Kóz týraly sóz

Kózildirikti urpaq ósip keledi

Úlkenderdi aıtpaǵanda, kish­kentaı balanyń ózi gadjetke baılanyp qalyp jatyr. Tipti jylaǵan sábıine smartfon, planshet berip ýatatyn analar bar. Bálkim, zamanyna qaraı amaly osy shyǵar. Alaıda mamandar gadjetke erte áýestengen bala kórý qabiletinen de erte aıyrylatynyn aıtady. Muny kúndelikti turmysta kórip te júrmiz. Buryn kózildirikti káriliktiń belgisi dep bilgen qazaq, endi besikten beli shyqpaǵan balasyna kózildirik satyp alyp júr.

Qazir mektep qabyrǵasyn jańa attaǵan balalardyń kem degende 10-15%-y kózildirik taǵady eken. Mysaly, Nurdáýlet Imanbaev Qostanaıdaǵy Nazarbaev mek­te­biniń 11-synybyn­da oqıdy. Aı­tý­ynsha, bul mektepte árbir tórtin­shi-besinshi bala kózildirik taǵady.

– Bizdiń synypta 18 oqýshy bar, sonyń segizi kózildirik ta­ǵady. О́zim de 3-synyptan bastap kózildirik taǵa bastadym. Kishkentaı kezimnen monıtor aldynda kóp otyrdym. Qazir paıdaly ınternet kitaptar kóp, solardy oqımyn, – dedi Dáýlet.

Balalardyń kórý qabile­ti­niń nasharlap ketýine basty sebep – kompıýter, smartfon, planshet sııaqty kóz maıyn taýysatyn elektrondy qurylǵylar ekenin dárigerler de rastap otyr.

– Men osydan 33 jyl buryn medınsıtýtty bitirip, jumysqa ja­ńa kelgende 5-6 synypqa deıingi mektep balalarynyń báriniń derlik kózi saý bolatyn. Ol kezde bir synypta ári ketse 1-2 bala kózildirik taǵatyn. Qazirgi mektepterdiń kóbinde ár synypta 10 shaqty kózildirikti bala oqıdy. Tehno­logııadan qalýǵa bol­maıdy, biraq bala gadjetke ýaqyt bó­letin qatań kún tártibi bolýy kerek. Gadjetpen jumys kezinde jarty saǵat saıyn úzilis jasap, kóz jattyǵýlaryn jasaǵan durys. Qımyl kerek. Sodan keıin ǵana qaıta otyrý qajet, – deıdi Qostanaıdaǵy oblystyq oftalmologııalyq aýrý­hananyń bas dárigeri Sáýle Seıilova.

Bul aýrýhanaǵa jylyna 2 myń bala qaralady eken. Sonyń 1500-i alystan nashar kóredi. Mamandardyń aıtýynsha, qazir mektepke baratyn balalardyń 10%-y alystaǵyny kórmeıdi. Kóz aýrýynyń bul túri neǵurlym erte bastalsa, balaǵa soǵurlym qıynǵa túsetin kórinedi. О́ıt­keni mektep tapsyrmany úıip-tógip beredi. Bala úı jumysyn oryndaý úshin taǵy gadjetke úńiledi. Osylaısha, kórý qabileti tómendeı beredi. Qazir 7, 8, 9-shy synyptarda oqı­tyn balalardyń teń jartysy alystan kórmeıdi eken. Bul balanyń ómir súrý sapasyn ǵana tómendetip qoımaıdy, sonymen birge onyń bolashaǵyna da keri áser etedi. Alystan kórý qabiletiniń tómendiginen kóp balalar ózine unaǵan mamandyqty ıgerý múmkindiginen aıyrylyp otyr.

