Sýretti salǵan avtor
Esimde, 1993 jyldyń kóktemi. Jer degdip, eldiń bári aýla sypyryp júrgen. Keshke qaraı Shyńǵystaıdyń shań kóshesimen teńselip, sary avtobýs ótti. Qara taban balamyz ǵoı, avtobýstyń dúrilin estı sala jarysa júgirip kóshege shyqqanbyz. Bul joly Katonmen eki ortada júretin beski avtobýs emes, bóten edi. Álgi avtobýstyń izinshe aýyldyń úlkenderi toptasyp-toptasyp joǵary qaraı bettedi. Sóıtsek, Oralhan Bókeı sonaý Úndi jerinde ómirden ótipti. Aýylymyz úshin aýyr habar edi. Aýylymyz ǵana emes, kúlli qazaq jurtynyń qabyrǵasyn qaıystyrdy. Bizdiń úıdiń úlkenderi de jazýshynyń qara shańyraǵyna kóńil aıtýǵa jınalǵan. Sonda Oralhannyń úlken apaıy – Sholpan inisin aýylyna, áke-sheshesiniń qasyna ákelip jerlegisi kelgen eken. Alaıda joǵary jaqtan «Oralhan Bókeıdiń ǵana balasy emes, halyqtyń perzenti. Keńsaıǵa jerlenýi kerek» dep apaıyn kóndirgen kórinedi.
Oǵan deıin Oralhannyń aýylǵa bir kelgeni emis-emis esimde. Qystyń kúni bola-tuǵyn. At shanaǵa jabysyp, aýyldyń bas jaǵyna shyǵyp bara jatqanbyz. Tizgindegi jigit: «Oralhan kelipti ǵoı», dep kúbir etti de, «Amansyz ba?!» dep esiginiń aldynda júrgen uzyn boıly, buıra shashty aǵaıǵa sálem berip ótken...
Bókeı aqsaqal úlken apamyzben kórshi turdy. Oralhannyń ózi naǵashy apammen synyptas. Sonda Oralhan Almatydan kelgen saıyn sálem-saýqatyn alyp, apamnyń úıine kirip shyǵady eken. Aıman ekeýi sýretke túsip, toıyna shaqyrǵan bıleti de bar úıde.
«Úrker aýyp barady», «Uıqym kelmeıdi» degen kitaptary da sórede tizilip turatyn. Er jete kele onyń bárin jata-jastanyp oqydyq. О́ıtkeni ózimizdiń aýyldyń kúıbeń tirligin, aýyl adamdaryn jazdy. Altaıdy sýrettedi. Túsinip, túısinip oqysańyz, shyǵarmalarynyń astarynda úlken másele jatatyn.
Mysaly, «Qasqyr ulyǵan túndesi». Oqyǵan shyǵarsyz. Sonda «Qazaqstanda «Novostroıka» degen qala tıpinde salynyp, mádenı turmystyq jaǵynan búkil respýblıkaǵa úlgi bolar selo bar eken. Búgingi sáýletti qoǵamymyzdyń aýyl-selolary barǵan saıyn kórkeıip, qaladan esh aıyrmasy bolmaı órkendep, ósip otyrǵanyn pash etý úshin ımenno sol selony nasıhattaýymyz kerek» deı kele avtobýs burylmaıtyn, klýby joq, bastaýysh mektebi ǵana bar taý qoınaýyndaǵy «О́rken» aýylynyń máselesin kótergen. «О́rken» dep otyrǵany kúre joldyń boıynan úsh-aq shaqyrym jerdegi О́rnek aýyly.
Jýyqta ǵana issaparmen júrip О́rnekke soqqamyz. Áli sol, jazýshynyń sýrettegenindeı, ózgermegen. Jo-joq, ózgergen. О́zgergende qalaı?! Jıyrma shaqty úıden tórt-bes-aq tútin qalypty. Bastaýysh mektebi qańyrap tur. Tipti Oralhannyń «Novostroıka» dep jazǵan qala tıpindegi aýyldyń ózi azyp-tozyp ketken. Jaraıdy, ol bólek másele. Oralhanǵa oralaıyq.
On birinshi synypty bitirip, Semeıge oqýǵa attanǵanmyn. Shejireli shaharda Oralhan Bókeıdiń bolashaǵyna aq jol tilep, attestatyn qolyna ustatqan ustaz, Uly Otan soǵysynyń ardageri Joshyhan Qasımanov turatyn. Joshyhan aqsaqaldy biletinimiz, ol Shyńǵystaıdyń mektebinde alty jyl dırektor bolǵan. Sol jyldary anam dúnıege kelip, áke-sheshesi Joshyhan atanyń úıindegi Bákıza apany kindik sheshe etip ataǵan eken. Sodan beri týystaı aralasyp-quralasyp ketken.
