Jahandyq máseleler – BUU minberinde

 Bıologııalyq qarý – uıqydaǵy qaýip

Búgingideı aýmaly-tókpeli zamanda adamzat jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan janjaldardan bólek, bir mıl­lıonǵa jýyq adamnyń ómirin jal­ma­ǵan qaýipti indetpen betpe-bet keldi. Jahandyq pandemııa álemniń ár tur­ǵynynyń kúndelikti turmysyn tolyǵymen ózgertip jiberdi. Qarapaıym halyqtan bastap, iri halyqaralyq uıymdarǵa deıin aldaǵy josparyn qaýipsizdik sharalaryn eskere otyryp beıimdeýge, tipti keıbirinen bas tartýǵa májbúr. Sózin dál osy ózekti máseleden bastaǵan Qasym-Jomart Toqaev álemdi jaýlaǵan jahandyq pandemııaǵa baılanysty bıologııalyq qarýdy baqylaý júıesin ázirleý jáne iske qosý máselesi burynǵydan da ózekti bolyp otyrǵanyn alǵa tartty. Sol sebepti Prezıdent BUU Qaýipsizdik Keńesiniń aldynda esep beretin arnaıy kópjaqty organ – Bıo­logııalyq qaýipsizdik jónindegi halyq­aralyq agenttik qurýdy usyndy.

Mundaı usynystyń astarynda ne jatýy múmkin? Bir qaraǵanda bıolo­gııa­lyq qaýipsizdik qyrǵıqabaq soǵys, ıadrolyq qarý nemese terrorızmnen qaýipti bolyp kórinbeýi múmkin. Alaı­da uzaq ǵylymı izdenisten paıda bolǵan mundaı qarýdyń tutas bir eldiń halqyn joıyp jiberýge qaýqary bar. Osylaısha bıo­terrorızm túsinigi týady. Ásirese emi joq asa qaýipti indetterdiń ómirimizdi qalaı ózgertetinin bıylǵy pandemııa anyq kórsetip berdi.

Memleket basshysynyń bul usynysy koronavırýs ın­feksııasynyń jappaı taralýynan týǵan oı ekeni daýsyz. Dese de bul bastamaǵa túrtki bolǵan óz eli­miz­diń taǵdyry da áser etkeni anyq. Qazaqstan Keńes ókimeti kezinde ıadrolyq qarý ǵana emes, bıologııalyq qarýlardy da synaýǵa ar­nalǵan aımaqqa aınalǵan. О́zbek­stan­men eki el shekarasynda Aral teńizinde ornalasqan Vozroj­denıe mekeninde áskerı maq­sat­taǵy bıologııalyq qarý men jabdyqtar synalyp keldi. Bul – Keńes Odaǵynyń eń qupııa ás­ke­rı nysany edi, tipti, esh kartada belgilenbegen. Keıinnen AQSh Odaqtyń bul áreketin ásh­kere qylǵan soń, tez arada Sibir ja­ra­syn týdyratyn asa qaýip­ti ınfek­sııany Aral teńizi mańyna kómip, joıyp jiberýge májbúr bolǵan. Odan beri Aral mańyndaǵy eldi mekenderdiń ahýalyna Qazaqstan ǵana emes, Batys elderi de qyzyǵýshylyq tanytyp, túrli ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyrǵan-dy. El Úkimeti aımaqtyń epıdemııalyq jaǵdaıyna baılanysty 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyn da bekitken. Ol boıynsha Araldyń qazaqstandyq bóligin sharýashylyq qajettilikterge paı­dalanýǵa, sondaı-aq bola­shaqta kómirsýtek shıkizaty kenin óńdeýge jaramdylyǵyn zerdeleý­ge qatysty tapsyrma berilgen. Zardap shekken aımaqty qalpyna keltirý úshin áli talaı jyl kerek. Sol synaqtyń izi jer qoınaýynda qalyp ketpese bolǵany.

Bul – álemdegi bir ǵana el­diń mysaly. Osy rette memle­ketterdiń bıologııalyq nemese hımııalyq qarýdy óndirýin shek­teı­tin halyqaralyq qujat bar ekenin aıta ketken jón. Qazaqstan Prezıdenti usynǵan organ osy Bıologııalyq qarý týraly kon­ven­sııaǵa negizdeledi. Bul kelisimdi 182 el­diń ókilderi qoldaǵanymen, qarýdy ón­di­rýden bas tartýǵa sóz bermegenderi de bar.

Qasym-Jomart Toqaev, son­daı-aq BUU aıasynda Aýrýlar men bıologııalyq qaýipsizdikti baqy­laý jónindegi óńirlik ortalyqtar jelisin qurý ıdeıasyn muqııat zertteýdi usyndy. Ol Qazaqstan mundaı ortalyqtyń birin óz aý­maǵynda ornalastyrýǵa daıyn ekendigin de jetkizdi. Elimizdi bul máseleniń aınalyp ótpegenin jáne Aral mańyndaǵy qaýiptiń áli de seıile qoımaǵanyn eskersek, bastamanyń  Qazaqstan jáne álem elderi úshin asa ózekti ekenine kózimiz jetedi.

Qazaqstan Strategııalyq zert­teý­­ler ıns­tıtýtynyń dırektory, akade­mık Zarema Shaýkenova atalǵan úndeý­diń Memleket basshysy ǵana emes, halyq­aralyq deńgeıdegi saıasatkerdiń jahandyq máselelerge qatysty kózqarasy ekenin atap ótti. 

«Bul – BUU-ǵa múshe memle­ket­terdiń biriniń basshysynyń sóılegen sózi ǵana emes, BUU Bas hat­shysynyń orynbasary qyz­metin atqarǵan tulǵanyń jáne halyqaralyq deńgeıdegi dıplomattyń kózqa­rasy. Iаǵnı qazirgi zamanǵy adam­zattyń ótkir máselelerin, ásirese qaýipsizdik salasyndaǵy adamzat úshin osy bir jankeshti máseleler týraly tolyq aqparat pen tereń bilimge ıe saıasatkerdiń oı-túıinderi» dedi Z.Shaýkenova.

Qazirgideı bıotehnologııanyń qarysh­tap damyǵan zamanynda adamzatty qandaı qaýip kútip turǵanyn boljaýdyń ózi qor­qynyshty. Bul usynystar alys­taǵy jaý­dyń aldynda qaýqarsyz qalmaı, qazir­den aýyzdyqtaýǵa múmkindik beretin qa­dam­dardyń biri bolar edi. Áıtpese jaý jaǵa­dan alǵanda jaǵdaı qandaı bola­ty­­nyn bıylǵy pandemııa dálel­dep bergendeı.

Terrorızmnen ada álem qurý ózekti

Qazaqstan Prezıdenti Qa­sym-Jomart Toqaevtyń BUU min­berinde jasaǵan úndeýde kóte­rilgen máselelerdiń biri terrorızm tóńireginde boldy. Dinı ekstremıstik áreketterden zardap shekken, áli de kúresip jatqan el­der qatary jyldan-jylǵa azaı­maı tur. Qazaqstan úshin de bul túıtkildi másele ekeni sóz­siz. Memleket basshysy elimiz áıel­deri men balalaryn soǵys alańy­na aınalǵan Sırııa men Irak­tan alyp shyqqan alǵashqy mem­le­ketterdiń biri ekenin basa aıtty.

Terrorızmniń Ortalyq Azııa qape­rinde ustaıtyn qaýipterdiń biri ekenin Belgııanyń burynǵy premer-mınıstri Iv Leterm de bizge bergen suhbatynda aıtqan edi. Degenmen saıasatker Qazaqstan úshin bul qaterdiń aldyn alý qıyn bolmaıtynyn aıtyp, senim bildirgen. Sonymen qatar byltyr elordada ótken «Astana klýby» saıası forýmynyń besinshi otyrysynda jarııalanǵan «2020 jyly Eýrazııaǵa tónetin 10 basty syn-qater» táýekelder reıtınginde terrorızmniń jańa tolqyny segizinshi orynǵa jaıǵasty. Otandyq jáne sheteldik sarapshylar terrorlyq áreketterge basa nazar aýdarý kerektigin burynnan aıtyp keledi. 

Jahandyq terrorızm ındek­si­niń (GTI) málimeti boıynsha sońǵy jyldary terrorlyq áreketten qaıtys bolǵan adamdar sany 2014 jylmen salystyrǵanda álde­qaıda tómendegen. Alaıda keminde bir adam terrorızm saldarynan qaıtys bolǵan elder qatary sandyq esepte artqan. Statıstıkaǵa sensek, terrorlyq oqıǵalar bolǵan elderdiń sany 2002 jyly eń kóp bolǵan. Al 2018 jyly ekinshi joǵarǵy kórsetkish tirkelgen. Sol jyly esep boıynsha álemniń 71 elinde keminde bir qaıǵyly oqıǵa bolǵan.

Qazaqstan – terrorızmge qarsy kúreste halyqaralyq qo­ǵam­dastyqtyń belsendi qatysý­shy­larynyń biri. Osydan eki jyl buryn elimizdiń bastamasymen BUU-nyń alańynda jańa qujatqa 70-ten astam memleket qol qoıǵan edi. Q.Toqaev bul joly da ózge elderdi «Terrorızmnen ada álemge qol jetkizý tártibi Kodeksine» qosylýǵa shaqyrdy. Qazaqstan jahandyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan ár bastamasymen elimizdiń asqaraly maq­sattardy kózdeıtinin, árkim óz qara basyn oılaıtyn zamanda beıbitshilik, tatýlyq uǵymdaryn tý etip ustaǵanyn, ár azamattyń qa­ýipsiz álemde ómir súrýin qamta­masyz etýge barynsha áreket ete­tinin dáleldep keledi.

Sý – bolashaqtyń eń qymbat taýary

Alqaly jıynda el Prezıdenti adamzatqa tóngen qaýipterden bólek, óńirlik syn-qaterlerge de toqtaldy. Qazaqstannyń Or­talyq Azııadaǵy yqpaly óńirdegi máselelerdi anyqtap, onyń she­shý joldaryn tabýda úlken ról atqarady. Qazir óńirlik qaýip­sizdikte transshekaralyq sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdyń mańyzy erekshe. Osyǵan baılanysty Qasym-Jomart Toqaev О́ńirlik sý jáne energetıkalyq konsorsıým qurýdy usyndy. Qazaqstan halyqaralyq uıymdar men aımaqtaǵy ózge elderdiń ara­synda qarym-qatynas ornatý­da basty dánekerlerdiń biri ekeni belgili. Osy rette  Qazaq­stannyń Ortalyq Azııany damytý baǵytyndaǵy kún tártibin úıles­tirý úshin Almaty qalasyn­daǵy Ornyqty damý maqsat­tary jónindegi BUU-nyń óńir­lik ortalyǵyn ınstıtýtqa aınal­dy­rýǵa nıetti ekeni de aıtyldy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń kósh­bas­shy­lyǵy tusynda Qazaq­stan men BUU arasyndaǵy onsyz da jemisti ynty­maq­tastyq odan da arta túsetin sekildi. Qazaqstan usynǵan bastamalardyń sal­ma­ǵy men mańyzyn erekshe atap ótken otandyq dıplomattar BUU minberinde aıtylǵan usy­nystardyń eskerýsiz qalmaı­tynyna senim bildirdi. Memleket bas­shysy óz sózinde atap ótken­deı, bolashaq urpaqtyń taǵ­dyry birinshi kezekte el kóshbas­shylarynyń jaǵdaıdy túsinýi men aldaǵy áreketterine tyǵyz baılanysty bolmaq. Sol sebepti Qazaqstannyń bolashaqqa alǵan baǵyty adastyrmaıtyny sózsiz.

