Eń aldymen «bir jyldyq úzilis» degenge anyqtama berip kóreıik. Aǵylshyndar mektepten keıin oqýǵa túspeı, úzilis alýdy «gap year» deıdi, ıaǵnı úzilis, demalý. Qaı qoǵamda bolsyn mekteptegi ómirdiń logıkalyq jalǵasy kásiptik ne joǵary bilim alý.
Mektepten keıin túlekter kolledj nemese ýnıversıtetke qujat tapsyryp, sala ıgerip, belgili bir mamandyq ıesi atanǵysy keledi. Alaıda osy tusta endi ǵana mektep bitirgen jasóspirimniń keleshekte qandaı salada jumys isteıtinin sheshýde oılanyp-tolǵanyp qınalatyny bar. Bul zańdylyq bolsa kerek. «Aýlasynan shyqpaǵan esigi týraly áńgimeleıdi» demekshi, mektepte oqyǵannan basqa tájirıbesi joq adamnyń mamandyq tańdaýda ári-sári kúı keshetini belgili.
Keńestik kezeńde mektep oqýshylary «Kem byt», «Iýnyı tehnık» syndy jýrnaldar arqyly ǵana ártúrli kásip týraly oqyp, aqparat alatyn bolǵan. Soǵan saı arman qýyp, bolashaq mamandyǵyn tańdaıdy eken. Al qazir jastarǵa mamandyq tańdaýǵa áseri mol arnaıy ázirlengen testter, derekti fılmder men baǵdarlamalar jetkilikti. О́zińe qajettisin tańdaýǵa, ol týraly sol sala mamandarynyń pikirin bilýge mol múmkindik bar.
Baǵdarlamalar men testerdi oılap tapqan adamnyń qundylyqtary men kózqarasy da ózgerdi. Mektepten keıin birden oqýǵa túspeý qalypty, tipti keı kezde durys sheshim sanala bastady. Nege deseńiz, biz aıtyp otyrǵan bir jyldyq úzilisti ózin- ózi tanyp úlgermegen talapker óz qalaýyn tabýǵa, mamandyq tańdaýǵa, ne onlaın kýrstan ótip, jan-jaqty izdenýine arnalatyn múmkindik retinde qarastyratyndar qatary kóbeıip keledi. Damyǵan ozyq eldiń balalary bir jyldyq úziliste shetel aralap, tanymyn keńeıte túsedi.
Qazir onlaın kýrstardyń alýan túri bar. «Ýnıversarıým», Coursera, Khan Academy syndy ashyq ýnıversıtetterden tegin kýrstar ótip, ózińiz oılaǵan mamandyq týraly bilimińizdi molaıtyp, onyń mán-mańyzynyń qanshalyqty ekenin aldyn ala anyqtaı alasyz. Al shetelde oqýdy kózdep júrgender osy aralyqta til úırenip, sheteldik ýnıversıtetterdiń arnaıy testerine daıyndalady. Belgili bir deńgeıge jetemin dep aldyna maqsat qoıady. Osylaısha jetistikke jetip, sheteldik granttardy jeńip alǵan qazaqstandyqtar da az emes.
Bizde mektep túlekteriniń kóbi mamandyqty ózderi emes, syrtqy faktorlardyń áserimen, ıaǵnı ata-ana keńesi, dostarynyń usynysy nemese trendke baılanysty tańdaıdy degen túsinik qalyptasqan. Osylaısha, jastar zańger, ekonomıst syndy tanymal mamandyqtarǵa bet burady. Oǵan statıstıka dálel. Eńbek resýrsyn damytý ortalyǵy byltyr 1 221 bos orynǵa 4 818 zańgerdiń talasqanyn aıtady. Jyl saıyn zań fakýltetterinen 18-20 myń túlek dıplom alyp shyǵady eken.