Alǵashqy jyldary Joshyhan atanyń úıinde turdym. Sonda «Meniń kıem – Shyńǵystaı men Shyńǵystaý. Ǵumyrym osy eki ortada ótti... 1962 jyly Oralhanǵa attestatyn tabystadym. Alǵyr bala edi, qaýyp ta, taýyp ta sóıleıtin», dep oqýshysyn jıi eske alyp otyratyn.
Sol kezderden bastap shyǵar, Oralhan Bókeıge qatysty tyń derekter bolsa, estelikter aıtylsa, túrtip alyp júrýge tyrysamyn.
Kóktemde Almatydan ádebıetke jaqyn júrgen jerles azamat habarlasyp: «Osy Oralhan Bókeıdiń «Sanııaz» degen povesi bar ma?» dedi. «Joq» dedim senimmen. Ras, estimeppin. Kitaphanashylardan da surap kórdim... Ertesinde sarǵysh tartqan gazettiń kóshirmesin qoıa beripti. Sóıtsek biz bilmeıtin «Sanııaz» degen povesinen úzindi 1969 jyly 20-21 naýryzda Qostanaıdyń «Kommýnızm tańy» gazetinde jaryq kóripti. Iаǵnı Oralhannyń 26 jasynda jazǵan dúnıesi edi. Biraq eshbir jınaqtaryna enbegen kórinedi. Kitaptaryna kirmegen jalǵyz bul povest emes shyǵar, biz bilmeıtin shyǵarmalary áli de bar ma dep oılaımyn. Oralhannyń aqyndyq, sýretshilik qyryn da bireýi bilse, biri bilmeıdi. Sýretshilik demekshi, eki-úsh jyl buryn Qasqataýdyń baýraıynda elge belgili sýretshiler kerilgen kenepke etıýd jazǵan. Sonda kartınasy erekshelenip turǵan soń sýretshi, jýrnalıst Seısenhan Mahanbetti áńgimege tarttym.
– Jýyqta teledıdardan Oralhan Bókeıdiń jastarmen kezdesýin kórip pe ediń? – dep Seısenhan aǵa aldymen ózime suraq qoıdy.
– Kórgenmin, – dedim.
– Sondaǵy Oralhannyń áńgimelerine ıllıýstrasııa jasap, jazýshyǵa tabystaǵan buıra shashty jigit menmin, – dedi de palıtradaǵy alqyzyl boıaýlaryn aralastyra bastaǵan.
– Sonda Oralhan Bókeımen jaqyn aralastyńyz ǵoı, – dep áńgimesin sabaqtaı tústim.
– Oralhannyń shapaǵaty kóp tıdi maǵan. Romantık jazýshy edi. Mektepte oqyp júrgen kezim. Sonda «Mádenıet jáne turmys» jýrnalyna «Qasqyr ulyǵan túnde» degen áńgimesi shyqty. Ol jýrnaldyń tırajy mıllıonǵa jýyq. Aýyldaǵylardyń bári súıip oqıtyn. Sondaǵy jazýshynyń «Altaıda bir qasqyr qalǵansha atamyn» degen sózderi qatty áser etip, áńgimesine ıllıýstrasııa jasaǵan edim. Keıin jýrnalıstıka fakýltetine tústim. Bir kúni Oralhan Bókeımen kezdesý bolatynyn estidik. Qýanǵanymyzdy-aı. Bizdiń fakýltet taıly-tuıaǵymyzben bardyq. Oralhanmen betpe-bet kezdesý árkimge buıyra bermeıdi ǵoı. Kezdesý tamasha ótti. Kókeıdegi suraqtarymyzdy qoıdyq. Men de ornymnan turyp rızashylyǵymdy bildirdim, áńgimelerine jasaǵan ıllıýstrasııalarymdy kórsettim. Sodan bastap Oralhan aǵa meni ózine jaqyn tarta bastady. О́zi eshkimge uqsamaıtyn. Minezdi, kisilik kelbeti joǵary boldy. Jazýshylardyń ortasynda erekshelenip turatyn. Turysynyń ózi qyr basynda turǵan kerbuǵydaı-tyn. Biz kerbuǵy jazýshy deıtinbiz, – dep aqıyq jazýshyny esine aldy.
Oralhandy oqı otyryp, siz de Altaıdyń tumsa tabıǵatyn aralap, adamdarynyń kúıki tirligine etene aralasyp ketkendeı bolatyn shyǵarsyz. Áserli jazdy ǵoı. Biz de bolmasaq ta uqsap baqqymyz keletin. Tipti, bul maqalany Oralhansha jazsam dep oılaǵanmyn. Oralhansha túıdek-túıdek teńeýmen Shyńǵystaıdy sýrettegim kelgen, Oralhandaı oramdy oı aıtqym kelgen... Áı, qaıdam, Oraǵańdaı tulǵalar ǵasyrda bir týsa týatyn shyǵar.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
