– Bári de bozbala shaǵymyzdaǵy elikteýden bastaldy, – deıdi Murat Ábdimálikuly. – Áýelde men fýtbolǵa qatty qumarttym. Kindik qanym tamǵan qazirgi Túrkistan oblysy Túlkibas kenitinde ózim quralpylas balalarmen erteden keshke deıin dop tebýden jalyqpaıtynbyz. Ýaqyt oza grek-rım kúresine ańsarym aýdy. Oblys birinshiligin utyp, respýblıkalyq jarystarda júlde aldym. Boıymdaǵy qabiletimdi baıqaǵan bapkerlerim meni Qaraǵandy qalasynda qonys tepken Álııa Moldaǵulova atyndaǵy sport mektep-ınternatyna jiberýdi jón kórdi. Ol jerde de kóshten qalmaýǵa tyrystym. Mektep-ınternatty támamdaǵannan keıin Almatydaǵy tehnologııalyq ınstıtýtqa qujattarymdy tapsyrdym. Jolym ońǵarylyp, oqýǵa tústim. Bul – 1990 jyl edi. Mine, sol stýdent kezden bastap, taekvondoǵa myqtap den qoıdym.
– Joǵaryda siz «Bári de elikteýden bastaldy» dedińiz. Al ózińiz kimge eliktedińiz?
– Sekseninshi jyldardyń sońy men toqsanynshy jyldardyń basynda Qazaqstannyń kúlli qalalarynda beınesalondar qaptaǵany belgili. Jastar Brıýs Lıden bastap, jekpe-jektiń san alýan túrin meńgergen basqa da sportshylardyń ónerine tamsandy. Sonyń áseri bolsa kerek, kúsh-qýaty tasyǵan kóptegen jigitter túrli úıirmelerdi jaǵalady. Mende de shyǵys jekpe-jegimen shuǵyldansam degen erekshe qulshynys paıda boldy. Onyń ústine, dáp sol kezderi Túrkııada dúnıege kelip, Germanııada turyp jatqan taekvondonyń has sheberi, qazaqtyń batyry Mustafa О́ztúrik Almatyǵa atbasyn buryp, respýblıkamyzdyń birqatar qalalarynda úıirmeler ashty. Bul jaǵdaı jergilikti jastardyń tańsyq ónerge degen qyzyǵýshylyǵyn odan ári arttyra tústi. Sodan men de táýekelge bel býyp, taekvondo úıirmesiniń tabaldyryǵynan attadym. Ataǵy alysqa jaıylǵan azamatpen tanysyp, maıtalman mamannyń qol astynda jattyǵýdy armandadym.
– Qalaı, Almatyda Mustafa О́ztúrikteı ańyz tulǵamen tanysýdyń reti keldi me?
– Iá, reti keldi. Negizi Almatyda men Isataı Kabekovtiń qol astynda jattyqtym. Dıhan Aqaev pen Maqsut Narbaev syndy bilikti bapkerlerden de tálim-tárbıe aldym. Biz jattyǵatyn zalǵa Mustafa О́ztúrik pen Bekseıit Túlkeev jıi keletin. Jattyǵý bylaı tursyn, sol ǵulama ustaz, asyl aǵalardyń áńgimesin estýdiń ózi bir ǵanıbet edi ǵoı. Ekeýi de tunyp turǵan shejire, parasat-paıymy mol tulǵalar. Mustafa men Bekseıittiń qarapaıymdylyǵy men qazaqylyǵy jaıynda áńgime bir bólek. Olar óz ultyn sheksiz súıetin. Sondaı segiz qyrly, bir syrly azamattarmen jolyqtyrǵan taǵdyryma dán rızamyn.
– Kezinde joǵaryda esimderi atalǵan arystaı azamattardan dáris alyp, solarmen qatar júrgen ekensiz. Al ondaı mektepten ótken sportshynyń qalyń toptyń arasynda qalyp qoıýǵa qaqy joq. Sol sebepti sizge de osy saladaǵy bıik belesterdi baǵyndyrý aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzbaǵan bolar?
