymen qatar Alpysbaıdyń óz týyndylarynda ulttyń ótkenine degen qyzyǵýshylyǵyn baıqampazdyqpen kórsete bilgen. Deı tura, Alpysbaı shyǵarmashylyǵy passeızmge baılanyp qalǵan dep kesip aıtýǵa kelmeıdi. Onyń týyndylarynda burynǵymyzdy saralaýmen qatar ulttyń qazirgi jáne bolashaqtaǵy qundylyqtaryn da ónerine arqaý etýge umtylys molynan tabylatynyna súıenetin bolsaq, ónertanýshylar Alpysbaıdyń tól aǵymyn túpkilikti anyqtap boldy dep aıtý qıyn.
Bunyń bári Alpysbaıdyń qarama-qaıshylyqtardy qoralastyra qoldanýdyń arqasynda ónerde «taza stıl» degen bolmaıtynyn dáleldegenin kórsetedi. Eń bastysy, saqa sýretshi osy taktıkasy arqyly óziniń strategııalyq maqsatyna qatelespeı jetti. Belgili bir tústerdiń toptamalyq úılesimdiligin kesteleı bilgen salıqaly sýretkerdiń árbir jumysynan onyń harakteri men sol sáttegi shaǵala kóńilin aınytpaı tanısyń. Aıtary joq, abstraktili ónerdiń apogeıine aparar tóte joldy tapqan Alpysbaı baqytty sýretshi der edim.
Dese de, Alpysbaı boıaýdyń kiltin áli izdep júrgenin aıtýdan jalyqqan emes. Bul onyń óner jolynda eshqashan bosańsýdy bilmeıtinin ańǵartsa kerek. Onyń býyrqanǵan boıaýlarynan yrǵaq energııasy anyq seziletini de – tabandylyqpen únemi izdene bilýiniń nátıjesi. Dál osylaı dúleı dınamıkanyń tylsym dúrsilin estı alatyn hýdojnık ǵana óziniń ómirlik basty shedevrin dúnıege ákeledi. Tús pen keńistikti aıryqsha sezine alatyn qylqalam ıesi ǵana natýrany óz yrqyna baǵyndyra alady. Jıvopısestiń lırıkalyq aǵynan jarylýynan týatyn óner týyndysy sanańda máńgi saqtalatyny da – sol ımpýlstiń surapyl júrek soǵysy. Sulý serpindi seziný túpki nátıjede adamdy óner lázzatyna bóleı alatyndyǵy da sondyqtan.
Mundaı deńgeıge óreli ónerdiń tabıǵatyn túsinýge tyrysatyn sýretshiniń bári birdeı jete almaıdy. Alpysbaıdyń basty jetistigi, bárimizge burynnan tanys nárseni tyń tolǵanysqa toly tolaǵaı ekspressııa arqyly jetkizedi. Kásibı sheberligin aıtpaǵanda, sýretshi kóńil kúıdiń ásem kórinisterin ǵalamat bir áýezdikpen ásem úılestiretini – sonyń aıqyn dáleli.
Úlken daryn ıesi Alpysbaı – ǵalam men adam arasyndaǵy alshaqtyqty bizge jaqyndata bilýmen qatar, sol kózge kórinbeıtin názik baılanysty ádemi sýretteıtin sezimtal sýretshi. Onyń júrek pernesin dóp basatyn árbir týyndysy álemniń sıqyrly qýatyn uǵyndyra biletindigimen qundy. Burynnan belgili dúnıelerdiń ózi onyń shyǵarmashylyǵynda ár túrli kombınasııaǵa túsip, obrazdardyń jańasha týatyny – sýretshi qııalynyń sıqyry. Kartınanyń sanany selt etkizip serpilter kúshi osynda jatyr.
Talantty sýretshiniń bul erekshelikteri onyń jeke qyzyǵýlary men qasıetterine, aldyna qoıǵan maqsatyna baılanysty ekeni – dáleldeýdi kerek etpeıtin aksıoma. Alpysbaı qııalynyń mazmuny men formasy onyń ósken ortasy men ulttyq spesıfıkasyna baılanysty órbıtini de – zańdylyq. Bul ajyramas aqyq qatynas – Alpysbaıdyń emosııa men empatııa sınteziniń nıýanstaryn jetik meńgerýiniń nátıjesi. Onyń týyndylarynyń keremettigi sonda, kartınadan kórermenniń alatyn áseri keýdege syımaı bulqynyp, jaratylystyń tek jarqyn tustaryn júrekpen sezdirip, qııal álemin bólek túrmen tanytyp, kóńildi myń qubyltyp baryp ǵajap bir qudiretpen qaýyshtyrady. Bul ǵajaıyp áser sýretshiniń shabyt deıtin júrek túpkirindegi alasapyran kúıinen týyndaıdy.
