Alaıda dál osy karantın kezinde jumysy toqtamaı, kerisinshe shırap ketken bir mekeme bar. Ol – Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvi.
«Bul qalaı?» dersiz.
Batys Qazaqstan oblystyq arhıvi 2018 jyldan bastap «Elektrondy arhıv» baǵdarlamasyn iske qosqan bolatyn. Bul baǵdarlamanyń «tuz kóziri» – Qazaqstan arhıvteri arasynda teńdesi joq modýl – «Zertteýshiniń elektrondy jeke kabıneti». Iаǵnı elektrondy-sıfrly qoltańbasy bar kez kelgen Qazaqstan azamaty osy kabınetke tirkelip, oqyrman zalynyń qyzmetin onlaın túrde ala alady.
– Bıyl maýsym aıynda zertteýshiler arasynda jasyryn saýaldama júrgizilgen bolatyn. Osy saýaldamaǵa qatysýshylar «Zertteýshiniń elektrondy jeke kabınetine» joǵary baǵa berdi. «Qashyqtan jumys isteýge óte qolaıly qural» retinde kórsetti, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik muraǵatynyń dırektory Aıjan Saýǵabaeva.
Qarańyz, 2019 jyly Batys Qazaqstan oblystyq arhıviniń onlaın-oqý zalyna 101 zertteýshi tirkelip, jumystanǵan eken. Al bıyl álemdi ábigerge salǵan pandemııa bastalǵaly úsh aı ishinde http://muragat-bko.gov.kz/ saıtyna 60 zertteýshi jańadan tirkelip, ózderine qajetti materıaldarǵa onlaın tapsyrys bere bastaǵan. «Osylaısha zertteýshiler 687 is qujattarynyń kóshirmesin elektrondy túrde aldy», deıdi Aıjan Nurǵalıqyzy.
Eldiń alǵysy
«Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıviniń saıtyn kórip, tań-tamasha boldym. Keshe Orynbor oblysyndaǵy óz aýylymnyń metrıkelik jazbasyn izdep «kirip» edim. Men izdegen selo dál shekarada, jan-jaǵyn qazaq jeri qorshap tur deýge bolady, tóńkeriske deıin Oral oblysyna qaraǵan aımaq. Sóıtip saıttan úsh jyldyń tirkeý kitabyn taptym. Tańǵalǵanym – metrıke jazbalary onlaın qoljetimdi jaǵdaıda tur. Saıttyń anımasııasy, betterdi paraqtaǵanda shyǵatyn dybysy óte tartymdy. Tikeleı ata-babamdy tappasam da, týystarym týraly málimet alyp, máz boldym», dep jazypty reseılik Dmıtrıı Smırnov.
«Adamdardy ekige bólýge bolady: olardyń bir toby ata-babasynyń kim bolǵanynda sharýasy joq, endi bir toby otbasy dástúrin joǵary baǵalaıdy, ata teginiń kim bolǵanyn tereń bilýge qumartady. Batys Qazaqstan oblystyq arhıvi qyzmetkerleriniń teńdessiz eńbegi arqasynda ata-babasy týraly derekterdi izdep taýyp, urpaǵyna amanat etip jatqan adamdar az emes. Arhıv dırektory Aıjan Nurǵalıqyzyna, ǵylymı anyqtamalyq bólim qyzmetkeri Botakóz Ilanqyzyna maǵan kerek aqparatty jedel taýyp bergeni úshin alǵys aıtamyn. Osy adamdardyń kómegimen atamnyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanyn taýyp, kóp jaǵdaıǵa qanyqtym» deıdi Jannet Qasymova.
«Meniń naǵashy atam Nurfazyl Bermuhamedov 1937 jyly «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp, 1938 jyly 5 naýryzda atylǵan eken. Ol Aqtóbe oblysy Shalqar aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolatyn. Anam aǵasynyń aqtalǵan kúnine 4 aı ǵana jete almaı 1992 jyly ómirden ótti. Batys Qazaqstan oblystyq arhıviniń saıtyna tirkelip, elektrondy oqý zalyndaǵy «jeke kabınetimde» otyryp, Nurfazyl Bermuhamedovtiń jeke isin, fotosýretin kórgende qandaı qýanǵanymdy bilseńiz ǵoı! Biz bul fotony ómirde kórmegenbiz. Repressııadan atamyz ǵana emes, týma-týystary da zardap shegipti: saılaý quqynan aıyrylyp, Sibirge jer aýdarylǵan. Olardyń keıingi taǵdyry belgisiz.