– Biz de shama-sharqymyzǵa qaraı kósildik. Jeti jylǵa jýyq ýaqyt boıy Qazaqstan ulttyq quramasy sapynda boldym. Úsh márte el chempıony atandym.1993 jyly bizdiń taekvondoshylar tuńǵysh ret álem chempıonatynda kúsh synasý qurmetine ıe boldy. Nıý-Iorkte ótken sol baıraqty básekede men de óner kórsettim. Ortalyq Azııa birinshiliginde bas júldeni oljaladym. Birqatar asa iri halyqaralyq týrnırlerde jeńis tuǵyryna kóterildim. Árıne, odan da bıik belesterdi baǵyndyrýǵa bolatyn edi. Biraq ol kezde zaman basqa. Tańsyq ónerge memleket tarapynan pálendeı kóńil bólinbeıtin. Kóbine-kóp jarysqa shyǵý úshin qarajatty ózimiz izdeıtinbiz. Keıde jolymyz bolsa, endi birde qurqol qaıtatynbyz. Osyndaı keleńsiz jaıttardyń saldarynan birqatar baıraqty báskelerden syrt qalyp, talaı nesibemnen qaǵyldym.
– Úlken sportpen qosh aıtysqan soń da osy saladan alystamaǵan sekildisiz. Bilýimizshe, bapkerlik kásipte baǵyńyz jandy ǵoı?
– Iá, alystap eshqaıda ketken joqpyn. Osy kúnge deıin bapkerlik qyzmet atqaryp, birneshe jaqsy shákirtter tárbıeledim. Solardyń arasynan Narıman Shákirov, Mereı Rasılov, Ramıl Ashmahýnov, Ashat Ábildaev, Abzal Anarqulov syndy saıypqyrandar sýyrylyp shyǵyp, túrli dúrmekterde atoı saldy. 2005-2013 jyldary respýblıkalyq taekvondo federasııasyna bas hatshy jáne komanda basshysy qyzmetterin qatar atqardym. 2012 jyly ulttyq quramany London Olımpıadasyna bastap aparǵan mamandardyń biri boldym. Sonymen qatar tóreshilik kásipte de baq synadym. Bul rette de nesibesiz emespin. Álem men qurlyq chempıonattarynda, Azııa oıyndary men Álem kýbogynda jáne basqa da kóptegen dúbirli dodalarda qazylyq ettim. Uıymdastyrýshylar tarapynan eńbegim laıyqty baǵalanyp, túrli baıraqty básekelerde eń úzdik tóreshige tıesili arnaıy syılyqty ıelendim. «Azııanyń eń ádil qazysy» degen ataq ta buıyrdy. Sonymen qatar qazirden shákirtter tárbıelep júrmin. Qol astymda jattyǵatyn qandastarymyzdyń arasynda bolashaǵynan mol úmit kúttiretin jastar az emes.
– Sóz oraıy kelgende, qazylar máselesine keńirek toqtala ketseńiz. Taekvondoda ótetin asa jaýapty jarystarda tóreshilerdi irikteý prosesi qalaı júzege asyrylady? Osyndaı saýal qoıýymnyń sebebi, qazaqstandyqtardyń asa iri halyqaralyq jarystarda sırek qazylyq etip júrgeni qynjyltady.
– Tóreshilerge qoıylatyn talap óte qatań. Eń birinshi kezekte biliktilik pen sheberlik deńgeıi basshylyqqa alynady. Odan da basqa talaptary kóp. Olardyń eshbiri komıssııa músheleriniń nazarynan tys qalmaıdy. Máselen, men 2021 jyly Tokıoda alaýy tutanatyn Paralımpıadada qazylyq etýge úmitti tóreshilerdiń tizimindemin. Bastapqyda úmitkerler sanatynda álemniń ár qıyrynan jınalǵan 500-ge tarta maman boldy. Solardy túrli jarystarǵa qatystyryp, irikteýden ótkizdi. Qalys jáne shalys basqandary, óreskel qatelikke boı aldyrǵandardyń aty-jónderi tizimnen syzylyp tastalady. Osylaısha, birte-birte úmitkerler qatary sıreıdi. Qazir tizimde 50 adamdaı ǵana qaldy. Solardyń otyzy ǵana dúbirli dodada qazylyq etedi. Buıyrtsa, men de Tokıoǵa sapar shegemin dep nıettenip otyrmyn.
