Jaıyq jylap aǵady...

Jaıyq ózenindegi sý deńgeıiniń tómendeýi sońǵy birneshe jyldan beri kún tártibinen túspeı keledi. Burynǵy aǵysy qatty, arnasy tolyq ózen qazir joq. Kóktemde ótkel bermeı tasyp, saı-salany toltyratyn asaý ózen ol aıbarynan aıyrylǵan. Mahambet «At salmaı óter kún qaıda?!» dese, búgin keı jerinen jas balalar jaıaý keship ótetin músápir kúıge túsken.

Byltyr Batys Qazaqstan oblysynda sý tapshylyǵynan Jaıyq ózeniniń deńgeıi sońǵy 50 jyldaǵy eń tómen kórsetkishti kórsetip, ekologııalyq apat dárejesine taıap qalǵan bolatyn. Iаǵnı Jaıyqtyń ortasha deńgeıi ádette 594 sm shamasynda bolsa, byltyr onyń kólemi 240 sm-den aspady. Onyń ústine bıylǵy qys qarsyz, jaýyn-shashynsyz boldy. Ekologtardyń «Eger sý deńgeıi osylaı quldyraı berse, Jaıyq maýsymdyq ózen bolyp qalýy ábden múmkin» degen tujyrymy jergilikti turǵyndardy qatty alańdatqan.

Bastaýynan baılanǵan

Jaıyq ózeni bastaýyn Reseı aýma­ǵynan alady. Oral taýynan shyqqan ózen Bashqurtstan, Chelıabi, Orynbor oblystary arqyly Qazaqstanǵa kiredi. О́zenniń jalpy uzyndyǵy 2 428 shaqyrym bolsa, 1 049 shaqyrymy Qazaqstanǵa tıesili. Jaıyq sýynyń 70 paıyzy kóktemgi sý tasqynynan tolyǵady. Ol sýdyń 80 paıyzy Reseı aýmaǵynda qalyptasady. Sońǵy jyldary ózenniń Qazaqstandaǵy bóliginde sý tasymaıtyn boldy. Muny halyq Reseı aýmaǵyndaǵy jasandy sý qoımalary men bógetterden kóredi.

Búginde Reseı Federasııasynda Ja­ıyq sýyn retteıtin iri-iri 4 sý qoımasy, 80 gıdrotúıin bar eken. Al ózen arnasyn toltyratyn shaǵyn-shaǵyn salalardy baılaǵan topyraq bógetterdiń sany 3100-ge jetetin kórinedi. О́zenniń jaǵdaıy ólim­shi ekenin reseılik ǵalymdardyń óz­deri de aıtyp, dabyl qaǵýda. Máselen, Re­seı Ǵylym akademııasy janyndaǵy Da­la ınstıtýtynyń dırektory, akademık Alek­sandr Chıbılev «qos memleket tez ara­da Jaıyqty qutqarý, ortaq paıdalaný bo­ıynsha birikken sheshim qabyldamasa, ózen Kaspııge jetpeı qalýy múmkin» deı­di. Tarıhta mundaı bolǵan. Qazir jo­ıy­la jazdap turǵan Jem ózeniniń aıaǵy 1939 jylǵa deıin teńizge tirelip jatatyn...

Kútken sý kelmeı tur

Degenmen qazaqstandyq mamandar ózen sýynyń azaıýyn kóbine jalpy ekologııalyq qubylysqa balaıdy. Bu­ryn Jaıyqta kópjyldyq ortasha sý kólemi 9,46 mlrd tekshe metr bolsa, 2006 jyly ózen sýy 5,7 mlrd tekshe metrge azaı­ǵan. Byltyr sońǵy 50 jyldaǵy eń az mólsher – 3,5 mlrd tekshe metr sý ke­lipti. «Jaıyq-Kaspıı» basseındik ınspeksııasynyń basshysy Ǵalıdolla Ázı­mollınniń pikirinshe, sýdyń az mól­sherde kelýi 2023 jylǵa deıin jal­ǵasýy múmkin eken. Muny ǵalymdar eskertken kórinedi.

