Sýretti túsirgen Erlan Omar, EQ
О́mirdiń mánin, maǵynasyn, dostyq pen joldastyqtyń ara qatynasyn, nannyń, aqshanyń qadirin túsinip qalǵan, bilimge talpynǵan qyz-jigitter bolatynbyz. Kúni keshe biri padashy, biri qoıshy, biri shahter, biri monter, biri morıak, biri soldat, biri saýynshy, biri dıqan, biri dúkenshi, biri shofer, biri traktorıst, biri komsomol qyzmetkeri, biri qurylysshy bop ár salada jumys atqaryp kelgen 50 bala tuńǵysh ret 1 qyrkúıekte úlken aýdıtorııada bas qostyq. «Aýdıtorııa» degen sózdi birinshi ret osynda kelgende estigender de bar. Biz úshin bári tańsyq, bári jumbaq, bári ǵajap, bári sesti. Ýnıversıtet muǵalimderin kóre bastadyq. Myrzataı Joldasbekov, Hanǵalı Súıinshálıev, Temirǵalı Nurtazın, Beısenbaı Kenjebaev, Zeınolla Qabdolov, Orynbasar Tólegenov...
Akademık degendi (Ismet Keńesbaev) estýimiz bolmasa kórmegenbiz. Aýdıtorııaǵa akademık kirip kelgende bárimiz tańǵajaıyp qubylys kórgendeı oryndarymyzdan atyp turyp, jansyz adamdaı qattyq ta qaldyq. Sóıtsek, onyń da eki qol, eki aıaǵy bar, bizge uqsaǵan dene músheleri de túgel, kádimgi adam eken. Tipti «Sálámatsyzdar ma?» dep qazaq tilinde sóıleı de alatyn bop shyqty.
Ol sóılep ketti. Sálden soń baryp: «Nege túregep tursyńdar! Otyryńdar!» – degenshe túregep tura berippiz.
Biri shofer, biri monter, biri padashy, biri saýynshy bop kelgen 50 qyz-jigit satyrlap otyra kettik te, akademıktiń aýzyna úńildik.
Stýdenttik ómirimiz osylaı bastalyp edi-aý!
Bir-birimizben tanysa bastadyq. «Ne zat», «quıttaı», «men qasqa» dep sóıleıtin, ádemi degendi «áıbát» deıtin, «tura turchańchy, chaı ichip bolaıyn», «oı, sabaz!», «pysqan dińke» (pisken qaýyn), «júdá jaqsy boldy» dep sóıleıtin ártúrli taqylettegi jastardyń jappaı tanysý prosesi bastalyp ketti. Qudanyń qudireti, adamdar dostyqty tańdamaıdy eken, «dostyq» degenniń ózi adamdardy iriktep, sypaıy dostyq, kóńil dostyq, shyn dostyq degen uǵymdar da birte-birte anyqtala bastaıdy eken.
Basqalarmen de aralastyq, biraq ózgelerden góri shaǵyn top kóbirek birge júre bastadyq. Olar: burynǵy Gýrev, qazirgi Atyraý oblysy, Taısoıǵan aýdanynan kelgen, bizden bes jas úlken, aqyn retinde aty shyǵa bastaǵan Marat Otarálıev, mańǵystaýlyq Leben Sádýaqasov, shymkenttik Tólen Ábdiqanıev (shashy qoıý bolǵan soń jaldy Tólen dep atap ketkenbiz), Aqmuratov Tólen (shashy suıyqtaý bolǵan soń jalsyz Tólen dep ketkenbiz), Jambyl oblysynyń «О́sken órken» aýylynan Ádil Dúısenbekov, Elen Álimjanov, Marat Otarálıev aýylda 5 jyl ártúrli jumys istep kelip oqýǵa túsken, al jaldy Tólen bolsa Ashysaı ken ornynda 7 jyl shahter bop istegen. Jalsyz Tólen eki jyl mektepte eńbek etipti, Ádil Dúısenbekov «О́sken órken» kolhozynyń keńsesinde jumys atqarǵan, men bolsam montermin.
