Ákimniń sıpaty
«Eger azamattarymyzdyń ál-aýqatyn shyn máninde jaqsartqymyz kelse, olardyń ózderin osy iske belsendi túrde tartqan jón. Aldaǵy saıası reformalardyń barlyǵy halyqty memleket basqarý isine keńinen qatystyrýǵa baǵyttalýy kerek. Mysaly, qoǵamdyq pikir aýyl ákimderiniń saılaý arqyly qyzmetke kelýine qatysty suranystyń artqanyn kórsetip otyr. ...Kelesi jyly birqatar aýyldyq okrýg ákimderiniń ókilettik merzimi aıaqtalady. Aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýyn ótkizýge bolady dep oılaımyn». Bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtqan sózi.
Al buǵan deıin janama saılanǵan aýyl ákimderiniń tájirıbesi neni kórsetti? Jetistigi men kemshiligi qandaı? Osy jáne basqa da ózekti máselelerdi Batys Qazaqstan oblysynyń mysalynda saraptap kórsek.
Batys Qazaqstan oblysynda 151 aýyldyq jáne kenttik okrýg bar. Osy okrýg ákimderin janama saılaý úrdisi bastalǵaly beri birqatar tájirıbe jınaqtaldy dep aıtýǵa bolady. Batys Qazaqstan oblystyq saılaý komıssııasy bergen málimetterge qaraǵanda, 2017 jyly – oblysta aýyl jáne kenttik okrýg ákimderiniń 111 saılaýy, 2018 jyly – 36 saılaý, 2019 jyly – 46 saılaý, 2020 jyldyń I jartyjyldyǵynda – 19 saılaý ótken.
Bıylǵy 1 shildedegi málimet boıynsha, 151 aýyl ákiminiń ishinde 142 ákim, ıaǵnı 94%-y óz qyzmetinde. Onyń ishinde 128 (90,2%) ákim – er adam bolsa, 14 (9,8%) ákim ǵana áıel.
Ákimderdi jasy boıynsha jiktesek, 23-29 jas aralyǵynda – 5 adam, 30-39 jas aralyǵynda – 42, 40-49 jas arasynda – 45, al 50 jastan joǵary – 50 adam bar eken.
Ákimderdiń bári de joǵary bilimdi. Sonyń ishinde 45 ákim – bilim salasynyń mamany bolsa, 24-i – ekonomıka jáne bıznes salasyn meńgergen. 22 ákim zańger eken. 19 adam – aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamany bolsa, taǵy 16 ákim naqty mal dárigeri oqýyn oqyǵan. Ákimderdiń jalpy memlekettik qyzmettegi ortasha eńbek ótili 10,5 jyl bolsa, atqaryp otyrǵan laýazymdaǵy ortasha eńbek ótili – 2,8 jyl shamasynda.
– Búginde Memlekettik qyzmet isteri agenttigi aýyl ákimderiniń bedelin kóterý, memlekettik basqarýdyń ozyq tájirıbelerin keńinen nasıhattaý, úzdik kásibı bilimi men daǵdylary bar aýyl ákimderin anyqtaý jáne yntalandyrý maqsatynda «Úzdik aýyl ákimi» respýblıkalyq baıqaýyn uıymdastyrýda. Bizdiń oblysymyzda osy baıqaýdyń aýmaqtyq kezeńinde Aqjaıyq aýdany Chapaev aýylynyń ákimi Nurtaza Nábıdenov jeńip shyǵyp, respýblıkalyq baıqaýǵa qatysýǵa joldama aldy. Ekinshi jáne úshinshi oryndardy bólisken Bókeı orda aýdany Bısen aýylynyń ákimi Kenjebek Qurmashev pen Bórli aýdany Qaraǵandy aýyldyq okrýginiń ákimi Bıbigúl Saǵıdýllına Alǵys hatqa ıe boldy, – deıdi Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha departamenti basshysy, Ádep jónindegi keńes tóraǵasy Ǵalym Tursynbaev.
Memlekettik qyzmetke kir keltiretin teris qylyqtary úshin Batys Qazaqstan oblysynda 2016 jyly – 1 adam, 2017 jyly – 3 adam, 2018 jyly – 5 adam tártiptik jazaǵa tartylǵan eken. 2019 jyldan beri mundaı oqıǵa qaıtalanbaǵan.
Al ádep normalaryn buzǵany úshin 2016 jyly – 3 ákim, 2017 jyly – 2 ákim, 2019 jyly – 1, 2020 jyldyń qazirgi kúnine deıin 1 ákim tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan.