Transshekaralyq ózenniń máselesin ony jaǵalap otyrǵan Batys Qazaqstan men Atyraý oblysy sheshe almaıtyny beseneden belgili. Qazaqstan men Reseı arasynda birneshe márte úkimetaralyq otyrys ta ótti. Premer-mınıstr Asqar Mamın Oral qalasyna saparynda eli­mizdiń Syrtqy ister mınıstrligine Re­seıdiń tıisti organdarymen jumys isteýge, Jaıyq ózeni basseıniniń eko­júıesin zerttep, máseleni sheshý joldaryn aqyldasatyn birikken sarapshy organ qurý jóninde tapsyrma da bergen edi. Bul máselege sol kezdegi Senat spıkeri Darıǵa Nazarbaeva da aralasyp, tipti Máskeýde Reseı men Qazaqstan arasynda ortaq jumys tobyn qurý týraly da usynys aıtqan bolatyn.

Nátıjesinde, Qazaqstan men Reseı bas­shylary eki elge ortaq Jaıyq pen Er­tis ózenderiniń ekojúıesin qorǵaý jó­ninde kelisimge keldi. «Úkimetaralyq komıssııa sheńberinde Jaıyq ózeni basseıni boıynsha Eksperttik keńes qúrylyp, qazir birikken jumystar bastaldy» dep habarlady bizge «Qazsýshar» mekemesi.

Bıyl naýryz aıynda Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev «naýryz aıynyń basynda Orynbor qalasynda ótken kezdesýde reseılikter Irekli sý qoımasynan jiberiletin sý mólsherin byltyrǵymen salystyrǵanda 2 ese kó­beıtýge keliskenin» aıtqan edi. Halyq qat­ty qýandy. Alaıda kútken sý kelmedi. Reseıdegi kóp qar jerge sińip ketipti.

Ne isteý kerek?

Byltyr Oral qalasynda úkimettik emes uıymdardyń bastaýymen Jaıyq ózeniniń apatty jaǵdaıyna arnalǵan qoǵamdyq tyńdaý ótti. О́zen sýynyń azaıýynyń túrli sebebi aıtylǵanymen, «máseleni sheshýge jergilikti deńgeıde ne isteýge bolady?» degen saýal kún tár­tibinde turǵany anyq.

Jergilikti ekologtar men janashyr­lar­dyń pikirinshe, eń aldymen Jaıyq ózeniniń túbin tazalaý kerek. Sońǵy 20 jyldan beri mundaı jumys júrgi­zil­me­gen. О́zen túbi taıazdanyp, araldar paı­da bolýynyń bir sebebi de osydan. De­genmen mundaı sharalardy tereń ǵy­ly­mı zert­teýler jasap baryp atqarý ke­rek. Onsyz da qyl ústinde turǵan ózen­­­niń ekojúıesin múldem búldirip alý qaý­pi bar.

Bıyl Batys Qazaqstan oblysynyń kóp bóligi sý tapshylyǵyn qatty kórdi. Oblystyń ońtústigindegi Jánibek, Qaz­talov jáne Jańaqala aýdandarynyń qajeti úshin Reseıden Edil sýy alynatyn. Osy aımaqtaǵy Qaraózen men Saryózenge de kórshiden keletin sý qajet. 2020 jyly Qaraózen men Saryózenge sý satyp alýǵa respýblıkalyq bıýdjet­ten 1 439,0 mln teńge bólingen eken. Ol 80,3 mln tekshe metr sý alýǵa jetedi. Al Batys Qazaqstan oblysy qosymsha taǵy 1 mlrd teńgeniń jobalyq qujatyn jasap, respýblıkadan qarjy suraǵan. Bul jyl basynan beri kóterilip kele jatqan, ázirge sheshilmegen másele.

