Rýhanııat • 10 Qyrkúıek, 2020

Abyzdyń abyzdyǵyn aıqara ashqan

244 ret kórsetildi

«Abyz Ábish»... Alashtyń aımańdaı dara tulǵalarynyń birine aınalǵan Ábish Kekilbaevtyń oıshyldyǵyn tolǵaǵan osynaý kitapty jazýǵa salıqaly qalamger, maıtalman mádenıettanýshy Saýytbek Abdrahmanov sonaý jas shaǵynan bastap ómir boıy ishteı, úzbeı, tereń daıyndyq jasaǵandaı kórinedi. Alashtyń Ábishin qyryq jyl qatar júrgen Saýytbek inisinen artyq biler, keńinen túsiner adam bar da shyǵar, biraq neken-saıaq bolar.

Kitapty zeıin sala, qyzyǵa oqyp shyqqanda alǵash túıgen bir oıymyz: bul tolǵanystardy jazbaýǵa Saýytbektiń haqysy joq eken. Bul onyń qolyna qalam almasqa áddisin qaldyrmaǵan adamı hám azamattyq mıssııasy, Alataýdaı Aǵa aldyndaǵy asyl paryzy eken. Taǵy bir túısingenimiz: sol paryzdy meılinshe adal atqaryp, jaýapty mindetin tamasha oryndap shyqqan. Kemel tulǵanyń kózi tirisinde syılasqan syrminezderdiń ishinen Saýytbektiń sýyrylyp, ábishtanýdy sonyǵa salýy, joǵary deńgeıge kóterip, kóp jyldarǵy izdenistiń arqasynda el nazaryn aýdarǵan eleýli dúnıe týdyrýy súıinerlik ǵanıbet jaǵdaı, ári-beriden soń eldigimiz ben birligimizdiń de belgisi. Kekilbaevtyń kemeńgerligin aıshyqtaǵan, oıshyldyǵyn zerdelegen 557 bettik bul kitap arqyly onyń avtorynyń da kelisti kemeldigi, oı-tanymynyń bıik óresi men keń órisi kórinbeı qalmady.

Árıne, ulylyq ulaǵatyn árbir sózińde dálelge, dáıekke júgine otyryp, órmegin setinetpeı kesteleý ońaı emes. Osy arada avtorǵa óziniń ómir tájirıbesi, bastan keshken ǵıbratty mysaldar kómekke keledi. Bireýin ǵana aıtaıyq. Adamzattyń Aıtmatovy atanǵan Shyńǵys Aıtmatovtan jıyrma tórttegi Saýytbek suhbat alyp, sońyna qaraı taqyryptan aýytqyp, jaı qyzyǵýshylyqpen qazaq qalamgerleri, onyń ishinde Ábish Kekilbaev týraly pikirin suraıdy emes pe. Bul áńgimeniń de dramasy, tuzdyǵy jetkilikti. Shyqańnyń aýzynan á degende shyqqan jaýaby sál tiksintip tastaıdy. «Oı, ony aıtpa» deıdi ol kisi. Bul «Aralary nashar eken ǵoı, qap, beker surappyn» dep oılap, esin jıǵansha Shyńǵys aǵasy taǵy da «Ony qoı» dep nyǵarlaıdy. Jas suhbatshy jigittiń eńsesi odan ármen túsip, áp-sátte qara aspan jaýyp ketkendeı kúı keshedi. Sóıtse, aqyryn tiktelip, júzine qarasa... jalpaq jahanǵa belgili jazýshy jymıyńqyrap tur eken. Sálden soń oıyn jınaqtap, salmaqty túrde: «On neıscherpaemyı» deıdi... Aıtmatovtyń Kekilbaevqa bergen kesimdi baǵasy. Taýsylyp bitpes, túpsiz tereń telegeı-teńiz dep esepteıdi eken. Ýa, bárekeldi! Osy sózdi aıtqan Shyqańa, ony jadynda qasterleı, sary maıdaı saqtap, ondaǵan jyldardan keıin bizge jetkizgen Saýytbekke de, dúıim dúnıege máshhúr dýaly aýyzdyń sondaı keremet baǵasyna laıyqty Alashtyń aıdyndy, asqar bıik perzenti bolyp týǵan Ábish aǵataıymyzǵa da myń da raqmet. Týsań tý!