Qazaqstandyq stýdentterdiń ortasha jasy – 21. Al Eýropada stýdentterdiń ortasha jasy – 22-23. Germanııadaǵy ýnıversıtettegi bilim alýshylardyń ortasha jasy 25-te bolsa, Skandınavııa elderinde 30 jasta stýdent bolý qalypty jaıt. Brıtanııanyń Joǵary bilim berý salasyn zertteý ortalyǵynyń esebine qarasaq, stýdentterdiń 20 paıyzy 20-24 jas aralyǵynda oqý bitirse, 44 paıyzy 25-29, al 16 paıyzy 30 jastan keıin dıplom alady. Iаǵnı, bul ondaǵy azamattardyń mektepten keıin mamandyq alý úshin oqýdy birden jalǵastyrmaıtynyn ne ýnıversıtet kezinde de úzilis alatynyn kórsetedi.
Qalyptasqan dástúrge jańalyq engize bergendi qup kórmeıtin ortalarda bir jyldyq úzilistiń paıdaly ekenin túsindirý qıynǵa soǵatyny belgili. Bul úzilistiń qoǵamnan, eńbekten qol úzý emes, kerisinshe sapaly ómirge bet burýdyń múmkindigi ekenin de uǵyndyrý ońaı bolmas. Bir jyldyq úzilis alatyn adamnyń qarjylyq jaǵdaıy men psıhologııalyq densaýlyǵy da jaqsy bolǵany abzal. О́ıtkeni jan-jaqtan keletin qysymdy elemeý, bir jyl boıy izdeniste júrý men «qatardan qaldym» sezimine tótep berý úshin aldyn ala daıyndyq kerek. Eurostudent statıstıka qorynyń málimetine súıensek, eýropalyq stýdentter mektepten keıingi úzilisti eki jyldan asyrmaýdy jón kóredi eken. Tek 17 paıyzy ǵana eki jyldan keıin oqýdy qaıta jalǵastyratyn kórinedi.
Búginde Polshadaǵy Jeshýv aqparattyq tehnologııa men menedjment ýnıversıtetinde bilimin jalǵastyryp jatqan Aqushtap Qarjaýova bir jyldyq úzilisti ýaqyt joǵaltý emes, sanaly sheshim men jarqyn bolashaqqa qadam dep túsiný keregin aıtady. «Ýnıversıtetke el qatarly mektepten keıin birden túsip, sol kezdegi «suranystaǵy» mamandyqty tańdadym. Búginde basqa salada jumys istep, oqyp jatyrmyn. Bylaı qarasańyz, bolashaqta jumys istemeıtin salany ıgerýge 4 jylymdy jumsadym. Tek bakalavrdan keıin ǵana naqty neni qalaıtynymdy túsindim. Qazir jaqsy ýnıversıtette oqımyn, sonymen qatar konsaltıng pen aýdıt salasyndaǵy úzdik halyqaralyq kompanııalardyń biri Deloitte-ta aýdıtor bolyp qyzmet etemin. Eger mektepten keıin bir jyl úzilis alyp, ártúrli salalar haqynda aqparatqa qanyǵyp, beıimdelgenimde qazirgiden de bilikti maman bolar ma edim. Álbette, qazirgi qyzmetime kóńilim tolady. Alaıda bul salada bir orynda turýǵa bolmaıdy. Biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótip, belgili deńgeılerge jetý kerek. Al qazirgi kezde jastarǵa tipten múmkindik kóp. Aqparattyq tehnologııalar salasy kún saıyn damyp keledi, sol salaǵa mashyqtanyp, tájirıbe jınasa, kóp jetistikke jetýge bolady», deıdi jas maman.
Grýzın aqyny Shota Rýstavelı «ýaqyttyń da ýaqyty joq» demekshi, kez kelgen árekettiń ýaqytymen bolǵany abzal. Alaıda siz alatyn úzilistiń de ózińiz úshin ekenin eskersek, bir sát saralaýǵa, izdenýge ýaqyt bólý tıimdi bolatyny anyq. Sondyqtan mektepten keıin «úzilis alý» jarqyn bolashaqqa tezirek qol jetkizer joldyń biri ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.