Ákim nege jıi aýysady?
Málimetterge qarasaq, 2017 jyly 151 ákimniń 111-i aýysqan, onyń 100-i saılaý merzimi aıaqtalýyna baılanysty ókilettigin toqtatsa, 2 ákim basqa qyzmetke aýysqan, 1 ákim zeınet demalysyna shyqqan, 8 ákim óz aryzymen jumystan bosaǵan. 2018 jyly da 151 ákimniń 36-sy aýysqan, 5-iniń saılaý merzimi bitse, 13-i basqa qyzmetke aýysqan, 1-eýi teris qylyǵy úshin qyzmetten bosatylǵan, 3 ákim zeınet demalysyna shyqqan, 14 ákim óz aryzymen jumystan bosaǵan.
2019 jyly 151 ákimniń 48-i aýysqan, 6-ynyń saılaý merzimi bitken, 12-si basqa qyzmetke aýysqan, 1-eýi teris qylyǵy úshin qyzmetten bosatylǵan, 3-eýi zeınet demalysyna shyqqan, 25 ákim óz aryzymen jumystan bosaǵan.
2020 jyldyń alǵashqy 6 aıynda 151 ákimniń 14-i aýysqan, 3-iniń saılaý merzimi aıaqtalǵan, 4-i basqa qyzmetke aýysqan, 5-eýi zeınet demalysyna shyqqan, 2 ákim qyzmetin óz ótinishi boıynsha tapsyrǵan.
Kórip otyrǵanymyzdaı, tek 3,5 jyl ishinde oblysta 31 ákim basqa memlekettik qyzmetke aýyssa, 49-y qyzmetinen óz erkimen bas tartqan. Áý basta olardyń ákim qyzmetine óz erkimen túsip, janama bolsa da saılaý arqyly irikteletinin eskersek, tórt jyldyq ókilettigi bitpeı turyp munshama adamnyń ákim kreslosyn tastap ketýi oılandyrmaı qoımaıdy. Ásirese «óz erkimen» qyzmetten ketýdiń astarynda túrli jaǵdaı jatýy múmkin. Sońǵy jyldary óz erkimen qyzmetinen ketken ákimderdiń ketý sebebi arnaıy jazylatyn bolypty. Biraq «densaýlyq jaǵdaıy», «otbasy jaǵdaıy» jáne «qonys aýdarýy sebepti» degen túsiniktemeler máseleniń mánisin ashpaıdy dep oılaımyz.
«Aýyl ákimderin daıarlaıtyn oryn kerek»
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Batys Qazaqstan oblysyndaǵy fılıalynyń professory, áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty, «Úzdik memlekettik qyzmetshi» belgisiniń ıegeri Mırbolat Nurtazın osylaı deıdi. Memlekettik bıliktiń qurylymy, ony jetildirý joldary týraly kóp jyldan beri izdenip, birneshe kitap shyǵarǵan mamannyń oılary óte ózekti.
– Bizde memlekettik qyzmet, jergilikti ózin ózi basqarý jáne bıýdjet salasyndaǵy reformalar bir-birimen úılesimsiz jasalady. Máselen, aýyl ákimi qyzmeti saılanbaly laýazym sanalady. Biraq dál osy qyzmet ákimshilik memlekettik laýazymdar reestrinde E-R-1 sanatymen tirkelgen. Al bul laýazym zań boıynsha baıqaý arqyly iriktelýi kerek. Meniń oıymsha, aýyldyq okrýg ákimderiniń qyzmeti elimizdegi jańa bıýdjettik reformalar tusynda da jańasha qaraýdy talap etedi, – deıdi Mırbolat Súıeýuly.
Ǵalymnyń aıtýynsha, qazirgi júıe – ákim usynyp, depýtattar tańdaǵan aýyl men kent ákimderin halyq pikirine súıene otyryp jasalǵan saılaý deý qıyn. Sondyqtan tikeleı saılaý ótkizý kerek.
– Aýyl ákimderin tikeleı saılaý – demokratııa baǵytyndaǵy qadam. Bul halyqtyń psıhologııasyn ózgertý, bılikke qatysy baryn uǵyndyrý úshin de qajet. Áıtpese bıliktiń halyq únine qulaq asýy báseńdep ketti. Ásirese bıýdjet qarjysyn jumsaý máselesinde bılik halyqpen aqyldaspaıdy. Osydan keıin halyq narazylyǵy kúsheıe tústi. Muny Prezıdent te baıqap: «el ishinde narazylyqtyń kúsheıýi – halyq turmysynyń tómendeýinen jáne halyq talabyna bıliktiń qulaq aspaýynan, keri baılanys bolmaǵandyqtan» dep ashyq aıtty. Muny túzetý kerek. Bul reforma sol úshin kerek, – deıdi professor.
