Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Uly dalanyń ulanǵaıyr bir óńiri – qasıetti Shyńǵystaýda, budan 175 jyl buryn, tamyljyǵan tamyz aıynyń 10 juldyzynda dala danyshpany Qunanbaı shańyraǵynda Abaıdyń ómirge kelýi – qubylys, álem tańǵalǵan qubylys!
Osy qubylystan soń álem órkenıetine kóshpendiler mádenıetimen úlken olja salǵan Uly dalanyń ómirinde uly ózgeris bastalyp, ulttyq rýh asqaqtatady. Ulttyq rýhty kóterip, sanaǵa sáýle túsirgen uly tulǵa, ulaǵatty qubylys – Qunanbaı qajynyń perzenti bolyp ómirge kelip, adamzattyń asylyna aınalǵan uly Abaı, uly qubylys!
Sol qubylysty «Abaı joly» atty áıgili roman-epopeıasyna altyn arqaý etken Muhtar Áýezov shyǵarmasy álemdi sharlap, qubylysty qulpydaı qulpyrtty.
Bul Abaı – qubylys nurynan túsken jaryq sáýle edi.
Abaı – qubylys ómirge kelgeli eki ǵasyrǵa jýyq, Áýezovtiń «Abaı joly» jaryq kórgeli júz jylǵa jaqyn ýaqyt ótti. Sodan beri álemde talaı ózgeris boldy. Keıbir memleketter men halyqtar ómirden ozdy. Teńizder tartyldy, taýlar shókti. Al Abaı – qubylys, ol jaıly jazylǵan uly shyǵarma – «Abaı joly» adamzatpen birge jasasyp keledi.
Abaı – adamzattyń Abaıy!
Abaı – qubylys!
Daralyq syry
Sonaý tý alysta qalǵan aty belgisiz arǵy dáýirlerden kúni búginge deıin adamnyń aqyl-oıy men qııalynan nebir ǵajaıyptar týyp, adam qolymen talaı keremetter jasaldy. Perǵaýyndar pıramıdasy, Semıramıdanyń aspaly baǵy, Efes qalasyndaǵy ǵıbadathana, Zevs músini, Mavsol patsha mavzoleıi, Rodos alyby, Aleksandrııadaǵy ejelgi dúnıe shyraǵy – álemniń jeti keremeti, onan soń segizinshi keremet Táj-Mahal mazary ómirge keldi. Adamnyń aqyl-oıy atom qýatyn beıbit maqsatqa paıdalana bastady. Kári tarıhtyń ózin tańǵaldyryp ǵaryshqa ushty. Sóz joq, munyń bári adamzat týǵyzǵan ǵajaıyptar. Osy keremetterdiń biri ǵana emes, biregeıi – adamzat danalyǵy týǵyzǵan beıneler álemi – ádebıet. Ǵasyrlar boıy saqtala beretin baılyqtary bar ádebıettiń eń úzdik úlgilerin týǵyzǵan talant aspandaǵy aı men kúndeı aıaýly. Kemel oıly kemeńger talanttyń ózi de, onyń qaıtalanbas has týyndylary da zeńgir kóktegi kún, alys juldyz jaryǵyndaı qýatty da shýaqty!
Sol kemel oıly kemeńger talanttardyń nár alatyn qaınar bulaǵy – uly Abaı, Abaı ilimi, danalyqtyń daralyq syry. Kók aspandaı kórsetpeıtin kólemin, kók muhıttaı ólshetpeıtin tereńin Abaı qubylys ǵasyrlarǵa shydas berer berenim aspandaǵy Aı men Kúndeı aınalaǵa únsiz sáýle shashyp tur. Abaı orystyń Tolstoıy, ózbektiń Fırdaýsıi, tájiktiń Rýdakıi, nemistiń Getesi, aǵylshynnyń Shekspıri, fransýzdyń Balzagy, ıspannyń Servantesi, arabtyń Iýsef As-Sıbaıy, japonnyń Harýkı Mýrakamı... taǵy basqa da álemdik deńgeıdegi uly tulǵalarmen talant, aqyl-parasat jaǵynan qandas, týystas. Abaı solarmen ıyqtasyp qatar tur. Bulaı deý de az olardan bir eli bolsa da bıik. Buǵan onyń óleńmen, qarasózben on alty órim qamshydaı jymyn bildirmeı qatar órgen qatpary qalyń, qaltarysyn kez kelgen jan uǵa bermeıtin, túnde de jarqyraıtyn san qyry daralyq syry aıqyn aıǵaq.