– Sondyqtan ata-analar ba­la­lardyń gadjetke bóli­netin ýa­qytyn erte kezden-aq neǵurlym shektep, baqylaýda ustap otyrǵany durys. Eger bala kompıýter men smart­fonǵa baılanyp qalsa, alys­tan kórý qabileti joıylyp bara jatyr degen sóz. Árbir ata-ana balanyń taza aýada belsendi demalysyna kóp kóńil bólýi kerek. Kóz bulshyq etteri de adamnyń basqa da dene bulshyq eti sııaqty qozǵalysty qajet etip turady. Biz úıkúshik balalarǵa túrli keshendi jat­tyǵýlar jasatqyzamyz. Basty­laryna ǵana toqtala keteıin, kózdi joǵary-tómen, ońǵa-solǵa qozǵaltý kerek. Saǵat tilimen jáne kerisinshe aınaldyrý. Ár jattyǵýdy 10-15 ret qaıtalaý qajet. Kózdi jumyp, qabaqtyń as­tyna massaj jasaý. Saǵat tili­men jáne kerisinshe. Sosyn terezege noqat salyp, bala birinshi noqatqa, sodan keıin alysqa kóz tigip jattyǵady. Bul kóz bulshyq etterin damytady. Balalardyń tennıs, badmınton, voleıbol, bas­ketbolmen aınalysqany kózge paıdaly. О́ıtkeni dop birde alys ketse, birde jaqyndaıdy da, balanyń kóz bulshyq et­teri bel­sendi jumys isteıdi. Sondaı-aq balalarǵa sýda júzý asa paıdaly, gıdromassaj. Kóz bulshyq etteriniń durys damýyna taza aýadaǵy belsendi demalystyń orny erekshe. Úıde otyrǵan bala gadjetke jolamaǵannyń ózinde tórt qabyrǵadan basqa eshteńeni kórmeıdi. Demek kóz bulshyq etteri jumys istemeıdi degen sóz. Al dalada múlde basqasha, kók­­jıekke, dalaǵa, taýǵa, ush­qan qusqa qaraý. Buryn bala­nyń kórý qabiletin damytý úshin dene jattyǵýy qajet eke­ni eskerilmeı kelgen, qazirgi medı­sınada bul kóz bulshyq etterin damytýdyń eń belsendi joldarynyń biri, – dedi bas dáriger.

О́kinish

Birde Almatydan kýrstas dosym qońyraý shaldy. 14-16 jastaǵy eki qyzy bar edi, ekeýiniń de telefonyn úıde qaldyrtyp, bir aıǵa qala syrtyndaǵy týy­synyń úıine jiberipti. Olar 4-5 jasynan bastap uıaly telefon ustaı bastapty. Sol kezden bastap smartfon, aıpadtan bas almaǵan. Osylaısha, eki qyzdyń da kórý qabileti tómendeı bastaıdy. Bul sabaq barysyna áser etedi. Úlken qyzy: «Men taqtadaǵy jazýdy kórmeımin», degendi jıi aıta bastaıdy. Sodan ata-anasy muǵalimge aıtyp júrip qyzdaryn aldyńǵy partaǵa otyrǵyzady. Alaıda ol da kómektespeıdi.

– Sodan dárigerge teksertip edik, úlken qyzymyzdyń kó­rý qabileti nasharlap ketken eken, «–2»-ge jetipti. Kózildirik áperdik. Sóıtip mek­tepte kózildirikpen júretin boldy. Kózildirik taǵatyn oqýshylardyń kóbeıe bastaǵanyn sonda baıqadym. Oqýshylar aldyńǵy orynǵa otyrýǵa talasady eken. О́ıtkeni taqtadaǵy jazý­dy anyq kóre almaıdy. Taq­taǵa kóz jetpegennen keıin oqý úlgerimi de tómendeıdi. Iаǵnı bizdiń jas urpaqtyń kórý qabileti tómendep kele jatyr. Gadjettiń kesirinen ekinshi qyzym da durys kórmeıtin boldy. Odan soń smartfondy qolǵa bermeýge tyrystyq. Biraq qazirgi kezde smartfondy paıdalanbasa, sabaq oqı almaıtyn dárejege jetti. Dáriger: «Aıaǵynan aıyrylǵan adamnyń aıaǵy qaıta ósip shyqpaıdy. Kózdiń kórý qabileti de sondaı, qaıtyp ornyna kelmeıdi», dep, tipti qatty aıtty, – dedi dosym.

Áńgime qazirgi qashyqtan oqýǵa deıingi jaǵdaı týraly bolyp otyr. Birte-birte dosymnyń úlken qyzynyń kórý qabileti «-3»-ke túsip, ekinshisiniki «-1» bola­dy. Bir jyldan keıin qaıta teksertse, úlkeni «–5», kishisi «–3»-ke jetipti. Odan kózildirik kómek­tespeıtin bolǵan soń jaqynda Oftalmalogııa ınstıtýtyna baryp taǵy da teksertedi. Sóıtse, úlkeniniki «–7», kishisiniki «–3» jarym bolǵan.