Mırbolat Nurtazın taǵy bir úlken máselege nazar aýdarý qajet ekenin aıtady. Ol – aýyl ákimderiniń sapasy.
– Aýyldyq jerde qabiletti, aqyl-oıy tereń, bilimdi, tájirıbeli maman azaıyp ketti. Sońǵy kezde aýyl ákimderiniń ornyna mektep dırektorlary, kvazımemlekettik sektor basshylary men ókilderi usynylyp júr. Sharýa qojalyqtarynyń basshylary ákim bolýdan at-tonyn ala qashady. О́ıtkeni onyń jeke sharýasy bar, erkin júrýge úırenip ketti, tabysyn alyp otyr, sondyqtan ol basqa halyqtyń muń-muqtajyn arqalaýǵa qulyqsyz. Al aýyl ákimi laýazymyna kóbine burynǵy mektep dırektory, burynǵy polısııa qyzmetkeri keledi. Al olardyń aýyldy basqarý qabileti nashar, beıimi joq. Quqyq qorǵaý organdarynan zeınet demalysyna shyǵyp, qaıta jumys izdep júrip ákim bolǵandardyń daıarlyǵy, mentalıteti, jumystaǵy tájirıbesi múlde bólek. Olarda komandalyq tásil, ákimshilik tásil, jazalaý tásili alda júredi. Ákimshilik qyzmet – azamattyq qyzmet. Oǵan burynǵy quqyq qorǵaý qyzmetkerlerin paıdalaný, meniń oıymsha, durys emes. Sondyqtan aýyl ákimderin arnaıy daıarlaǵan jón dep oılaımyn, – deıdi M.Nurtazın.
Memlekettik qyzmetkerlerdiń bilimin jetildirý jáne qaıta daıarlaý ortalyǵynda qyzmet etetin professor Nurtazınniń aldyna aýyl ákimderi de jıi keledi. Olardyń eń jıi suraıtyny – «tórtinshi bıýdjet» tártibi, qoldaný, jergilikti jerde iske asyrýdyń jaı-japsary. Sondaı-aq salyq salasyndaǵy ózgeristerdi bilip, memlekettik satyp alý salasynda biliktiligin arttyrǵysy keledi.
Rasynda da elimizde aýyl ákimderin daıarlaıtyn arnaıy mekeme, oqý orny joq. Memlekettik basqarý akademııasy memlekettik qyzmetshilerdiń bilimin jetildirý jáne qaıta daıarlaýmen aınalysady. Memlekettik basqarý magıstrlerin daıarlaıdy. Biraq arnaıy aýyldyq deńgeıde jumys isteı alatyn, óńirlerde jumys isteýge beıimdelgen mamandardy daıarlanbaıdy. «Bul óte kerek. Aýylda basshylyq jasaı alatyn mamandar daıarlaý joq. Bizde óńirlerdi damytý baǵdarlamalary iske aspaı jatatyny sondyqtan» deıdi Mırbolat Súıeýuly.
– Jalpy, aýyldyq okrýg – memlekettik bıliktiń aldyńǵy shebi. Ol jerde bılik ókilderi únemi halyqpen tikeleı baılanysta júredi. Sondyqtan aýyl ákimderiniń bilimi, minezi, tárbıesi, moraldyq turǵydan adamgershiligi, halyqpen qatynas jasaǵanda qoǵamda qalyptasqan moraldyq-etıkalyq normalardy qatań saqtaýy asa mańyzdy. Aýyl men kent ákimderin daıarlaýǵa kóńil bólý kerek, – deıdi oraldyq professor.
Jańa úlgi
2020 jyly 13 sáýirde Oral qalasy ákiminiń qaýlysyna sáıkes qala aýmaǵynda Derkól kenttik okrýgi ákimdigi quryldy. Quramyna qala mańyndaǵy birneshe eldi meken men jańa shaǵynaýdandar kiretin, 20 myńnan asa turǵyny bar Derkól kentiniń ákimin saılaý erekshe ótti. Bolashaq kent turǵyndary arasynda birneshe jınalys ótip, ózgeristiń mán-maqsaty halyqqa túsindirildi. Jergilikti turǵyndar arasynan alqaly organ dep atalatyn jergilikti qoǵamdyq keńes quryldy. Keńes múshelerin halyq ózi usyndy. Keńes tóraǵasy – belgili jýrnalıst, belsendi Luqpan Ahmedııarov boldy.
