Rýhanııat • 15 Qyrkúıek, 2020

Adamǵa aqyl qaıdan kelgen?

796 ret kórsetildi

«Adam degen bir jalańash nárse. Minez, aqyl, sóz onyń kıimi esepti. Osylar kórkem bolsa, jurt kózine kórikti, súıkimdi kórinedi» degen eken Máshhúr Júsip Kópeev. Danyshpan Lev Tolstoı «aqylyńa azyqty kóp berýge tyrys» dese, Fedor Dostoevskıı «adam boıyndaǵy baǵalaýǵa laıyq qasıet – aqyl emes. Qaıta sol aqyldy basqaratyn qasıetter: minez, júrek, meıirimdilik, taza oı» depti.

Adamǵa aqyl qaıdan kelgen? Munyń jalpyǵa ortaq jaýaby túsinikti. On eki myń ǵalamdy jaratqan Alla taǵala adamdy erekshe súıispenshilikpen aqyldy, esti etip, sanasyna sáýle quıdy. Aqyl adamǵa nurdan keledi dep aıtýymyzdyń bir sebebi osydan bolsa kerek.

Búginde adamzat bilim men ǵylym ar­qyly aqylyn kóbeıtip, neshe túrli ónerdi meńgerip otyr. Dúnıeniń syrlaryn tanyǵan ústine tanı túsýde. Alaıda qanshama kóp bilem dese de, ol óz bolmysyn áli tolyq tanı almaı keledi. Keıde tipti neshe túrli aqy­maqshylyqtarǵa, aqylsyzdyqtarǵa bara­tyndyǵyn da kórip otyrmyz. Demek, aqyl­dy adam balasynyń ózine birdeńe jetispeıdi. Abaı atamyzdyń «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden erek. Jeke-jeke bireýi jarytpaıdy, Jol da joq jarymesti «jaqsy» demek» deýiniń bir sebebi osydan bolsa kerek.

Qatelessek, Qudaı keshirsin, bizdiń qazaq halqy o basta aqyldyń biraz bóligin ózin qorshaǵan tabıǵattan alǵandaı kórinedi.

Alty-jeti jasar bala kezimde ekinshi saýsaǵymnyń búgiler tusyna eki úlken qara súıel shyqty. Ony kórgen ájem jańa aı týǵan kezde me, joq álde eski aı ábden tolǵan kezde me, tabaldyryqqa turǵyzyp qoıyp, «Aı-aý Aı, meniń myna áı-áıimdi al» dep úsh qaıtara aıtqyzyp, ushyqtady. Kóp ótpeı jańaǵy eki súıel joq bolyp ketti. Ájem moldanyń qyzy edi. Bes ýaqyt namazyn qaza qylǵan emes. Sóıte tura sol kezde onyń maǵan em qoldanǵanda bizdiń táńirlik tanymymyzdan kele jatqan yrymǵa júgingendigin endi shamalaımyn.

Bizdiń táńirshildigimizdiń erte ǵasyrlarda halqymyzdyń qorshaǵan tabıǵı ortamen qarym-qatynasyn aıqyndaǵan, tabıǵaty men aýa raıy árkelki baıtaq ólkede ómir súrýimizdiń ádis-tásilderin meńgertken, sóıtip ádet-ǵurpymyzdy, salt-dástúrimizdi qalyptastyrǵan asa yqpaldy rýhanı kúsh bolǵany anyq. Negizinde salt-dástúr dege­nimiz halyq bolmysynda ǵasyrlar boıy qalyp­tasqan aqyl men ómir súrý tásilderiniń ózgermes jıyntyǵy sekildi dúnıe. Kóp adam óz bilmegenin sodan úırenedi jáne sol arqyly aǵa urpaqtyń qol jetkizgen jetistikteri men danalyǵyn kelesi urpaqtarǵa berip otyrdy. Bizdiń qazaq o basta biraz aqyldy tabıǵattan alǵan sekildi dep shamalaýymyzdyń bir sebebi de osydan.

Qoǵam damyǵan saıyn adamda aqyldyń paıda bolýy týraly ártúrli boljamdar aıtylýda. Qazir mıdyń qaı bóligi qandaı qyzmet etetindigi ǵylymǵa anyq. Biraq oı men qııaldyń qalaısha paıda bolatyndyǵy zerdeleı túsýdi qajet etetindeı. Degenmen aqyldyń odan ári damýyna jańa jol ashylǵan sekildi.

Álemde úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵan «Sapiens. Adamzattyń qysqasha tarıhy», «Homo Deus. Bolashaqtyń qysqasha tarıhy» atty bestseller kitaptardyń avtory Iýval Noı Hararıdiń jazýynsha, osydan jetpis myń jyl burynǵa kognıtıvtik revolıýsııa (ártúrli qyzmetter árekettestiginen týǵan sana tóńkerisi) mı qyzmetiniń jańa qyrlaryn iske qosý arqyly sol tusta basqa janýarlardan kóp aıyrmashylyǵy joq afrıkalyq prımattardyń birte-birte álem qojaıynyna aınalýyna jol ashty. Qazirgi ǵylymnyń anyqtaýynsha, bul ǵajaıyp revolıýsııa adam DNK-synda paıda bolǵan qos ózgeristiń mıdy sál-pál qozǵaýynan bastaý alǵan. Eger osy boljam ras bolsa, búgingi tehnologııalyq jetistikter men jańalyqtar bizdiń genimizge qosymshalar engizý arqyly mı qyzmetine ózgerister týyndatyp, osylaısha ekinshi kognıtıvtik revolıýsııany tutandyrýy ábden múmkin. Onyń birinshisi arqyly Homo Sapiens ıntersýbektıvtik keńistikke jol ashyp, planetanyń qojaıynyna aınalsa, ekinshisi arqyly Homo Deus jańa keńistikterge sapar shege otyryp, galaktıkalar bıleýshisine aınalýy ǵajap emes.

Kezinde Gıtlerdiń seleksııalar men etnı­kalyq tazalaý arqyly qazirgi adamdardan áldeqaıda qabiletti jańa adamdar tuqymyn shyǵarýdy josparlaǵany belgili. Al HHI ǵasyrdyń tehnologııalyq gýmanızmi mundaı maqsatqa gendik ınjenerııa, nanotehnologııalar jáne neırokompıýterlik ınterfeıs­ter kómegimen neǵurlym beıbit túrde qol jetkizýge bolady dep esepteıdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Ozyq tehnologııaly operasııalar

Medısına • Búgin, 07:09

Mańyzy zor mádenı joba

Qoǵam • Búgin, 07:07

Qarashadaǵy qara óleń

Qoǵam • Búgin, 07:04

«Tórttik fınaldan» tys qaldy

Sport • Búgin, 07:03

«Spartak» san soqtyryp ketti

Hokkeı • Búgin, 07:02

Kýkýshkın kúshine endi

Tennıs • Búgin, 07:00

Túıtkili kóp turǵyn úı

Saıasat • Keshe

Jas sarapshylar taldaýy

Saıasat • Keshe

Ketigin tapqan kásiporyn

Ekonomıka • Keshe

Aıan týraly baıan

Rýhanııat • Keshe

Úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Keshe

Fransııa – pleı-offta

Fýtbol • Keshe

Aıazdaǵy apat

Aımaqtar • Keshe

Arheolog asýlary

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar