Ekotýrızm: Kásipkerler júıeli is-qımyl usyndy

«О́kinishke qaraı, Ulttyq parkterdiń ınfraqurylymy týrısterdiń osyndaı legine daıyn bolmaı qaldy. Biz qoqystardy tazalaý arqyly máseleni sheshýge bolmaıtynyn birneshe ret kótergen bolatynbyz. Máselege júıeli turǵyda qaraý kerek – aımaqtaý jáne abattandyrý arqyly demalysqa jaǵdaı jasaý, kelýshiler aǵynyn basqarý prosesterin jolǵa qoıý mańyzdy. So­nymen qatar halyqaralyq praktıkada sıfrly monıtorıng jáne bastaýysh synyptardan bastap bilim berý praktıkalary keń qoldanys tapqan», deıdi «Atameken» UKP basqarma tór­a­ǵasynyń orynbasary Iýlııa Iаkýpbaeva.

Iаkýpbaevanyń aıtýynsha, qoqys­qa qatysty barlyq máseleni demalý­shy­lardyń tómen mádenıetine jaýyp tas­taýǵa bolmaıdy. Eger demalys aýma­ǵynda tabıǵat aıasyna shyǵýǵa arnalǵan arnaıy oryndar, al janynda qoqys jáshikteri tursa, demalýshylar qoqysty sonda tastaıdy.

Kazakh Tourism UK AQ basqarma tóraǵasy Erjan Erkinbaev demalys aýmaqtarynda belgiler men qoqys jáshikteriniń jetispeıtinin ashyq aıtty. «Sharyn shatqalynda arnaıy oryndardy aımaqtaý bar, alaıda «Tynyshtyqty saqtańyz» nemese «Ot jaǵýǵa bolmaıdy» degen sekildi taqtaıshadaǵy úndeýler iske aspaı jatyr. Aǵyndardy baqylaý – qajetti nárse, biraq biz osy jazda birneshe jerdi aralap, sıfrly retteýdi damytýdaǵy basty kedergi – ınternettiń bolmaýynda ekenin túsindik. Mysalǵa, Kólsaıda tártip buzýshylar monıtorıngi men elektrondy bıletterdi júrgizý qoljetimsiz. Onda mobıldi baılanys joq ári demalys aımaǵynda qolma-qol tólem qabyldaý múmkin emes. Aımaqqa kirý úshin adam basyna emes, kólik birliginen alýǵa qatysty zańnamaǵa ózgeris engizý qajet dep sanaımyz. Osy shara qolǵa alynbaıynsha, eshteńe ózgermeıdi. Bizde resmı statıstıka boıynsha ulttyq parkterge jylyna 1 mln adamǵa deıin keledi, mine, osy kólemniń ózi qorshaǵan ortaǵa zııan keltiredi. Máselen, AQSh-ta ulttyq parkterge jylyna 318 mln adam barady, al tabıǵatqa zııan keltirý deńgeıi tómen. Birinshi kezekte elimizde mádenıet deńgeıin kóterý kerek. Qansha eriktiler men qyzmetkerler bolsa da, olar barlyq qoqysty jınaı almaıdy», dedi Erjan Erkinbaev.

Kazakh Tourism bıýdjetti qaıta qarastyrý sheńberinde týrısterdiń mádenıetin kóterý baǵdarlamasyn júzege asyrý jáne jelilerde taratýǵa bolatyn áleýmettik jarnamamen beınematerıaldar túsirýdi usyndy.

«Sharyn shatqaly» MUTP dırektory Elnur Ahmetov ınternettiń bolmaýy problema ekenin, bul jaıt tólem (onlaın tólem júrgizý múmkin emes), sondaı-aq kelýshilerge monıtorıng júıederine keri áser etetinin aıtady.

Qazaqstan týrıstik qaýym­das­ty­ǵynyń tóraıymy Rashıda Shaıke­nova jáne «Eýrazııa týrızm qaýymdas­tyǵy» ZTB Rysty Qarabaeva uıymdas­ty­rý­shy­lyq týr týrızm máselesin sheshedi degen oıda. О́ıtkeni týr barysynda demalý­shy­­larǵa nusqaýlyq sabaǵyn ótkizýge bolady.

 Sonymen qatar Rashıda Shaıkenova ekologııalyq tárbıe boıynsha is-shara­lardan bólek, ulttyq parkterdiń damýy úshin qoǵamdyq keńesterdiń qurylýy mańyzdy bolady dep sanaıdy. «Kazakh Tourism Almaty jáne Almaty oblysy úlgisinde qoǵamdyq keńesterdi qurý tájirıbesin barlyq ulttyq parkterge tarata alady», deıdi R.Shaıkenova.

Almaty oblysy týrızm bas­qar­masynyń jetekshisi Janar Alshymbaeva 4 bólimnen turatyn týrıstik múdde oryndaryna arnalǵan ekologııalyq keıs jobasyn usyndy, olar: týrıstik aǵyndy basqarý, qoqys qaldyqtaryn basqarý, týrıstik marshrýttardy abattandyrý, saıahat mádenıetin qalyptastyrý. Spı­ker­diń aıtýynsha, týrıstik aǵymdardy ret­teý úshin týrıstik trafıkke sýbsı­dııa­lar qoldanýǵa bolady, eger Ulttyq park­terdiń birinde kelýshiler kóp bolsa, týrıstik aǵyndy osy mehanızm bo­ıynsha basqa parkke jiberip otyrýǵa bolady.

– «Qoqys depozıti» atty mehanızmdi engizý kerek. Bul degenimiz – Ulttyq parkke kelgen týrıster belgili bir kólemde qarajat tóleıdi, eger týrıst artynan qoqysty jınap ketse, atalǵan soma qaıtarylady. Eger qoqys jınalmaǵan bolsa, depozıt somasy sol qoqysty jınaıtyn jumysshylarǵa tólenedi, – dep atap ótti J.Alshymbaeva.

Oraldyq ekolog Rınat О́telbaev naqty talaptar qoıylyp, olardy oryn­daýǵa monıtorıng júrgizý qajettiligin atady. Máselen, ken oryndarynda paıdalanylatyn prosedýralarǵa uqsas naqty sharalar, egjeı-tegjeıli jospar qajet. Iаǵnı tolyǵymen túsinikti bıznes-prosess qajet, sonda ǵana týrısterdiń burys áreketterine qatysty problemalar bolmaıdy.

«Ulttyq parkterge kireberiste adam­­­dar tolyq nusqaýlyq alyp, al aý­maq­­tyń ózi aımaqtandyrylyp, aqpa­rattyq belgiler jáne bılbordtarmen jab­dyqtalýy tıis. Budan bólek, aýmaq­qa turaqty tekserý júrgizetin arnaıy qyzmet bolýy mańyzdy. Árıne, oǵan sáıkes bıýdjet qarastyrýy kerek», dedi Rınat О́telbaev.

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi Orman sharýashy­lyǵy komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erlan Muratov jıynda kóterilgen máseleler mınıstrlikke tanys ekenin, kóp másele boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn aıtty. Máselen, Aqmola oblysynyń úlgisinde barlyq ulttyq parkterde mobıldi baılanys jáne ınternetti qamtamasyz etý, sondaı-aq Ile Alataýy ulttyq parkine 200 qoqys konteıneri jáne 2 qoqys jınaýshy kólik berý boıynsha kelissózder bar.

Jıyndy qorytyndylaı kele, Iýlııa Iаkýpbaeva máselelerdi sheshýde Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Kazakh Tourism, sanıtarlyq dárigerlermen birlesip, «Atameken» alańynda kelesi baǵyttar boıynsha bıznespen birlesken 8 keshendi shara daıyndaýdy usyndy. Olar: ulttyq parkter bıýdjeti qurylymyna taldaý júrgizý (sonyń ishinde qoqys jınaý jáne baqylaý júrgizýge qarjynyń baryn tekserý), ulttyq parkterdiń ın­fra­qurylymyn túgendeý (marshrýttardy abattandyrýǵa qatysty josparlar men usynystar), ulttyq parkter aımaǵynda ekologııalyq jáne sanıtarlyq talaptardy ustanýdy ákimshiliktendirý (monıtorıng) boıynsha usynystar, týrıstik aǵyndardy basqarý boıynsha usynystar, ekologııalyq mádenıetti nasıhattaý jáne tárbıeleý boıynsha usynystar, sıfrlandyrý boıynsha usynystar (jelilerdi júrgizý; onlaın tirkeý; onlaın tólemder; beıne baqylaý jáne t.b.), qoqysty ýtılızasııalaý boıynsha usynystar (qatty turmystyq qaldyqtardy jınaý jáne qoqysty suryptaýdy damytý boıynsha stımýldar) jáne aıyppuldar júıesi jáne memlekettik qoldaý boıynsha usynystar (uıymdastyrýshylyq tasymaldaýdy sýbsıdııalaý, jalǵyz aıaq joldardy abattandyrý jáne t.b.).

«Bıznes ókilderi jáne sarapshylar tarapynan joǵaryda atalǵan tar­maqtar boıynsha usynystardy kúte­miz. Barlyq usynystardy jınap, ár tar­maq boıynsha qurylymdaıyq. Nátı­jesi boıynsha Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Kazakh Tourism jáne Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligimen birlesken jospar jasalady», dep Iýlııa Iаkýpbaeva jıyndy qorytyndylady.