Danalyq jaryǵy
Tas tóbeden quıylǵan sol sáýlege shomylǵan danalyq jaryǵynan nár alǵan áridegi álemdik deńgeıdegi tulǵalardy túgendemeı-aq, beridegi Mustaı Kárim, Rasýl Gamzatov, Oljas Súleımenov, Paýlo Koelo, Anar, German Kant, Rıma Kazakova, Evgenıı Evtýshenko, Momyn Kanoat, Lıýdmıla Shıpahına, Robel, Aleks la Gýma, Felıks Kýznesov, Iýrıı Bondarev, Shyńǵys Aıtmatov, Sergeı Mıhalkov, taǵy basqa san sańlaqty aıtsaq ta jetkilikti. Álem ádebıetine azbas, tozbas mol olja salǵan bulardyń da oıyn oıatqan, sanasyna sáýle quıǵan qudaı tektes qudiret Abaı!
Bul az deseńiz, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı: «Abaı – rýhanı reformator. Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qaıtalap, qadap aıtqandaı: «Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary».
Qazaqstan Prezıdenti, álemdik deńgeıdegi asa salıqaly, asqan salmaqty Abaı danalyǵynan nár alǵan, Abaı danalyǵynyń jaryǵy túsken Qasym-Jomart Toqaev Abaıdyń danalyq jaryǵy jaıly: «Eń aldymen, bilim ıgerý. Biz búkil álemdi aqyl-oı men parasatty paıym arqyly ǵana moıyndata alamyz. Zaman talabyna saı bilim alý ıntellektýaldy ult qalyptastyrýǵa jol ashady. Ekinshi, tárbıe máselesi. Sondyqtan óskeleń urpaqqa durys baǵyt bergen jón. Aqynnyń «Paıda oılama, ar oıla, talap qyl artyq bilýge» degen ósıetin árdaıym sanaǵa sińirý qajet.
Úshinshi, jańa kásip ıgerý. Aqyn ár qazaq óz isiniń sheberi bolsa dep ar-mandady. Ásirese básekelestikke toly almaǵaıyp zamanda munyń máni zor. Abaı: «Mal kerek bolsa, qolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy» deıdi. Biz eńbekke, jańa óner ıgerýge degen kózqarasymyzdy túbe-geıli ózgertýge tıispiz. Baılyqtyń da, baqyttyń da kilti – óziń súıgen kásipte.
Tórtinshi, yntymaq máselesi. Abaı árdaıym qoǵamnyń bereke-birligin arttyrýǵa den qoıdy. Ol «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń – bári bos» dep, eldi tatýlyqqa shaqyrdy.
Biz asa kúrdeli kezeńdi bastan ótkerýdemiz. Osyndaı sátte bir-birimizge qol ushyn berip, ózara mámile men yntymaǵymyzdy arttyra túsý asa mańyzdy. Kemeńgerdiń de jan-júregimen tilegeni jurtynyń amandyǵy men ultynyń tutastyǵy edi. Sondyqtan búgingideı qıyn shaqta Abaı murasyna júginý óte ózekti bolyp otyr.
Abaı ónegesiniń quny dáýir almasqan saıyn artpasa, kemimeıdi. Ol barshaǵa túsinikti ári kúlli adamzatqa ortaq. Onyń qara óleń bolyp órilgen jáne qara sóz bolyp tógilgen oralymdy oılary áli kúnge deıin ómirlik baǵdar bolyp keledi.