– Elde bilim alýmen ǵana shektelip qalmaı, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Shveısarııada da oqyǵan ekensiz. Ol elde qandaı mamandyqty meńgerdińiz?
– Lozanna qalasynda ornalasqan AISTS MAS mektebinde «Sporttyq menedjement» mamandyǵy boıynsha bilim aldym. Bul – kúlli álemdegi sport salasy boıynsha bilim beretin eń iri ortalyq. Osy salada júrgen mamandardyń deni Lozannadaǵy ustazdardan tálim alýdy armandaıdy. Baǵyma oraı, «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly maǵan da AISTS MAS mektebinde túlegi bolý baqyty buıyrdy. Odan bólek, qolymda Ońtústik Koreıanyń Sývon qalasynda ornalasqan Keng Hı ýnıversıtetiniń sertıfıkaty, Almatydaǵy tehnologııalyq ýnıversıtet pen Qazaq sport jáne týrızm akademııasynyń dıplomdary bar.
– Siz jaıynda aqparat jınaǵan kezde «Áıgili «Kýkkıvon» akademııasynyń halyqaralyq ınspektory» degen jazýdy da kózim shaldy. Osy akademııa jaıynda qysqasha aqparat berseńiz.
– Taekvondo ónerin serik etken sańlaqtarǵa sporttyq dan jáne túrli belbeýlerdi taǵaıyndaıtyn álemdegi jalǵyz uıym dál osy – «Kýkkıvon». Ońtústik Koreıanyń bas shahary – Seýlde ornalasqan aıtýly akademııaǵa halyqaralyq ınspektor retinde tirkelý úshin men kóptegen synaqtan óttim. Osy sport túriniń maıtalmandary aldynda bul jumysty atqarýǵa laıyq ekenimdi dáleldedim. Qazirgi kezde álemdegi kez kelgen taekvondoshydan emtıhan qabyldap, olarǵa dan jáne belbeý berýge meniń de quqyǵym bar.
– Halyqaralyq taekvondo federasııasynyń (WTF) fılıaldarynyń biri Shveısarııanyń Lozanna qalasynda ornalasqany belgili. Alpi taýy etegine jıi atbasyn buryp turǵanyńyzǵa qaraǵanda, sol uıymmen tyǵyz baılanystasyz ǵoı?
– Negizinen men Shveısarııaǵa tájirıbe jııý jáne bilimimdi jetildirý úshin baramyn. Ara-tura halyqaralyq federasııanyń jumysyna da aralasyp turamyn. Federasııada men bosqyndar máselesimen aınalysamyn. Qazir Jer jahanda soǵys oty órship turǵan jáne jappaı kedeıshilik beleń alǵan memleketter az emes. Sonyń saldarynan Sırııa, Lıvııa, Aýǵanstan jáne Afrıkanyń birqatar eliniń halqy óz otandarynan bezip, jan-jaqtan pana izdeýde. Solardyń qatarynda sportshylar qaýymy da bar. Birikken Ulttar Uıymy (BUU) men Halyqaralyq Olımpıada komıteti (HOK) osy problemany nazarda ustap, únemi sheshý joldaryn qarastyrýda. Búgingi tańda sol bosqyndar túrli dúbirli dodalarda óz elderiniń emes, Halyqaralyq federasııanyń týy astynda óner kórsetip júrgenin de jaqsy bilesizder. Mine, biz osy jaǵdaıdy jan-jaqty zerttep, zerdelep, taldap, rettep, zańdastyrý máselesimen aınalysyp júrmiz.