El Ábish Kekilbaevty negizinen jazýshy dep biledi. Al bul kitapta avtor ony sýretker retinde emes, oıshyl re­­tinde qarastyrýdy maqsat tutqan. Kekil­­baevtyń kórkem sózine emes, kósem só­zine kóbirek nazar aýdarǵanyn ózi de bir­neshe márte qadap turyp aıtady. Tutas qamtylar bolsa, bir boıynda jazýshynyń, aqynnyń, dramatýrgtiń, aýdarmashynyń, memleket qaıratkeriniń, saıasatkerdiń, saıa­sat­tanýshynyń, tarıhshynyń, fılo­sof­tyń, mádenıettanýshynyń, óner­taný­shynyń, ólketanýshynyń, áleýmet­tanýshynyń, pýblısıstiń, jýrnalıstiń, sheshenniń qabilet-darynynyń tamasha toǵysýy ári sonyń bárin dala da­nysh­pandyǵynyń qaınarynan sýarýy Ábish Kekilbaevty shyn máninde alyp qubylysqa aınaldyrǵany bul kúnde kókirek kózi ashyq qaýym-jurt­shylyqqa belgili aqıqat, biraýyzdan moıyndalǵan fakt. Mundaı fenomenniń aq almastaı alýan qyryn bir kitaptyń qushaǵyna syıǵyzý áste múmkin emestigin Saýytbek Abdrahmanovtyń ońtaıly eskergeni de quptarlyq jaı. Sol sebepten de ol bul erekshe eńbekte qazynaly talant ıesiniń avtordyń óziniń oń jambasyna dóp keletin mádenıettanýshylyq, ónertanýshylyq, saıasattanýshylyq, ta­rıh­shylyq, áde­bıet­­tanýshylyq, ólke­tanýshylyq qyr­la­ryn bólek-bólek zertteý nysanasy etip alyp, sol oraıdaǵy sıpattaryn aıqara ashady, burynǵy ótken Abaı hakim, Ahmet ustazdardyń jalǵasyndaı bolǵan zama­naýı qazaq ǵulamasynyń álemdik aýqymdaǵy asqan oıshyldyǵyn jan-jaqty zerdelep tanytady. Kitapta zamannyń zańǵar oıshylynyń biregeı tulǵasy, bútin beınesi somdalyp shyǵady. Kórkem obraz emes, logıkalyq qısynmen, taldamalyq paıymmen, saraptamalyq sarabdaldyqpen, pýblısıstik tolǵammen, tereń túısikpen qalyptalǵan Ábishtiń abyzdyq sıpaty ashylady. Qazirgi qa­zaq jýrnalıstıkasyndaǵy serkesóz sań­laǵy ǵana emes, ol ári ádebıettanýshy ǵalym, baıypty mádenıettanýshy, kitap­qumarlyǵy stýdent kezinen-aq ańyz bol­ǵan Saýytbektiń de bilimpazdyǵy Ke­kilbaevtaı kemeldermen keleli keńester quryp, aptalap janynda júrýge, saǵattap áńgimelesýge, kemeńgerdiń kóńilinen shyǵýǵa ábden jaraǵanyn da bilemiz, bul jaıdy osy eńbekti oı kózimen oqyp shyqqanda da baıqaımyz. О́ziniń de memleket pen qoǵam isterindegi taǵylym-táji­rıbesine qosa, qaıratkerligi men sa­nat­kerligi eshkimnen kem túspeıtin, bes qarýy saı Saýytbek Abdrahmanovtyń Ábishteı abyzdyń alyp álemin ıgerýge shyǵarmashylyq ta, bilik­tilik te, bilim­dilik te áleýeti molynan jetkilikti bol­ǵanyn kóremiz.

Ulylyq ulaǵatyn uǵyndyrýdy nysa­nalaǵan birinshi taraý kitaptyń barsha mazmun-maǵynasynyń, konsepsııasynyń kilti sııaqty. Kemeńgerliktiń bastaý-bu­laq­tary, arnaly syrlary osy taraýda aǵytylady, tulǵanyń jeke basynyń úl­gisi, rýhanı saqılyǵy, «súrtilmes jady», erek­she zerektigi naqty nusqalady. Endi bir áredikte zamandastary aıtatyn tórt qasıetti alǵa tartyp, daryn qýaty, ushan-teńiz bilimi, tynymsyz izdenisi, alapat jumys qabileti ózimiz bul kúnde kókten túskendeı kórip-bile qalǵan Kekilbaev fenomenin dúnıege qalaı alyp kelgenin dálme-dál tápsirlep, tamyrshydaı tap basyp, ıaǵnı osy ǵajaıyp qubylystyń tabıǵatyn týralap tanytyp beredi ári sony aıǵaqtaý úshin ondaǵan ómirlik, bultartpas mysaldar keltiredi. Iá, Tolstoı týra­ly gazettiń tabaqtaı bir betin tutas alyp jatqan traktatty bir táýlikke jet­­­kizbeı jazyp tastaý Kekilbaevtyń ǵa­na qolynan keler kemeńgerlik emes pe?! Nemese kitap avtorynyń Aqparat mı­nıstri kezinde, 2003 jyly «Mádenı mu­ra» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 100 tomdyq «Álem ádebıeti» serııasyn ja­saqtaýǵa Ábish bilimpazdyń edel-jedel qosqan aqyly, álem ádebıetin jańǵaqtaı shaǵyp ataǵan kitaptary sol jobanyń abyroıyn kóterip, keneresin toltyrǵanyn da endi óziniń «yrzadarlyqpen» eske alýy bir ǵajap. Al saılaý aldynda Baıan­aýylda bolǵan jıyndaǵy baıaǵynyń bı­lerindeı aıtqyr Ábishtiń kósheli sheshen sózben almastaı jarqyldap, arýaqty eldiń aqsaqaldaryn uıytqan sáti tipti ádemi berilgen, oraıly jetkizilgen. Mól­diregen móltek mysaldan, taǵylym shashqan tosyn támsilden Ábish asqary odan saıyn bıiktep, dúıim qazaqtyń úkili úmiti, parasat shyńyndaǵy shamshyraǵy ekendigi asa bir paryqtylyqpen pash etiledi. Aıtylǵan sátinde jurttyń aıyzyn qandyryp, Baıan­aýyl elinde Ábishti asqaqtatyp áketken, han kótertken osyn­daı aıtqyr sheshendiktiń ár-ár jer­den alqa-marjandaı tizilip berilýi oqyr­mannyń aıyzyn qandyryp, ári kitaptyń qundylyǵyn, qyzyqtylyǵyn arttyra túsken. Munshama oqıǵaly, ǵıbratty ómir mysaldaryn qaıdan, qalaı jınaı ber­genine tań qalasyz, avtordyń tııa­naq­tylyǵyna eriksiz tamsanasyz.

Odan soń Ábish Kekilbaevtyń eń bir qordaly qyrlarynyń biri – mádenıet­tanýshylyǵyna oıysyp, osy qasıetine tereńdeı boılap, dendep enemiz. Bul taraýdy beınebir mádenıettaný oqýlyǵy, osy taqyryptaǵy ǵylymı-tanymdyq paıymdama dersiz. Mádenıet týraly túsinigi kitaphana men klýb, kórkemónerpazdar úıirmesi, ári ketse teatr tóńireginen as­paı­tyn ańǵaldar oqysa deımiz-aý osy ki­tapty. Naǵyz mádenıet máıegine qany­ǵar edi. Kekilbaev talantynyń bul qym­bat qyryna kelgende mádenıettanýshy Abdrah­manov alaman báıgege shapqan ar­ǵy­maq­taı kósiledi. «Mádenıet» uǵymy ha­qyndaǵy arǵy-bergi paıymdardy aǵyl-tegil aqtarystyryp alǵa tartady. Ary qaraı Kekilbaevtyń mádenıetti – adamzat qoǵamy damýynyń barlyq satylaryn qamtıtyn biregeı qubylys, ómir súrý óneri, mádenıettanýdy – ǵylymnyń je­ke páni retinde qarastyryp, meılinshe keń aýqymda tanıtyny atap kórsetiledi. Osynaý tolymdy tolǵanystardy zeıin­dep oqý barysynda árbir ultjandy pat­rıottyń keýdesin qazaqtyń mádenı mate­rıaldyq murasynyń baılyǵy úshin, kóne jádigerlerimizdiń yqylymnan ún qatqany úshin, kóshpendilerdiń adamzat mádenıetine qoıan-qoltyq qatystylyǵy úshin maqtanysh sezimi kerneıdi.