– Osylaısha qyzdarymnyń kórý múmkindigi kemip barady. Osynyń bári gadjettiń kesiri me, álde basqa da sebepteri bar ma, ol jaǵyna kóz jetkize almadym. Biraq qyzdaryma kishkentaı kezinen smartfon ápergenime ókinemin. Paıdasy, gadjet tilin tereń meń­gerip, óz qatarynyń aldy boldy. Biz eki qyzymyzdyń kózin qutqarý úshin kóptegen izdeniske bardyq. Áleýmettik jeliden reseılik professor Jdanov degen kisiniń dárisin tyńdadyq. Baǵasy da ýdaı eken – 80 myń teńge. Bir aptalyq sabaq. Kúnine 1-2 saǵat sabaq ótedi. Bylaısha aıtqanda, kóz jattyǵýlary boıynsha keńes beredi. Eki qyzym bir jyldaı pro­­fessor aıtqan jattyǵýlardy ja­sap júrdi. Biraq odan paıda kór­medik. Bul jerde professordy bilimsiz, ótirikshi deýden aýlaqpyn, biraq bizge paıdasy tımedi. Ol kisi aıt­qan dene jattyǵýlary men kóz jat­tyǵýlarynyń bárin jasadyq, biraq nátıje joq, – dedi ókinishten kúıin­gen áke.

Bul bir otbasynyń ǵana basyn­daǵy másele emes. Sondyq­tan ba­la­nyń densaýlyǵyn nyǵaı­tý máse­lesin el bolyp qaıta qarap, osy maqsatqa baǵyttalǵan keshendi mem­lekettik baǵdarlama jasalsa ıgi.

Munyń syrtynda, qazirgi ba­lalardyń ishinde týabitti glaýkoma men katarakta jıi kezdesedi. Bul kemtarlyqqa aparatyn dert, der kezinde emdelmese, bala sý qarańǵy bolyp qalýy múmkin. Mamandardyń aıtýynsha, mundaı aýrý ádette qanmen keledi eken.

– Biz mundaı balalardy bir jasqa deıin anyqtap, ota jasaımyz. Qazirgi tehnologııa buǵan tolyq múmkindik berip otyr. Ota­dan keıin balanyń kóz qysymy qalpyna kelip, kórý qabileti saq­talady. Týabitti kataraktige de ota jasalady. Kózge jasandy hrýs­tal qoıylady. Bul balalar da ári qaraı qalypty damyp, ómirge beıimdeledi. О́kinishke qaraı, týabitti kóz aýrýy bar balalardyń birazy keıinnen múgedekter sanatyna qosylyp jatady, – deıdi Sáýle Seıilova.

Dárigerdiń sózinshe, qazir shala týǵan balalardyń retınopatııasy keń taraǵan. Bul dert kóbine 26, 28, 30 apta ishinde dúnıege kelgen shala týǵan balalarda jıi kezdesedi. Olardyń kóz tory jetilmeı týady. Munyń arty sýqarańǵylyqqa ákep soǵýy múmkin. Kóz aýrýynyń bul túrine de ota jasaýǵa bolady eken. Biraq, Qostanaıdaǵy perı­nataldyq ortalyqta mundaı ota jasaýǵa múmkindik beretin lazer­li qurylǵy joq bolyp shyq­ty. Sondyqtan múmkindigi bar ata-analar balalaryna Nur-Sul­tan qalasyna aparyp ota jasatady eken. Al múmkindigi joq bala­lardyń soqyrlar sanatyn tolyq­tyrýdan basqa amaly joq. Alaıda qazir búkil respýblıka kóleminde retınopatııaǵa qarsy kúres kúsheıtilgen. Sábılerdiń sýqarańǵylyǵy máselesi memle­ketti de alańdatyp otyr. О́ńir­ler­de retınopatııaǵa qarsy mem­lekettik jol kartasy júzege asyrylyp jatyr. Osy baǵdarlama aıasynda bıyl Qostanaıdaǵy perı­nataldyq ortalyqqa asa qym­bat lazerli qondyrǵy ornatý kóz­delip otyr. Bul zamanaýı emdeý qon­dyrǵysy ornatylsa, shala týǵan balalardyń soqyrlyǵy da edáýir azaımaq.

Qostanaı oblysy