Ultynyń bolashaǵy úshin qam jegen uly oıshyl kúlli jurtshylyqty da mahabbat pen meıirimge úndedi. Aqynnyń osyndaı adamgershilik qaǵıdattary elimizdiń búgingi urpaqtary úshin de asa qajet», – dep tolymdy oı tolǵady.
Abaıdyń danalyq jaryǵy «Nurly joldy» nurlandyryp tur.
Máńgilik saǵynysh
Tarıh – ana uzaq tolǵatyp, sırek týatyn uly tulǵalar bir halyqta ǵana emes, bar halyqta da bar. Olar bir ulttyń ǵana emes, barlyq ult, barsha halyqtyń maqtanyshy. Álemdik asyl qazynaǵa olar qosqan jaýharlar adamzattyń ortaq ıgiligi. Hakim Abaı osy sanattaǵy sańlaq. Ol alyptar tobynyń kóshbasshysy. Abaı syndy uly tulǵalar aq bas shyndary alqarakók aspanmen talasqan asqar taýlar sekildi qashyqtan qarasań aıbyndy, susty, keıde, tipti sýyq bolyp kórinedi. Al sol alystan aıbyndy kóringen asqar taýlardyń janyna jaqyn kelseń, ózgeshe bir jylylyq, tartymdylyq tabasyń.
Kisilik pen kishiliktiń erteden egiz ekenin tanısyń. Alystan asqaqtaǵan zeńgir taýlar janyna kelseń, jaıqalǵan baý-baqsha, baýyrynan qulaı aqqan syńǵyr bulaq, tósinen kókke shanshylǵan syńsyma kók maısa, kógerim talymen aıalap, saıasyna alady. Uly taýlar men uly adamdar arasynda ǵajaıyp bir uqsastyq qana emes-aý, tabıǵı týystyq, ony aıtasyz, qandastyq, tutastyq bar. Esimi men eńbegi elimizge, ony aıtasyz búkil dúnıejúzine máshhúr alyptar jaıly kóńilge túıer oıdyń biri osy. Abaı – osy saptaǵy sańlaqtardyń basynda turǵan alyp!
10 tamyzda ultymyzdyń uly aqyny, oıshyl tulǵasy Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 175 jyl toldy. Budan shırek ǵasyr ýaqyt buryn Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Abaıdyń 150 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde ótkizilgen bolatyn. Al bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen 10 tamyz «Abaı kúni» bolyp bekitildi. Bul hakim Abaıdyń týǵan kúni, poezııa kúni, ulttyq rýhty asqaqtatatyn búkilhalyqtyq mereke!