– Mamyr aıynyń aıaǵynda Oral qalasynyń ákimi Abat Shynybekov kent turǵyndarymen kezdesip, janyndaǵy úsh adamdy tanystyrdy. «Mine, osy úsh kisi – Derkól kentiniń ákimdigine úmitker. Aty-jóni osyndaı, tájirıbesi mynadaı» dep qysqasha aıtyp ótti. Biz bul kandıdattardyń kim ekenin, ómirbaıany, otbasylyq jaǵdaıy, bilimi qandaı ekenin bilmedik. «Abat Abaıuly, bul kisilerdi biz tuńǵysh ret kórip otyrmyz. Bizdiń usynysymyz: eki aptadan keıin bul úmitkerler kentti damytý jóninde óz baǵdarlamasyn jasap, bizdiń aldymyzda tanystyrsyn. Biz tańdaýdy sodan keıin jasaıyq!» degen usynys aıttyq. Negizi, zań boıynsha mundaı prosedýra joq eken. Biraq qala ákimi bizdiń sózimizdi jerge tastamady. Sóıtip, eki aptadan keıin qaıta jınalyp, úmitkerlerdiń baǵdarlamasyn tyńdadyq. Keńes quramyndaǵy 19 adam bir aýyzdan Juban Jumaǵalıevti tańdadyq. О́ıtkeni Juban osy Derkól kentinde turady eken. Jas bolsa da alǵyr, bilimdi kórindi. Baǵdarlamasy unady. Osy tańdaýymyzdy hattamaǵa endirdik. Keıin men qalalyq máslıhattyń ár depýtatyna telefon shalyp: «Osylaı da osylaı, sizder 10 kúnnen keıin bizdiń kenttiń ákimin saılaısyzdar. Úmitkerdi tańdar aldynda aýyldyń qoǵamdyq keńesi jınalysynyń hattamasymen tanysýyńyzdy suraımyz» dep ótinish aıttym, – deıdi Luqpan Saılaýuly.
Bir táýiri, ótinish eskerildi. Juban Jumaǵalıev 1 maýsym kúni kent ákimi bolyp saılandy.
Kent turǵyndarynyń, keńes músheleriniń pikirine qaraǵanda jańa ákim ázirge turǵyndar kóńilinen shyǵyp tur. «О́ıtkeni ol bizdiń pikirimizben sanasady, jaýapkershiligin sezinip turady. Qyzmetke taǵaıyndalǵan soń alǵashqy kezdesýde: «Qurmetti áriptester, kerek jumysty kún tártibine shyǵaryp, jospardy birge quraıyq. Usynys tek menen bolmasyn. Aýylda qandaı másele bar?» – dep aqyldasty. Biz de barynsha aýylymyzdyń múddesi úshin jumylyp jatyrmyz. Mysaly, aýyl bıýdjeti halyqtyń tólegen salyǵynan quralady. Biz qazir halyq tólegen salyq aýyldyń óz bıýdjetine túsýi úshin áreket ete bastadyq. Salyq komıtetine bardyq, olar bizge túsindirip, biz ony halyqqa jetkizip: «Qurmetti aýyldastar, «Qazposhtaǵa» salyq tóleýge barǵanda mynadaı BIN-ge tóleńiz, aqsha bizdiń aýylǵa tússin» dep nasıhat júrgizemiz. Osylaısha qazir aýyl bıýdjetin jınap jatyrmyz» deıdi Luqpan.
Luqpannyń esebinshe, Derkólde jyl saıyn shamamen 50-60 mln teńge kóleminde qarjy jınaýǵa bolady eken. Árıne, bul kóp aqsha emes, mektep salý, jol salý sııaqty úlken máselelerdi sheshe almaıdy. Biraq kósheni jaryqtandyrý, abattandyrý, jaıaý júrginshi jolyn salý, qysta joldy qardan tazalaý sekildi máselelerdi jedel sheshýge bolady. Aýyl bıýdjeti qalyptasqanda eń birinshi talap: jergilikti ákim bıýdjet jobasyn mindetti túrde qoǵamdyq keńestiń talqysyna salyp, kelisimin alady. Qoǵamdyq keńestegi 19 adam bir aýyzdan kelispese, másele qaıta talqylanýy tıis.