Jas jaǵynan da, kásip jaǵynan da, minez jaǵynan da árqıly osyndaı stýdentter ýnıversıtettegi oqý bastalǵan kúnnen bastap, bitirip shyqqansha jubymyz jazylmady. Bizdi biriktirgen ne edi? Ýaqyt bıiginen qarap tursam, bizdi biriktirgen kúsh – bir-birimizge degen adaldyq eken. Sonan soń – ıýmor. Bir-birimizdiń kemshiligimizdi kóre qalsaq ony ázilge aınaldyrý, bilmestikke keshirimmen qaraı bilý, bar kezde de, joq kezde de qalpyńnan ózgermeý, qajet kezinde bir-biriniń qasynan tabylý.
Sondaı dostardyń biri – Sen ediń, Ádil! «Qudaı ajyratpasa adam ajyratpas dos» degen ras bolsa, biz dál solaı ómir súrip, ekeýmizdi Qudaı ajyratqansha aramyzdan qyl ótpedi. Táýelsizdik alǵan soń «Egemen Qazaqstan» gazeti jańa astana – Aqmola qalasyna aýysty da, sen de óziń qyzmet istep júrgen ujymyńmen birge jańa jerge qonys aýdardyń.
Aramyz alystady, kóńilimiz alystaǵan joq, sen sýyq jaqqa kettiń, kóńilimiz sýyǵan joq, Ońtústik astana men Soltústik astananyń arasy myń shaqyrymnan astam, júregimiz adasqan joq. Astanaǵa kelgen saıyn saǵynyshymyzdy saıabyrsytyp, qushaqtasyp jatqanymyz. Birge otyrǵanda ne týraly sóıleýshi ek? Árıne, jastyq shaq, stýdenttik kez, I kýrsta maqta terýge aparǵan kezdegi qyzyq oqıǵalar, jyl saıyn astyq jınaýǵa tyń oblysyna aparǵan kezdegi bastan keshken qyzyqtarymyz... Orys mehanızatorlarymen eregis. Tóbeles. Boks seksııasyna qatysyp júrgen aqyn Jumataı Jaqypbaevtyń ózinen eki esedeı uzyn, eńgezerdeı kombaınerdi bir-aq uryp sereıtip salǵany, О́sken (31 jasta) men Esken Elýbaevtyń ashanada orys mehanızatorlarymen borsh tasyp júrgende tóbelesip, О́skenniń alasa boıly, shegir kóz, myǵym jigittiń tóbesinen ystyq borshty saý etkizip tóge salǵany, onyń ári qaraı eshteńege shamasy kelmeı dalaǵa «mamalap» tura qashqany, sol eki arada uzyn boıly aqynymyz Esken Elýbaevtyń eki traktorısti eki uryp, qolyndaǵy borshtarymen sileıtip salǵany... Taıaq jegen tyń ıgerýshiler jınalyp, jatqan jerimizge kelip, úlken maıdan – «Kúlik shaıqasyn» ashar dep, túnimen uıyqtamaı, jigittermen qatar qyzdarymyz da qorǵanýǵa daıyn bop otyrǵandary... Jergilikti qazaqtardyń rıza bolǵandary... «Basynyp bara jatyr edi, júnderi jyǵylyp, jýasyp qalypty» dep kóńilderiniń kóterilip qalǵanyn aıtyp qýanýlary...
Osylardy eske túsirsek – bári ertegi sııaqty.