Jaqynda ǵana Batys Qazaqstan oblysyna kelip ketken Senat depýtaty Narıman Tóreǵalıev ta «Qazsýshar» ká­sip­­orny aımaqtyq fılıalynyń bas­shy­lyǵymen kezdesýde Jaıyq ózenin­degi jaǵ­daıdy óńirlik deńgeıde emes, mem­leketaralyq deńgeıde sheshý qajettigin aıtqan edi.

Jaıyqqa jaıǵan alaqan

О́zi osylaısha sýǵa jarymaı otyr­ǵan jaraly Jaıyqtyń ózi búginde Ba­tys Qazaqstan oblysynyń sýsaǵan ońtústik aýdandaryna shamasy kelgenshe nár be­rip otyr. Oral qalasynyń tómengi ja­ǵynan bólinetin sala arqyly Jaıyq-Kóshim ırrıgasııalyq júıesine sý alynady. Ol joǵaryda aıtylǵan Aq­jaıyq, Qaztalov, Jańaqala aýdandarynda mal sharýashylyǵyn damytý úshin asa qajet. Keńes kezinde salynǵan, qazir keýip qal­ǵan Aznabaı-Taıpaq arnasynyń bo­ıyn­daǵy sharýa qojalyqtary da Jaıyq sýy­­nan úmitti. Bastaýyn Reseıden alatyn Qaraózen men Saryózen de sýdan taryqqaly «bul ózen­derdiń de arnasyn Jaıyq sýymen tol­tyraıyq» degen usynystar aıtylyp júr.

Al munyń bárine Jaıyqtyń sýy jete me?! «Kazsýshar» respýblıkalyq memle­kettik kásiporny Batys Qazaqstan ob­lys­tyq fılıalynyń dereginshe, bıyl­ǵy jarty jylda Jaıyq ózeninen Jaıyq-Kóshim júıesine 401,910 mln tekshe metr sý alýǵa ruqsat etilgen eken. Onyń ornyna bar bolǵany 169,983 mln tekshe metr sý jiberilgen. Bul jospardyń 42,3 paıy­zyn ǵana quraıdy. Al jalpy jyldyq ruqsat etilgen kólem – 607,0 mln tekshe metr kórinedi.

Sý nege alynbaı otyr? О́ıtkeni Ja­ıyq­­taǵy sý deńgeıi múldem tómendep ket­­ken. Jaıyq ózeninen Kóshim kanalyna buryn sý óz kúshimen aǵyp shyǵatyn bol­sa, qazir qosymsha kúsh kerek.

Kelesi jyly qosylady

– 2019 jyly «Qazsýshar» mekemesi­niń oblystyq fılıaly 2,8 mlrd teńge jum­­sap, Shaǵan ózenine sý alynatyn arna tabanynyń keı tustaryn tazartyp shyqty. Krýgloozernyı aýyly tusyndaǵy kópir Jaıyq-Kóshim sýlandyrý júıesine baratyn sý aǵynyn tejep turǵandyqtan, ony aınalyp ótetin arna qazyldy. Osylaısha sýdyń ótý qarqynyn 15-20 paıyzǵa kó­beıttik, – deıdi Batys Qazaqstan oblys­tyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalaný­dy retteý basqarmasynyń basshysy Rınat Sháýenov.

Búginde sýshylar az sýdy ysyrapsyz paıdalaný qamyn jasap jatyr. «Qazsýshar» fılıaly sý arnalaryn tazalap, kanal boıyndaǵy gıdrorettegish qurylǵylarǵa jóndeýge kirisken. Jánibek sýlandyrý júıesindegi 35 shaqyrymdyq Qamysty aýyldyq sý arnasy qaıta jasalyp, Qaztalov aýdanyndaǵy Taldyapan kóltabanyna shyǵar arna tazartylǵan. Aqjaıyq aýdanynyń Qarasha kanaly arshylǵan.