Osy aýylda kópten sheshilmegen kúrdeli másele – Derkól saıabaǵy bolatyn. Kommýnaldyq menshikte, memleket balansynda bolǵandyqtan saıabaq azyp-tozyp ketken. Jetkilikti qarjy bólinbeıdi. Osy saıabaq máselesi jaqynda qoǵamdyq keńeste talqylanyp, ony senimgerlik basqarýǵa berý jóninde sheshim qabyldandy. Bir qyzyǵy, qala ákimdigi usynǵan úlgi jobadaǵy kelisim-shart keńes músheleriniń kóńilinen shyqpaı, qujat qaıta ázirlenip jatyr eken.
– Qoǵamdyq keńes – jergilikti ózin ózi basqarý úrdisinde eń ońtaıly nusqa dep oılaımyn. Bul ákim úshin de yńǵaıly. Men kentimiz úshin ózekti kez kelgen máseleni qoǵamdyq keńes talqysyna salamyn. Onyń nátıjesi hattamaǵa túsedi. Keıin áldebir sheshimge turǵyndar tarapynan narazylyq bolsa, onyń jaýapkershiligi keńes múshelerine de túsedi, – deıdi Derkól kentiniń ákimi Juban Jumaǵalıev.
Saılanǵan ákim & taǵaıyndalǵan ákim
Osy jerde bir qyzyq suraq týyndaıdy. Erteń aýyl ákimderin halyq tikeleı saılaıtyn bolsa, ol ákimniń joǵary bılikpen qarym-qatynasy qalaı bolady? Halyq tańdaǵan aýyl ákimi joǵarydaǵy ákimge tolyq baǵyna ma? Osy arada kelispeýshilik bolsa, keıbir memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa kedergi bolmaı ma?
– Jergilikti ákim halyq aldynda jaýapkershiligin joǵary qoıyp, únemi sol pozısııada bolsa, kelispeýshilik bolýy múmkin. О́ıtkeni joǵary turǵan ákimniń óz kózqarasy, bıýdjet, kadr máselesinde óz saıasaty bolady. Al aýyl ákimi halyqqa jaqynyraq. Mysaly, keıbir máselede aýyl ákimi joǵarydaǵy ákimge: «keshirińiz, men sizdiń bul tapsyrmańyzdy oryndaı almaımyn, óıtkeni halyq, qoǵamdyq keńes buǵan qarsy» dep aıtýyna týra keletin sátter bolady. Bul jaǵdaıdan eki tarap qalaı shyǵatynyn bilmeımin, – deıdi Luqpan Ahmedııarov.
– Basshy men qaraýyndaǵy qyzmetkerdiń arasyndaǵy qarym-qatynas talaptaryn anyqtaıtyn Ádep kodeksi bar. Bolashaqta budan ózge zań álde ereje qajet bolýy múmkin, – deıdi professor Mırbolat Nurtazın.
Joǵarydaǵy saýaldy Juban Turarulynyń ózine de qoıdyq.
– Meniń oıymsha ondaı kelispeýshilik bolmaıdy. Sebebi qala ákimdiginen, oblys ákimdiginen túsetin tapsyrmalar da halyqtyń jaǵdaıyn sheshý úshin keledi ǵoı. Áıteýir osy kezge deıin mundaı kelispeýshilik bolǵan joq. Biz óz tarapymyzdan halyqtyń usynystaryn jetkizip qana qoımaı, onyń esep-qısabyn daıyndap beremiz. Mysaly, bıyl Derkól boıynsha 5 jerge balalar oıyn alańyn qoıamyz degen edik. Qalalyq ákimdik osy jobanyń úsheýin maquldady. Mysaly, bizdiń Vetelkı, Novostroıka aýyldary kópten qaraýsyz qalǵan. Ol jerdegi halyqtyń muń-muqtajyn basshylyqqa jetkizgende, olar árdaıym túsinistikpen qaraıdy. Biraq qala men oblys bıýdjetiniń múmkindigine de qaraý kerek, – deıdi kent ákimi.
P.S. Elimizde memlekettik bılik reformasyn zaman talap etip otyrǵany shyndyq. Biraq bul jańarýǵa qoǵamnyń barlyq qabaty belsendi jáne shynaıy qatysqanda ǵana nátıjeli bolsa kerek.
Batys Qazaqstan oblysy