Maqta terýge barǵan kezimizdegi bir Marat Otarálıevtiń ózi tunyp turǵan anekdot edi ǵoı. Brıgadır árqaısymyzǵa eki júıekten beredi. Appaq bop ashylyp turǵan maqtany terip, aıaǵyna sheıin shyǵýyń kerek. Marat bolsa maqtanyń terilgenine qaramaı, áńgimesin soǵyp, bizdiń qatarymyzdan qalmaı kele jatady. Al artyndaǵy maqta sol kúıinshe appaq bop samaladaı saırap tur. Muǵalim Myrzataı Serǵalıev:
– Otarálıev! Beri qaıt! О́ziń zýlap barasyń, al myna maqtalaryń sol kúıi appaq bolyp qalyp jatyr! – deıdi zekip. Marat bolsa aspaı-saspaı:
– Aǵaı men terip ketkem. Men ketken soń ashylyp qalǵan bolar! – dep jaýap beredi ǵoı.
Marat keshke qaraı ábden sharshap, qara tory júzi men kirpigine shań qonyp, erni kezerip, jurttyń eń sońynda kele jatady. Myrzataı Serǵalıev onyń ıyǵyna qolyn salyp:
– Hal qalaı Marat? – dese, sóıleýge shamasy áreń kelip, ilbip kele jatqan Marat «...Keremet» dep jaýap beredi. Al jumysqa bararda ol taǵy da jurttyń eń sońynda amalsyz ilbip kele jatqanyn kórgen Myrzataı aǵa:
– Marat, osy sen nege ylǵı jurttyń sońynda júresiń? – degende, ol:
– Kóp adam jolǵa shyqqanda áıteýir bireý sońynda kele jatý kerek qoı, – dep qınalmaı jaýap bere salýshy edi.
Aıta berseń mundaı sátter bitpeıtin epopeıadaı kórinedi.
Úshinshi kýrsta sen áskerge kettiń. Bir top stýdent bop shyǵaryp saldyq.
Úzbeı hat jazysyp turdyq.
Sen áýe desanty batalonynda áskerı boryshyńdy 1967 jyly bitirip keldiń de, oqýyńdy jalǵastyrdyń. Biz bolsaq 1966-jyly ýnıversıtetti bitirip, ár qaısymyz ár salada qyzmet isteı bastadyq. Kópshiligi týǵan óńirlerine ketti. Almatyda qalǵanymyz sanaýly ǵana. Esken Elýbaev, dıktor Saýyq Jaqanova, Baýyrjan Jalmıev, Ámirolla Sarıev, Sabyr О́tepbergenov jáne men.
Bizdiń dostyq qarym-qatynasymyz qaıta jalǵasty. Sen kelgenshe men 1966 jyly 5-kýrsta júrgende «Beket» atty tuńǵysh kitabymdy shyǵaryp, úılenip te qoıǵan edim. Kitapty, úılený toıyna degen shaqyrý bıletti saǵan salyp jibergen bolatynmyn. Kitapty oqyp qýanyp, úılený toıynda bola almaıtynyńa qatty ókinip hat jazǵanyń áli esimde.
Ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrgen kezińde sen elimizdiń bas gazeti – «Sosıalıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaqstan») gazetine qyzmetke turdyń. Respýblıkanyń mańdaı aldy bedeldi basylymynda stýdent kezden-aq qyzmet isteý ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan edi. Sol gazette júrip, Gınnestiń rekordtyq kitabyna enetindeı uzaq ýaqyt qyzmet atqardyń. Eńbek kitapshańda eki-aq jol jazý turdy: «Qabyldandy», «Zeınetke shyǵýyna baılanysty qyzmetinen bosatyldy» degen. Osy eki joldyń arasynda seniń búkil ǵumyryń jatyr edi. Osy eki joldyń arasynda sen elimizge áıgili jýrnalıst atandyń, osy eki joldyń arasynda sen bólimniń kishi qyzmetkerinen bólim meńgerýshiligine, redkollegııa músheligine deıin adal eńbegińmen jettiń. Eshkimge jaramsaqtanbadyń, laýazym ıelerine jaltaqtap jaqyndamadyń, týra da taza jolmen júrdiń.