Mine, armanda ketken atamyzdyń taǵdyry týraly aqjoltaı habar – batysqazaqstandyq arhıv qyzmetkerleriniń úlken eńbegi der edim. Olar bizdiń halqymyzdyń basyna tóngen náýbet – 1937 jyldary úzilgen taǵdyr jibin qaıta jalǵap jatyr. Sizder tarıh shymyldyǵyn qaıta ashyp jatyrsyzdar. Sizderge basymdy ıemin!
Men osy qujattar arasynan taǵy bir naǵashym Fazyl Bermuhamedovtiń de jeke isin taýyp qashan qaıtys bolǵanyn tabam dep oılaımyn. Ol 1933 jyly Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Jánibek aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan, 1935-1936 jyldary ókpe qabynýynan sol jaqta dúnıeden ótken», dep jazady Sáýle Begejanova.
Aqsaılyq Damır Enshibaev ólke tarıhyna mektep qabyrǵasynan-aq qyzyǵady eken. 2018 jyldan beri geneologııamen, qazaqsha aıtqanda shejiremen shuǵyldana bastaǵan.
– О́z taqyrybyma kerek málimet izdep júrip Batys Qazaqstan arhıviniń saıtyna tap boldym. Munda maǵan kerek aqparat, kitaptar men gazet-jýrnaldar, arhıv isteriniń kóshirmesi óte kóp eken. Ásirese meshitter men shirkeýlerdiń tirkeý kitaptary óte mańyzdy edi. Oqý zalynyń qyzmetkeri, naǵyz kásibı maman Botakóz Naǵımova maǵan arhıv saıtynan «jeke kabınet» ashýǵa kómektesti. Sol kúnnen beri úıden shyqpaı otyryp-aq tapsyrys berip, qajetti qujattardy qaraý múmkindigine ıe boldym. Tapsyrys tez ári sapaly oryndalady, bul meniń qansha qarjym men ýaqytymdy únemdegeni aıtpasa da túsinikti ǵoı. Arhıv qyzmetkerlerine shynaıy alǵysymdy bildiremin! Bizdiń arhıv zamanǵa saı, kóptegen áriptesine, tipti keıbir Reseı saıttaryna da úlgi ekenine maqtanamyn, – deıdi Damır.
«Aıshylyq alys jerlerden»
Oral arhıviniń oqyrman zalyna onlaın «kiretin» zertteýshilerdiń geografııasyn qarasańyz, Qazaqstannyń barlyq túkpirin – Nur-Sultan, Almaty, Taraz, Aqtóbe, Qostanaı, t.b qalalaryn kórýge bolady. Arhıvtiń qujattaryn suratatyndar arasynda professor ǵalym tarıhshylar da, doktorant-magıstranttar men stýdentter de, ólketanýshylar men qarapaıym zertteýshiler de bar eken. Olar kóbine geneologııalyq derekterdi izdeıdi. Odan bólek, Uly Otan soǵysy, alǵashqy Alash dárigerleri, Qazaqstan óńirindegi Azamat soǵysy, KSRO kezindegi din qyzmetkerleriniń qýdalanýy, XX ǵasyrdyń 30-jyldarynda osy óńirde tárkilengen sharýa qojalyqtary, Qazaqstan halqynyń etnodemografııalyq damýy, Sovet Odaǵynyń Batyrlary, qazaq halqynyń etnostyq damýy, halyqty qonystandyrý, tarıhı tulǵalar jáne basqa san salaly taqyryptar da suranysqa ıe eken.
– Bizdiń saıtymyzda 1881 jyldan bergi metrıkalyq kitaptardy, 1860 jyldan bastalatyn gazetterdi, mekemelerdiń tarıhı qujattaryn, jeke tektik qorlardy, Uly Otan soǵysy tarıhyna, azamat soǵysyna qatysty derekterdi, 1920-1930 jyldardaǵy ashtyq, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý, baı sharýalardyń múlkin tárkileý, tyń jerlerdi ıgerý tarıhyna qatysty jáne t.b. málimetterdi jetildirilgen izdeý júıesi negizinde taýyp, qashyqtan qaraýǵa bolady, – deıdi arhıv basshysy.