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń: «HIH ǵasyrda ómir súrip HHI ǵasyrdyń sózin sóılegen danyshpan retinde álemge tanytýymyz kerek. Árbir qazaq Abaımen maqtanýǵa tıis» degen sózinde tereńnen tebirenip shyqqan tekti oı bar. Sol oıǵa arqa tirep Abaıdy álemge áli de tanyta, nasıhattaı túsýimiz kerek. Bizdiń bul oıymyzdy Memleket basshysynyń: «Bizdiń oıshyldyń ónegeli ómiri men taǵylymy týraly týraly aıtýdan jalyqpaımyz. Ásirese qazirgi Qazaqstan qoǵamyn Abaıdyń rýhanı ustanymyna saı damytý asa mańyzdy. Men bul jóninde «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalamda keńinen aıttym. Bıylǵy jyl halyqaralyq «Abaı jylyna» aınaldy. Álemniń kóptegen elderi onyń shyǵarmashylyǵyna nazar aýdarýda. Qazaqstannyń bastamasymen jáne IýNESKO-nyń qoldaýymen uly aqynymyzdyń 175 jyldyq mereıtoıy jahandyq deńgeıde atalyp ótýde. Aqynnyń baǵa jetpes murasyn uǵyndyrý jáne dáripteý – azamattyq paryzymyz. О́ıtkeni Abaı – álemdik deńgeıdegi kemeńger tulǵa. Abaıtanýdyń tuǵyrnamalyq negizi de osy bolýǵa tıis. Qazir aqynnyń eńbekterin halyqaralyq ǵylymı aınalymǵa engizý úshin naqty jáne maqsatty jumystar qolǵa alynýda. Onyń shyǵarmalary álemniń on tiline aýdarylyp, baspaǵa ázirlendi. Bul kitaptar júzden astam eldiń kitaphanalary men mádenı ortalyqtaryna jiberiledi. Birqatar sheteldik aýdarmashylarǵa, Abaıdyń shyǵarmashylyq murasyn zertteýshiler men nasıhattaýshylarǵa meniń Jarlyǵymmen memlekettik nagrada berildi. Abaı rýhyn ulyqtaý sharalary jalǵasýda. Sheteldegi elshilikterimizdiń janynan Abaı ortalyqtary ashyla bastady. Aqynnyń shyǵarmashylyǵyn júıeli zertteý úshin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti janynan Abaı akademııasy quryldy» degen sózi qýattaı tústi.
Abaı jaıly buryn da, búgin de talaı tamasha eńbekter jazyldy. Solardyń ishindegi sońynda soqpaq salǵan, tyń, ordaly oı aıtqan asa baǵaly, tulǵaly týyndy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasy. Bul aty maqala bolǵanymen zaty úlken monografııanyń júgin kótergen azbas, tozbas, máńgilik eńbek!
Qalamy ushyna orala ketken «Máńgilik sózi uly Abaıǵa degen máńgilik saǵynysh otyn taǵy da úrleı tústi. Iá, biz Abaıdy saǵynamyz. Abaıdy saǵyný – ulylyqty saǵyný, qubylysqa tabyný. Bul máńgilik saǵynysh.
Adastyrmas aq juldyz
Ulylyqtyń bir ólshemi aspan
Bul dúnıede odan bıik, odan keń ne bar?! Usha bilgen qanatqa dúnıe keń deıtinimiz de sodan. Áıtse de, bıikke ańsary aýǵan qushtarlar qanshalyq kóp bolsa, sol bıikke shyrqap shyqqan qyrandar sonshalyq az. Ol zańdy da. Bıiktik talanttar men qanattylardyń ǵana mekeni. Qur qyzyǵý men qurǵaq qushtarlyq qushaǵyna syımaıdy. О́mirdiń osy bir qatal, ádil zańy ónerge de tıesili. Sodan da bolar qalamgerler az, jarqyraǵan jaquttaı qat.
О́mirdegi sııaqty ónerde de ońaı baqyt bolmaıdy. Qymbattyń bári qıynǵa túsedi, jazýshy joly – shyń men shyńyraýdyń eki aralyǵynda qıyn asýǵa órmelegen taýdyń tar jol, taıǵaq keshýi tárizdi. Oń jaǵyndaǵy shyńǵa kóz tikseń de, sol jaǵyndaǵy shyńyraýǵa qarasań da basyń aınalyp, tabanyń taıyp ketýi kádik. Sondaı qıyn jol, qııan asýda qarsy aldyńnan adastyrmas juldyzyń bop janatyn kemeńgerdiń biri emes, biregeıi! Ol nusqar, asqarǵa bastar jaryq juldyzdaı.
Sonaý zeńgir aspanda juldyzdar qanshalyq kóp bolsa, aty men zaty belgili jarqyraǵan jaryq juldyzdar sonshalyq az. Ondaı jaryq juldyzdardy kóp juldyzdardyń ózi de kólegeıleı almaıdy. Ádebıet álemindegi sondaı jaryq juldyz Muhtar Áýezov ekenin eshkimniń ajaryna qaramaıtyn qatal ýaqyttyń ózi dáleldedi. Abaıdyń aqyndyǵy, qalamgerligi jaıly sóz bolǵanda myna bir jaı oıǵa oralady.