Osy eki joldyń arasynda sen jazýshy retinde de ısi qazaqqa tanymal qalamger atandyń. О́zge jazýshylar sııaqty ár kitabyń shyqqan saıyn ony qalyń jurtqa jarnamalap, tusaýkeser ótkizip, dabyra qylýdy qajet etpediń. Bul da seniń ejelden qalyptasqan ishki mádenıettiligiń men sypaıylyǵyń, qanaǵatshyldyǵyń men dabyra súımes qarapaıymdylyǵyńnan edi.
Sen onnan astam kitaptyń avtory boldyń. Ol kitaptaryń jaıly aspandatyp madaqtaǵan maqalalar aǵyl-tegil jarııalanyp jatpasa da, ádebı ortanyń nazarynan tys qalmaı, synshylar men zamandas jýrnalısterińniń jyly lebizderinen qur alaqan qalǵan joq. Ásirese «Meniń Sheraǵam» degen Sherhan Murtaza jaıly jazǵan pýblısıstıkalyq esseń kópshilik nazaryna birden iligip, dýaly aýyzdardyń ystyq lebizine ıe boldy. Ol kóp uzamaı orys tiline de aýdarylyp, «Prostor» jýrnalynda jarııalandy. Ýaqyt pen kúsh-jigerdi jep qoıatyn jýrnalıstik qyzmetpen qatarlastyra júrip talaı kitaptyń avtory boldyń. Oqyrman qaýymnyń esine salý úshin olardy atap ótsem artyq bolmas. «Aq kúmbez», «Kókjıek», «Júrek jylýy», «Tergeý áli bitken joq», «Qara shańyraq», «Sheraǵańnyń sherýi», «Meniń Sheraǵam», t.b. Bul kitaptar seni «Qazaqtyń belgili jazýshysy» bop qalyptasýyńa, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi bop tanylýyńa mol áser etti. Eńbekterińniń bári memleket tarapynan elenbeı qalǵan joq. 1987 jyly QR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet Gramotasymen, 2002 jyly «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldyń.
«Egemen Qazaqstan» gazetinen zeınetke shyqqan soń, da elińe qyzmet etýińdi toqtatqan joqsyń. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń baspasóz qyzmetinde redaktor bop qyzmet atqardyń.
Qaıdan bileıik, bul seniń sońǵy qyzmet ornyń eken. Sońǵy kezdeskenimizde densaýlyǵyń da, kóńil kúıiń de jaqsy edi. Kezdesý qurmetine bir-eki rıýmkany oılanbastan tartyp jibere de salýshy ediń.
Sen tuńǵysh perzentiń, polkovnık Aıdaryńnyń taban astynda júrekke jasaǵan operasııa ústinde qaıtys bolǵanyn kótere almadyń. Orny tolmas qaıǵy ishińe kúıik bop tústi. Sol kúıik seni ishteı mújip tyndy. Darıǵanyń aıtýy boıynsha, sen esh jeriń aýyrmasa da tamaq ishpeı, «Aıdar jalǵyz jatyr» dep aıta beripsiń.
Aqyry qasyna baryp tynysh taptyń.
Sen ekeýińdi qatar jerleımiz degen kimniń oıyna kirip-shyǵypty.
Kóktóbeniń baýyrynda, Kóktóbege aparar aspaly joldyń astyndaǵy jeke páter jaldap turyp jatqanymyzda ekeýmiz de uldy bolyp edik. Aldymen meniń ulym – Estııar, sonan soń seniń ulyń Aıdar dúnıege kelip edi. Ekeýi de tel ósti. Onan soń meniń egiz qyzym – Aıman, Sholpan dúnıege keldi. Ekeýiniń de atyn sen qoıyp ediń. Aıdardan soń senderdiń ot basylaryńa eki qyz kep qosyldy. Onyń atyn Elıgaı, Jazıra dep men qoıyp edim. Ár mereke, ár demalys saıyn bir-birimizsiz as batpaýshy edik. Eki-úsh kúnge bir jaqqa kete qalsaq, balalarymyzdy bir-birimizge tastap, alańsyz júre berýshi edik.