Oqıǵaǵa oraılas oı

 Adamzat oılansa etti

HH ǵasyrdyń adam balasyna ákelgen oırany men qasireti az bolmaǵany anyq! Sol ǵasyrdyń dúnıesi tek soǵysý men qaqtyǵystar jasaýǵa beıimdelip damyǵan ispettes. Eń aıaǵy atom ıadrosynyń ózi adamzat balasyn qyrý maqsatynda ıgerilgeni de anyq. Qyrǵıqabaq saıasaty  tipti ǵylym men bilimdi de, aqyl-oıdy da, bar resýrs­tardy da tek soǵys múddesine jumyldyrǵany da anyq. Endigi qalǵany – jer álemdegi halyqtyń sanyn azaıtý eken!..

Prezıdentimizdiń: «BUU Jarǵysynda beki­til­gen murat-maqsattar budan bylaı kádege aspaıdy degen pikir taraýda. Men óz elimniń Pre­zıdenti jáne BUU-nyń burynǵy joǵary laýa­zymdy tulǵasy retinde bul kózqaraspen múlde kelis­peımin. Buǵan qaramastan, biz úmit otyn óshirmeı, qaıta ony laýlatýymyz kerek; ortaq murat-maqsattan bas tartpaı, oǵan qol jetkizý úshin kúsh-jigerimizge tyń serpin berýimiz qajet; anarhııaǵa jol bermeı, halyqaralyq quqyqqa negizdelgen qoǵamdastyq qurýdy jalǵastyrýǵa tıispiz», degen osy biraýyz sózi qazirgi álem taǵdyryn, adamzat taǵdyryn sheshýge degen adal nıetti adal oı dep qabyldansa kerek-ti!

Dúnıeniń tórt buryshynda qazirgideı daý men janjal, qarýly qaqtyǵystar men sanksııalar, tipti jalpy adamzatty qyryp-joıý, azdyryp, tozdyrý, ulttyq qundylyqtar men mádenıetterdi aıaqasty etý sııaqty aram pıǵyldar ashyq aıtylyp, etek ala bastaǵan, buǵan qosa  jáne pandemııa bir jaǵynan qaýipti bolyp turǵan osy bir syndarly sátte Qazaqstan Prezıdenti  Qasym-Jomart Toqaevtyń aqyldy da parasatty sóz aıtýy oryndy boldy!

О́z táýelsizdiginiń otyz jyldyǵy qarsańynda turǵan Qazaq eli   osy kezeńde álemde beıbitshilik pen tynyshtyq bolýyna zor úles qosa bilgendigi jer jahanǵa aıan. Bul jaıynda Prezıdentimiz «Sońǵy otyz jylda Qazaqstan BUU-nyń barlyq basty organdarynda, sonyń ishinde, Qaýipsizdik Keńesinde janjaldardy retteý, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný, terrorızmge qarsy kúres, konfessııaaralyq jáne ultaralyq dıalog, teńizge shyǵa almaıtyn damýshy elderdiń múddesin qorǵaý sııaqty basymdyqtardy dáripteýge atsalysty», dep bar aqıqatty aıta bildi. Jáne de Qasym-Jomart Toqaevtyń «ókinishke qaraı, ótken 75 jyl ishinde álemdi qaıǵy-qasiretten aryltýǵa baǵyttalǵan ortaq maqsattarymyz ben qundylyqtarymyzdy ilgeriletý jolynda kóptegen múmkindikti qoldan jiberip aldyq», dep taǵy da bir aqıqatty ashyq málimdegeni kez kelgen memleket basshylary men saıasatkerleriniń esin jınatsa edi.

 Jabal Erǵalıev,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Kókshetaý