Basqarma bergen málimetke qaraǵanda, Kırov-Shejin magıstraldy arnasynyń IV kezeńin jańartý barysynda Jaıyq ózeninen sý alý úshin mehanıkalyq nasos stansasyn salý josparlanyp otyr eken. 8 nasos agregaty júzbeli sorǵy stansasynda ornatylmaq. Bul joba 2021-2022 jyldary júzege asyrylmaq.

«Bul jumystar tabıǵı jaıylymdyq alqaptardy jaqsartyp, arna boıyndaǵy sýarmaly jer telimderin de sýmen qamtamasyz etetin bolady. Reseıden satyp alatyn sý mólsherine muqtajdyq azaıady. Qýańshylyq saldaryn Jaıyq sýymen retteımiz» – batysqazaqstandyq sýshylardyń ázirge tapqan amaly osy.

О́zenge tusaý salyndy...

Jaqynda jergilikti basylymda Ja­ıyqtyń Kóshim kanalyna sý shyǵatyn tusynda ústinen sý syrǵyp aǵyp ótetin­deı arnaıy bóget qoıý qajettigi týraly ıdeıa jarııa boldy. «Onyń eń bas­ty qyz­meti – sýdy qajetti deńgeıge de­ıin kó­terý, ıaǵnı jasandy tosqaýyl qoıý ar­­­qyly sýdy kótergen kezde ol ka­nal­dar­­ǵa óz kúshimen aǵa beredi. Sóıtip tez ara­da ońtústiktegi búkil kanal-kól­derdi, Qara­ózendi sýǵa toltyramyz. Aǵy­sy qat­ty Jaıyqta bul ábden júzege asatyn ­sharýa. Eshqandaı nasostyń, bas­qa da qu­rylǵylardyń qajeti joq. Sý kólemine qaraı bógetti kóterýge, ne túsi­­rýge bo­­lady. Shyǵyny nasospen aıda­­ǵanmen sa­­lys­tyrǵanda anaǵurlym az ekeni aıt­pasa da túsinikti. Budan qala­ǵa da, dalaǵa da paı­daly» dep jazady árip­tesimiz Toqtar Ken­­jeǵalıev «Oral óńiri» gazetinde. Bi­raq bul jobaǵa Jaıyq-Oral bas­seın­dik ıns­peksııasy qarsy. О́ıtkeni bul eko­lo­gııalyq talaptarǵa qaıshy, ózendegi ba­lyq­­tardyń tabıǵı qozǵalysyna kedergi keltiredi.

Degenmen ońtústik aýdandardaǵy ha­­­­­­lyq­ty, mal sharýashylyǵyn sý tap­shy­­­­­lyǵynan qutqarý úshin qazir oblys bas­shylyǵy amalsyzdan tótenshe áre­­­ket­ke barypty. Kózimizben kórdik, Ja­ıyq ózeniniń dál Kóshim kanalyna sý shy­­ǵatyn tusynda aǵysqa kese kól­deneń etip júk tasıtyn barjany qo­ıyp qo­ıyp­ty. Joǵarydan kelgen aǵys bar­ja­nyń qabyrǵasyna tirelip, Jaıyq-Kóshim ır­rıgasııalyq júıesine qaraı lyqsyp jatyr. Al Aqjaıyq aýdanynyń tómengi bó­ligindegi Qaraýyltóbe, Ba­zar­tóbe aýyl­­darynyń tusynda ózen deń­geıi tipti tómen­dep, parom qaıyrlap, qaırańdap qalypty...

P.S. Prezıdent Batys Qazaqstan obly­synyń ákimine óńirde etti mal sha­rýa­shylyǵyn damytýdy jáne osy baǵyt­qa ǵylymı turǵydan basa mán berýdi tapsyrdy. Al mal sharýashylyǵyn da­mytý úshin sý qajet. Sondyqtan óńir­degi sý tapshylyǵyn sheshýdiń balama nus­qalaryn tez arada qarastyrý kerek. Jalǵyz Jaıyq bárine jetpeıdi ǵoı.

Batys Qazaqstan oblysy