Sol balalarymyz da ósti, jetildi, ár qaısysy óz ómir joldaryn taýyp, aldy elýden asa bastady.
Dostarymyzdyń da qatary jyl saıyn sırep barady. Saǵadı aqyn aıtqandaı, «Inyh ýje net, a te daleche». Sol «ınyh ýje nettiń» ishine oıda joqta sen de enip kettiń.
Esińde me, 2016 jyly ýnıversıtetti bitirgenimizge 50 jyl tolýyna baılanysty Almatyda kezdesý ótkizbek bop, gazetterge habarlandyrý bergenimiz. Kezdesýdiń uıytqysy bolǵandyqtan, habarlandyrýdyń sońǵy jolyn bylaı aıaqtap edim ǵoı: «Qurmetti dostar! Kim qaıda júrse de kelýge tyrysyńdar. Qarajat jaǵyn oılamańyzdar, bárin ózim kóteremin, tek Almatyǵa jetseńizder boldy. Bul bálkim bizderdiń sońǵy kezdesýimiz bolýy múmkin». Ár jerden jıylyp, on shaqty ǵana adam keldi. Burynǵy biz oqyǵan ǵımaratta, qazirgi Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń zalynda bas qosyp, oǵan eń alǵashqy ustazymyz – Myrzataı Joldasbekovti shaqyryp edik. Jeńgemiz ekeýi kelip, bas qosýymyzdyń mánin kóterip tastap edi ǵoı. Bárimiz stýdentter sııaqty aýdıtorııada otyrdyq. Esimizde qalǵan baıaǵy stýdentterdiń famılııalaryn tizip berip, Myrzekeńniń qolyna jýrnal ustatyp edik. Ol kisi de baıaǵy kezin saǵynyshpen eske alyp, jýrnal boıynsha famılııalardy jeke-jeke atap tekserip ótip, jastyq shaǵy esine túsip, ózi de tolqyp ketip edi ǵoı.
Emtıhan tapsyrǵan bop, ár «stýdenttiń» aldyna bir-bir suraq qoıdyq. Árıne, búgingi ómirge baılanysty ózekti suraqtar. Basqa kýrstan leksııa tyńdamaq bop, Beksultan Nurjekeev, Qadirbek Segizbaev, Qýanyshbaı Qurmanǵalıevtar ruqsat surap kirip, olar da «emtıhan tapsyryp edi».
«Sabaq» sońynan akademııanyń ǵylymı keńes ótetin úlken zalynda qonaqasy uıymdastyryp edim. Sol qonaqtardyń qatarynda ýnıversıtetti bizden keıin bitirseń de, Darıǵa ekeýiń eski dostar retinde qatysyp edińder. Sol kezdesýge kelgender kóp bolmady. Esken Elýbaev, Saýyq Jaqanova, Ábzelhan Mahambekova, Tórehan Tasbolatov, Asyltaı Muqajanov, Elen Álimjanov.
Eki-úsh kúnnen soń «Egemen Qazaqstan» gazeti osyndaı qyzyq kezdesý jaıly «Elý jyldan sońǵy emtıhan» degen jarasymdy maqala jarııalap, kóptiń qulaǵyn eleń etkizip edi.
Esińde bolsa ár kúniń, bizdiń ómirimiz bitpeıtin dastan sekildi eken. Qazirgi jazǵanym kóldiń jaǵasynda otyryp bir shelek sý alǵanym sııaqty ǵana eken.
Buryn da ótken ómirimizdi saǵynyp eske alýdan jalyqpaýshy edik. Aramyzdan sen de kettiń Ádil! Saǵynyshymyz ben opynysymyzdy eselep kóbeıtip kettiń.
Endi olar azaımaıtyn shyǵar.
Dýlat ISABEKOV