Meniń túsinigimde, Alpysbaı – qazaq beıneleý ónerinde ýaqytty materıalızasııalaýdy eń alǵash engizgen sýretshi. Mundaı basybaıly jańalyqty ol óz kartınalarynda úshtaǵan keńistikti kórsete alýymen júzege asyrǵanyn mamandardyń baıqamaýy múmkin emes. Muny aıqyn dáleli – onyń «Uly Jibek joly» kartınasy. Sýretshi jıvopıs qurylymy men kompozısııasyn saýatty qurý arqyly keıipker tolǵanysyna erekshe mán beredi. Sonan da jarqyn áserler palıtrasy jeńil ári názik kórinedi. Ol kóptegen kartınalarynda tarıhty beıneleý barysynda keńistiktiń ózin obrazǵa aınaldyryp jiberetini – sýretshiniń batyl fıshkasy.
Alpysbaı joǵary tanymdyq qasıetteriniń arqasynda keńistiktegi ýaqyttyń ózin kartınalarynyń qurylymdyq modelinde úshtaǵan segmentasııa jolymen ashyp kórsete alatyny – sýretshi sheberliginiń shyńy. Onyń týyndylarynda baǵzy zaman (antıýaqyt), búgingi kún (ýaqyt) jáne keleshek (psevdoýaqyt) bir mezgilde seni logıkalyq oılaýǵa májbúrleı biledi. Bul – sýretshiniń taza reflekske mán berýiniń jemisi. Árıne munyń ózi kóp adamǵa salǵan bette tolyq jáne túpkilikti túsinikti bola qoımaıtyny taǵy ras. Alaıda jıvopıs ónerindegi mundaı sırek qubylys qupııasynyń qulpyn árkim ashyp ala beretin bolsa, onda onyń nesi qubylys?! Degenmen, munyń bárin qarapaıym adamnyń ózi psıhologııalyq turǵydan qabyldaı alatynyna qaıran qalasyń. Dál osy qarama-qaıshy paradıgmanyń bári – aınalyp kelgende, árıne, sýretshi jumbaǵynyń gravıtasııalyq kúshiniń qudirettiligi.
Týyndylarynda sýretshi úshtaǵan keńistikti ashý jolynda ómirdiń qasqaǵym sátin beıneleý tásili men muqııat aıaqtap jazý ádisin minsiz oryndaıdy. Munyń ózi kartınaǵa monýmentaldylyq berýmen qatar, sýretkerdiń tús pen jaryqty tıimdi paıdalaný arqyly ishki názik ıirimder keńistigin qura bilgenin kórsetedi. Kartınada qyzǵylt tústiń molynan berilýi keńistikterdiń aýqymy men ózara proporsııasyn asha túsedi. Qyzyl tústen garmonııa tapqan fransýz Anrı Matıss sekildi sheberdiń týyndylaryn bir kezderi barynsha zerttegen Alpysbaı osy tústi keńistikterdi aıqyndaý úshin ornymen qoldana biletinimen erekshelenedi. Matıss demekshi, Alpysbaı tús pen keńistiktiń kóp qupııasyn qazirgi qazaq beıneleý óneriniń metri, ustazy Erbolat Toǵysbaıuly Tólepbaıdan úırengenin de aıtpaı ketý – arymyzǵa syn.
42 jyl shyǵarmashylyǵynda 7 myńnan astam kartına jazǵan, qazaq beıneleý ónerin Eýropa men Azııa elderine pash etken Alpysbaı ár jyldary Japonııa, Gollandııa, Belgııa, Qytaı, Túrkııa, Fransııa, Anglııa, Reseı jáne taǵy basqa elderde ótken halyqaralyq kórmelerge qatysty. Elimizde onnan astam derbes kórmesin ótkizdi. Ol – Qazaqstanda beıneleý ónerin saqtap qalýǵa úlken úles qosyp kele jatqan kolleksıoner. Onyń jeke qorynda 2 myńnan astam Qazaqstan jáne basqa elder sýretshileriniń týyndylary saqtaýly. Alpysbaı óz kolleksııasynan tańdaýly 50 kartınany Qazaqstannyń óner mýzeılerine syıǵa tartqanyn da – aıtý paryz.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri Alpysbaı Qazyǵulovtyń Qazaqstan Respýblıkasy Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyna usynylǵan shyǵarmalary – qazaq beıneleý ónerine qosylǵan qomaqty úles. Sondyqtan da ol óziniń laıyqty baǵasyn alýy tıis.
Sharhan QAZYǴUL