Batys Qazaqstan oblystyq arhıviniń turaqty saqtaýynda 2499 qor, 677680 dana is bar eken. 2018 jyldyń aıaǵynan qolǵa alynǵan «Elektrondy arhıv» baǵdarlamasy negizinde arhıv qorynda turǵan qujattardy skanerlep, elektrondy formatqa ótkizý jumysy bastalǵan. Búginde sıfrly bólim mamandary 24730 isti skanerden ótkizip, elektrondy arhıv bazasyna engizgen. Bul jalpy saqtaý birlikteriniń 3,7 paıyzyn quraıdy eken. «Qujattardy skanerlep, elektrondy bazaǵa engizý jumystary bolashaqta da júre beredi», deıdi dırektor.
Mamannyń usynysy
– Batys Qazaqstan arhıvi – Qazaqstandaǵy basqa ortalyq jáne oblystyq arhıvterge úlgi-órnek kórsetip otyr dep aıta alamyn, – deıdi almatylyq tarıhshy-geneolog, áýlet, rý, otbasy tarıhyn zertteýshi Nurjan Sádirbekuly.
Elimizde arhıv isin zamanǵa saı damytý, jetildirý jóninde únemi bastama kóterip júretin Nurjan Sádirbekuly «Batys Qazaqstan arhıvi jasaǵan dúnıeni nege sizder jasamaı otyrsyzdar?!» degen saýalmen talaı arhıvtiń tabaldyryǵyn tozdyrǵan.
– Árıne oraldyq arhıvtiń saıtynda tizimdemeler áli de tolyq bolmaýy múmkin. О́ıtkeni ony arhıvtiń az ǵana shtatymen tolyq júzege asyrý qıyn. Sondaı-aq taǵy bir basty másele – bizdiń arhıvter ındeksasııa jasaý isin damytýy qajet. Mysaly, Birikken Koroldik – Ulybrıtanııanyń Ulttyq arhıvinde «Azamattyq arhıvıst» degen joba bar. Ol boıynsha álemniń kez kelgen adamy Ulybrıtanııa arhıvinde turǵan, ózi oqı alatyn tildegi qujattardy aýdaryp, ındeksasııalap shyǵady. Iаǵnı mańyzdy isti atqarýǵa Brıtan arhıvi qarapaıym azamattardy tartyp otyr. Munyń paıdasy – ol málimetter google sekildi izdeý júıelerinde ındeksteledi, sol saıttyń óz ishinde ındeksteledi, ıaǵnı kez kelgen kilt-sóz arqyly izdeý salǵanda, ındekstelgen sózdi ońaı taýyp alýǵa bolady. Muny burynǵy sovettik júıede «famılııa arqyly izdeý» deıtin. Osy jumys qazir Reseıdiń keıbir arhıvterinde, mysaly Astrahan muraǵatynda da bastaldy, – deıdi shejireshi.
Nurjan Sádirbekulynyń myna usynysy da eskerýge turarlyq:
«Arhıvte ár jyldary ótken halyq sanaǵy málimetteri kóp. Bul geneologııamen aınalysatyn mamandar úshin eń kerekti aqparat kózi. Sondyqtan arhıvtegi halyq sanaǵy tizimderin – aýyldar, bolystar boıynsha sol jerde turǵan halyqtyń tizimin alyp, jeke saıttar jasasa keremet bolar edi. Mysaly, Reseıde keıbir arhıvter, keıbir entýazıster osyndaı saıtty ózderi jasaǵan. Máselen, 1917 jylǵy halyq sanaǵynyń málimetterin saıtqa tolyǵymen salyp shyqqan. Bul ólketaný úshin, izdeý júıesin jetildirý úshin óte qajet. Buǵan kóp mán berý kerek».
Mamannyń bul pikirin muraǵat qyzmetkerleri eskerer dep oılaımyn.
Nurjan Sádirbekulynyń aıtýyna qaraǵanda, bıyl mınıstrlikte «Sıfrly fabrıka» atty joba qolǵa alynyp, aıaǵy toqyrap qalypty. Buǵan sovet kezinde bilim alǵan, jańany jatyrqaıtyn aǵa býynnyń arasyndaǵy «arhıvti sıfrlandyrsa, bizdiń qujattar shetelge ketip qalady» degen pikir sebep bolsa kerek. «Bul – esh maǵynasyz úreı, keritartpa fobııa», deıdi jas ǵalym.
Shynynda da sıfrlandyrý, onlaın qyzmetti damytý – búgingi kúnniń basty talaby ekeni sózsiz ǵoı. Sondyqtan zamanaýı suranysty der kezinde eskerip, áriptesterine úlgi bolyp otyrǵan oraldyq arhıvtiń isin Qazaqstan boıynsha taratý qajet dep oılaımyz.
Batys Qazaqstan oblysy