Toqsanynshy jyldary Ońtústik Afrıkada kımberlıt trýbasynan HH ǵasyrdaǵy eń úlken almastardyń biri tabyldy. Odan brıllıant alý úshin álemdegi eń tańdaýly zerleýshi shaqyryldy. Ataqty sheber kımberlıt trýbasyndaǵy almastyń qyr-syryn uǵý úshin tek ony zertteýge ǵana bir jyl ýaqytyn sarp etti. Sodan soń ǵana almasty qyrnap, óńdep, zerleýge kiristi. Odan keıin tógilgen ter men asqan sheberlikten ómirge qaı qyrynan qarasań da jarqyrap turǵan asyl tekti brıllıant keldi. Sonshalyqty tyńǵylyqty zertteýsiz, onyń tabıǵatyn uqpaıynsha, sheber ony jaquttaı jarqyrata almas edi. Abaıdyń óleńderi men qarasózderi sol jýsan ıisti kımberlıt syndy.
Abaıdyń óleńderi de, qyryq bes qarasózi de tunyp turǵan tup-tunyq, túpsiz tereń oı. Bulaı deý de az, Abaı murasy jol kórsetip turǵan baǵdarsham, adastyrmas aq juldyz. Kózqaraqty qaýymnyń bári biletin ol juldyzdy jyrlar men qundyzdy, asa qundy sózderdi tizbelep jatpaı-aq, óleńnen bir, qarasózden bir mysal keltireıik.
Bes nárseden qashyq bol,
Bes nársege asyq bol,
Adam bolam deseńiz.
Tileýiń, ómiriń aldyńda,
Oǵan qaıǵy jeseńiz.
О́sek, ótirik, maqtanshaq,
Erinshek, beker mal shashpaq –
Bes dushpanyń, bilseńiz.
Talap, eńbek, tereń oı,
Qanaǵat, raqym, oılap qoı –
Bes asyl is kónseńiz, –
deıdi Abaı. Ulttyń urany ǵoı bul!
Abaıdyń barlyq qara sózi adastyrmas aq juldyz. Bir ǵana mysal: «Qudaı tabaraka ýataǵalanyń barlyǵynyń úlken dáleli – neshe myń jyldan beri árkim ártúrli qylyp sóılese de, bári de bir úlken qudaı bar dep kelgendigi, ýa hám neshe myń túrli dinniń bári de ǵadalát, mahabbat qudaıǵa laıyqty degendigi.
Biz jaratýshy emes, jaratqan kóleńkesine qaraı biletuǵyn pendemiz. Sol mahabbat pen ǵadalátke qaraı tartpaqpyz, sol Allanyń hıkmetin bireýden bireý anyǵyraq sezbekpen artylady. Ilandym, sendim demek, ılandyramyn, sendiremin degen emes.
Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadalát, sezim. Bulardyń kerek emes jeri joq, kirispeıtuǵyn da jeri joq. Ol – jaratqan táńiriniń isi. Aıǵyr bıege ıe bolmaqta da mahabbat pen sezim bar. Bul ǵadalát, mahabbat sezim kimde kóbirek bolsa, ol kisi – ǵalym, sol – ǵaqıl. Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz, jaralyp, jasalyp qoıǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqylmen bilip», deıdi Abaı qyryq besinshi qarasózinde. Al endi osy sózdiń aıdaı aqıqattyǵyna bas ımeıtin jan bar ma?!
Abaı shóldegenge – bulaq, adasqanǵa – shyraq. Abaı – adamzatqa jol kórsetip turǵan adastyrmas aq juldyz!
Adamzat barda Abaı bar!
Abaı dúnıe turǵansha
turatyn tulǵa!
Sábıt Dosanov,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