О́ner – mádenıettiń bir bólshegi desek, qalamgerdiń ónertanýshylyq qyry da qalys qalmaǵan. Sebebi, óner adamdary, ónernamalyq shyǵarmalar týraly ómir boıy dál Ábishteı tolassyz tolǵaǵan, tó­gildirip jazǵan, zergerdeı zerlep yzǵan qalamger kemde-kem, tipten, joq dese de bolǵandaı. Qanshama maqalalardy bylaı qoıǵanda, qazaq ónerindegi taý tulǵalardyń shyǵarmashylyq portretter, mereıtoılyq baıandamalar – qyrýar qazyna.

Qaı bir tusta ónertanýshylyqtyń ómir­­tanýshylyqqa ulasýy týraly tyń oıdyń shetin shyǵarady. Kekilbaev kýltýrologııasynda mádenıettiń tek mádenı qubylys retinde qarastyrylmaıtyny úlken artyqshylyq ekeni aıtylyp, buǵan da bultartpas dálel-dáıekter keltiriledi. Keshegi keńestik kezeńdegi bir jıynda reti kelip qalǵanda rok mýzyka tabıǵatyn taldaı ashyp tańǵaldyrǵan Ábish Kekilbaev 2001 jyly Túrkııaǵa barǵan saparynda Áz Naýryzdyń kúlli túrkige ortaq me­reke ekenin, onyń ishinde túriktiń de ulttyq meıramy atanýǵa laıyqtylyǵyn kelistire, aıyz qandyryp aıtqanda kárdashtar durys sózge ıilip túsip, keıin Naýryzdy uly dýman, ulttyq toı-mereke retinde atap ótetin bolǵan ǵoı... Soǵan kýá Saýytbek aıtpasa muny da bilmes edik. О́nertanýdyń naǵyz ómirtanýǵa ulasýy osy shyǵar.

El egemendiginiń araı tańyndaǵy til tartysy kezindegi Kekilbaev kúreskerliginen, árıne, kóp jurt burynnan-aq habardar. Myna kitapta sol til taǵdyry sheshilgen taıtalas kúnder oqıǵalary búge-shigesine deıin táptishtelip, tergelip, zor maıdanda qalamyn egeýli naıza, sheshen tilin sur jebe etip eldik múdde jolynda qasqaıyp shyqqan er tulǵaǵa degen qurmetińizdi eresen arttyra túskendeı. Qalamger re­tinde til týraly, onyń alýan máseleleri ha­qynda kóp aıtqany, kóp jazǵany, kór­kem sózinde de, kósem sózinde de, máde­nıet­tanýshylyǵynda da til shuraıyn, afo­rıstıkasy men evfonııasyn oraıly paı­dalanǵanyn da, tarıhı leksıkologııamyzdy qalaı baıytqanyn da jerine jetkize aıtady. Iá, Ábish Kekilbaev – ana tilimizdiń aıbynyn asyryp, aıdynyn tasytýǵa eren eńbek sińirgen er dese, sol tujyrymǵa qaltqysyz qol qoıamyz, rııasyz senemiz.