– HOK, FIFA, ÝEFA sekildi kóptegen sporttyq uıymdardyń shtab-páterleri Lozannada kóptep shoǵyrlanǵany belgili. Sol sebepti de túrli deńgeıdegi basshylar men sport juldyzdarynyń atalǵan shaharǵa jıi qatynaýy zańdy. Siz sondaı myqtylarmen jolyǵa aldyńyz ba?
– Osy oraıda myna bir oqıǵany baıandaıyn. Birde-bir top azamat jumys babymen Qazaqstannan Shveısarııaǵa keldik. Meniń Krıshtıaný Ronaldýdyń jeke dárigeri Antonıo Gashparmen jaqyn aralasatynymdy jaqsy biletin, fýtbol dese ishken asyn jerge qoıatyn syıly aǵalarymyzdyń biri «Álemdik fýtboldyń shoqjuldyzymen jolyqtyra alasyń ba?» degen syńaıda áńgime qozǵady. Men «Antonıomen aqyldasyp kóreıin» dedim. Dosym biraýyz ótinishimdi jerge tastamady. Sóıtip, Lozannadaǵy ásem bir keńsede Ronaldýmen kezdesýdiń sáti tústi. Qonaqúıde qazaqy dástúrmen úlken dastarqan jaıylyp, talaı tartymdy áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Teńbil doptyń teńdessiz sheberi Qazaqstan jaıynda óziniń jyly lebizin bildirdi. Bizdiń el oǵan tańsyq emes. «Eýro-2008» dodasynyń irikteý týrnıri barysynda Krıshtıaný Almatyǵa kelgenin aıtty. Sol sapardan alǵan áserimen bólisti. Bir ǵajaby, ol Portýgalııa ulttyq quramasy sapyndaǵy óziniń alǵashqy oıynyn 2003 jyldyń tamyz aıynda dál bizdiń Qazaqstan komandasymen ótkizipti. Ol kezde bolashaq juldyz 18 jasta eken. Qazaqtyń kóńili de, peıili de keń ǵoı. Bizdiń jigitter de qarap qalmaı, Krıshtıaný Ronaldýdyń ıyǵyna zerli shapan jaýyp, «Altyn adamnyń» músinin syıǵa tartty. Arasynda estelik sýretke de túsip úlgerdik.
– 2008 jyly Beıjińdegi dodada Arman Shylmanovtyń atoı salyp, qola medaldi oljalaǵany belgili. Bul – otandyq taekvondoshylarmyzdyń Olımpııa oıyndarynda oljalaǵan alǵashqy jáne ázirge jalǵyz júldesi. Qalaı oılaısyz, kelesi jyly Tokıoda alaýy tutanatyn baıraqty básekede jeńis tuǵyryna kóterilýge kúsh-jigeri jetetin qazaqtyń ul-qyzy tabyla ma?
– Bizdiń qazirgi komandamyz da óte kúshti. Ásirese, Rýslan Japarov pen Qaırat Sarymsaqovtyń óneri kópshiliktiń kóńilinen shyǵýda. Olardyń boıynda Olımpııa oıyndarynyń altyn tuǵyryna kóterilýge qajetti qasıetterdiń barlyǵy bar. Jansel Denız, Nurlan Myrzabaev, Ferýza Aldońǵarova jáne Smaıyl Dúısebaı syndy sheberlerimizge zor senim artylyp otyr. Solardyń arasynan bir-ekeýi Japonııada jasyndaı jarqyrap, jeńis tuǵyryna kóterilse, kúlli Qazaq eli úshin úlken abyroı bolatyny daýsyz. Qazaqstan taekvondosynyń tuǵyry búgingiden de bıik bolatynyna men kámil senemin.
– Áserli áńgimeńizge rahmet. Mustafa men Bekseıitteı arly azamattar irgetasyn qalaǵan Qazaqstan taekvondosynyń tuǵyry búgingiden de bıik bolsyn!
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