Táý eter Táýelsizdigimizdiń Ábish Kekil­­baevtaı jarshysy, sonyń baıandy­ly­ǵy­nyń baıyptap qorǵaýshysy, eldiń ótkenin, bú­gini men bolashaǵyn kemel oıdyń ele­ginen sanattap ótkizýshisi bol­ǵandyǵy halqymyzdyń mańdaıyna bitken baqpen parapar-dy. Bul kezde qazaqqa qalamger Ábishten góri qaıratker Ábishtiń keregirek bolǵandyǵyn da dáleldi aıtady. Iá, «Táýelsizdik tolǵaýy», «Beterden de beter bar», basqa da klassıkalyq pýblısıstıka týyndylary dál osy tusta jazyldy, táýelsizdikti keýdesin oqqa tosqan qas batyrdaı qorǵaǵan jaýynger sózder tal­qyly minberlerden dál osy almaǵaıyp kezderde aıtyldy.

Endi bir oraıda ǵalymdyq qasıetpen tarıhtan taǵylym tartqan tarıhshyl Kekilbaevpen ushyrasamyz. Ult tarı­hynyń talaı kómeski betterin tarıhshylardan buryn túgendep bergen tarıhı-tanymdyq týyndylaryna júginemiz. «Talaıǵy Taraz», «Túrkistan taǵylymy» atty tarıhı baıan, tarıhnamalyq esse­lerinen baǵzydan búginge jetip sal­ta­­nat qurǵan qazaq mádenıetiniń kere­mettigimen kózbe-kóz júzdesemiz. Bular­dy bylaı qoıǵanda, «Úrker» men «Eleń-alań» dılogııasy, búkil kórkem shyǵar­mashylyǵy tunyp turǵan tarıh emes pe. «Shandoz» derekti-tarıhı baıanynda Mahambettanýdy jana bıikke kóteripti. Alǵashqy Beıbarystanýshymyz jáne de Ábish Kekilbaev eken. Bul jaıdy da Saýytbektiń eńbeginen bilip súıinemiz. Jaı ǵana bilip qoımaımyz, tereń taldaýy arqyly jan-jaqty zerdelep tanımyz.

Ábishtiń ádebıet álemindegi nemese álem ádebıeti oraıyndaǵy bilim­pazdyǵyn bajaılap baıyptaǵan kezde tipten eliktirip baýrap alady. Kezinde «Folk ýnd Veld» baspasy anyqtaǵan «Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 100 úzdik jazýshysy» qataryna keńestik ádebıet klassıkteri Sholohov, Pasternak, Ahmatova, Ǵamzatovtarmen qatar enip, qazaq kórkem sóziniń ataǵyn asyrǵanyn da eske salyp, mereıimizdi taǵy bir tasytyp qoıady. Sondaı Ábishtiń qazaq ádebıetiniń, qalamdastarynyń árbir tabysyna qýana qalam tartpaǵan kezi de joq ekenin nesheme mysalmen ejiktep aıtýdy umytpaıdy. Osyndaı kóp-kóp jaqsy qasıetterimen Saýytbektiń kitaby janǵa shýaq tógip, sáýle sebeleıdi der edik. Zııatker tulǵa retinde tanymal avtor shyn máninde saqı da sarabdal dúnıe týdyrǵan. Buǵan barshamyz qýanamyz.

«Abyz Ábish» atty tolǵanystar kita­byn ult kemeńgeriniń uly rýhyna somdalyp soǵylǵan eren eskertkish dep baǵa­lasaq, aqıqaty da, ádili de sol. Bizdiń ult­tyq maqtanyshymyz bolyp tabylatyn Ábishteı abyzdyń abyzdyǵyn aıshyqty ashqan, talant tegeýrinin tereń tanytqan bul kórnekti kitapqa aldaǵy alamanda aq jol tileımiz. Aıtqandaı, báıgeniń irikteý týrynda tarazyǵa tartylǵan týyndylardyń arasynda eń kóp daýys alǵan eńbek tap osy kitap bolǵany da úmitimizdi úkileı túskendeı.

 

Qorǵanbek AMANJOL,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar