Jer-jahannyń júırikteri

Jeńil atletıkanyń barlyq túrinen básekeler óte tartys­ty jáne qyzyqty ótetinine kú­má­nimiz joq. Árqaısysynyń óz jan­kúıeri bar. Osy jarysty tama­shalýǵa qushtarlyq tanytatyn kó­rermender sany ondaǵan mıllıon­nan asyp jyǵylady. Al eger solardyń arasynan tek bireýin ǵana, ıaǵnı eń keremetin tańdaý qa­jet bolsa, onda kópshiliktiń kóńili 100 metrge júgirý saıysyna túsetini sózsiz. Qysqa qashyqtyqqa júgirý barysynda Jer-jahandaǵy eń júırik adam anyqtalady. Endi búgingi áńgimemizdiń aýanyn sol arnaǵa qaraı bursaq.

Jańa dáýirdegi Olımpııa oıyn­darynyń alaýy alǵash ret 1896 jyly Afınada tutansa, 100 metr­ge júgirý saıysy sol kezden beri osy jarystyń baǵdarlamasyna engen. Tuńǵysh chempıon retinde AQSh sportshysy Tom Berktiń esimi atalady. 21 jastaǵy Bos­ton qa­lasynyń týmasy eń qysqa qashyqtyqty 12 sekýndta júgirip ótti. Sol kezdiń ózinde ol eshkimge uqsamaıtyn ádis-tásilmen erek­shelendi. Jarysty Tom boıyn tym tómen túsirip alyp bastaıtyn. Keıinnen AQSh sportshysy bul tásildi mysyq tuqymdas ańdardan úırengenin aıtty. Alystan «oljany» baıqaǵanda jyrt­qyshtardyń eńkeıip kelip, áb­den jaqyndaǵanda ǵana atyla­tynyn alǵa tartty. Búgingi tańda jelaıaqtardyń deni dál osy tásildi paıdalanady. Ejelgi El­lada elinde germanııalyq Frıs Gofman ekinshi oryndy ıelense, amerıkalyq Frensıs Leın men majarstandyq Aloız Sokoldyń nátıjeleri birdeı bolǵandyqtan, ekeýi de úshinshi satyǵa jaıǵasty.

HH ǵasyrda ótken Olımpııa oıyndarynyń nátıjesine toqta­latyn bolsaq, eń qysqa qashyqtyqqa júgirýde bas júldeniń denin AQSh qurama komandasynyń músheleri ıemdendi. Atap aıtsaq, ár jyldary Frenk Djarvıs (1900), Charlz Archıbald Han (1904), Ralf Kreıg (1912), Charlz Paddok (1920), Tomas Edvard Tolan (1932), Djessı Oýens (1936), Harrıson Dııllard (1948), Lındı Remıdjıno (1952), Bobbı Djo Morroý (1956), Bob Heıes (1964), Djım Haıns (1968) jáne Karl Lıýıs (1984, 1988) syndy sańlaqtar shashalaryna shań juqtyrmady. Ulybrıtanııanyń ulandary úsh ret teńdessiz dep tanyldy. Olar – Garold Abrahams (1924), Allan Ýells (1980) jáne Lınford Krıstı (1992). Persı Ýılıams (1928) pen Donovan Beı­lıdiń (1996) arqasynda Kanadanyń ánurany eki márte shyrqaldy. Sondaı-aq OAR ókili Redjı Ýoker (1908), germanııalyq Armın Harı (1960), KSRO-nyń úzdigi Valerıı Borzov (1972) jáne trınıdadtyq Heıslı Kroýford (1976) bir-bir retten dál sondaı qurmetke bólendi.

Bálkim, qazirgi kezde joǵaryda atalǵan sportshylardyń kóbiniń esimin jankúıerler umytyp ta qal­ǵan bolar. Árıne oǵan esh tań­­danbaımyz. О́ıtkeni arada kóptegen jyl ótti. Burynǵy myq­tylardyń ornyn keıingi tolqyn basty. Keıbireýi baqılyq boldy, keıbireýi úlken sporttan qol úzgennen keıin kópshilik nazarynan tys qaldy. Ár dáýirdiń óz dúldúlderi, óz juldyzdary bar degendeı... Desek te eldiń esinde árdaıym saqtalady deıtin eki azamat bar. Olar – Djessı Oýens pen Karl Lıýıs. Endi osy jeńil atletter jaıynda biraz maǵlumat bere keteıik.

Djessı Oýens AQSh-tyń Ala­bama shtatynda dúnıege kelgen. Balaýsa kezinen joqshylyq pen tarshylyqtyń azabyn molynan tartqany bylaı tursyn, násildik turǵydan da kóp teperish kórdi. Soǵan qaramastan, ol sporttyq saıystarda óziniń myqtylyǵyn moıyndatyp, kóptegen baıraqty básekede jeńis tuǵyryna kóterildi. 1936 jyly Berlınde ótken Olım­pıadada 23 jastaǵy Djessı tórt birdeı bas júldeni oljalap, tańdaı qaǵarlyq kórsetkishke qol jetkizdi. Ol estafetalyq sa­ıysta, uzyndyqqa sekirýde, 100 jáne 200 metrge júgirýde aldy­na jan salmady. Keıbir jarystarda álemdik rekordty da jańartty. Berlındegi dodanyń naǵyz qaharmany dál osy Oýens edi. Sol básekelerdiń barlyǵyn Adolf Gıtlerdiń ózi tamashalady. Al fıýrerdiń tek evreılerdi ǵana emes, «arı tektiler» qataryna jatpaıtyndardyń barlyǵyn jek kórgeni belgili. Sol sebepti qara násildi jigittiń ózgelerden qara úzip ketýi onyń shamyna tıdi. Qany basyna shapqan Gıtler Djessı Oýensti quttyqtaýdan bas tartyp, stadıonnan ketip qalǵan desedi.

О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jáne toqsanynshy jyldarynyń shoqjuldyzy Karl Lıýıs te Alabama shtatynyń týmasy. Úl­ken sportqa ol Berlın Olım­pıa­dasynyń qaharmany Djessı Oýenske eliktep keldi. Ekeýiniń ákesi ajyramas dos bolǵan kó­rinedi. 1984 jyly Lıýıs Los-Andjeles Olımpıadasynda aldyna jan salmady. Arada tórt jyl ótken soń ǵalamdyq doda Seýlde uıymdastyryldy. Sol jarysta AQSh sportshysynan kóp qalyp qoıǵan Karl ekinshi oryndy qanaǵat tutty. Bas júlde Ben Djonsonǵa buıyrdy. Kanadalyq jelaıaq 9,79 sekýndtyq nátıjege qol jetkizdi. Bul – álemdik rekord! Lıýıstiń kórsetkishi – 9,92. Tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy Djonsonǵa tamsana qol soqty. Alaıda arada birer kún ótkennen keıin Úıeńki japyraqtylar eli ókiliniń dopıng qoldanǵany anyqtalyp, onyń abyroıy aırandaı tógildi. Osylaısha, altyn medal amerıkalyq jelaıaqtyń keýdesinde jarqyrady. «Uly Karl» atanǵan onyń esimi tarıhta qaldy. О́ziniń sporttyq ǵumyrynda ol 100 jáne 200 metrlik qashyqtyqqa júgirý, 4h100 estafetalyq saıys jáne uzyndyqqa sekirýdi qosa alǵanda, Olımpııa oıyndary (9 altyn+1 kúmis) men álem chempıonattarynda (8 altyn+1 kúmis+1 qola) on-on medaldan oljalady.

HH ǵasyrdaǵy alǵashqy eki Olımpıadada amerıkalyq Morıs Grın (2000 jyl, Sıdneı) men Djastın Getlın (2004 jyl, Afına) top jardy. Sóıtip Grekııanyń astanasynda AQSh-tyń sprınterleri sońǵy ret atoı saldy. Odan keıin olar altyn tuǵyrdy Ýseın Boltqa basy bútin bosatyp berdi. Sońǵy úsh dúbirli doda Iаmaıka shoqjuldyzynyń jarqyn jeńisimen aıaqtaldy. 2008 jyly Beıjińdegi oıyndarda Bolt álemdik rekordty jańartty – 9,69 sekýnd. 2012 jyly Londonda olımpıadalyq rekordqa ózgeris engizdi – 9,63 sekýnd. Rıo-de-Janeırodaǵy nátıjesi – 9,81 sekýnd.

Búgingi tańda qysqa qashyq­tyqqa júgirýde Ýseın Boltqa teń keler eshkim joq. О́zge júırikter onyń shańyna da ilese almaı júr. Qazirgi kezdegi álemdik rekord ta dál osy sportshyǵa tıesili – 9,58 sekýnd. Al 100 ben 200 metrge júgirý jáne estafetalyq saıys­tar­dy qosa alsaq, Bolttyń tabysy tipten tolaǵaı ekenine kóz jetkizý qıyn emes. Onyń 8 dúrkin Olım­pıada jáne 11 dúrkin álem chempıo­ny degen dardaı ataǵy bar.

Olımpııa oıyndarynyń tarıhynda eń qysqa, ıaǵnı 100 metrlik qashyqtyqqa júgirý saıysynda nebári 8 memlekettiń ókilderi altyn alsa, 18 eldiń órenderine ǵana jeńis tuǵyryna kóterilý baqyty buıyrǵan eken. Al qalǵandarynyń qorjyny bos qaıtqan.  

Álem chempıonaty jaıynda áńgimeleıtin bolsaq, ol 1983 jyldan beri uıymdastyrylyp keledi. Sol kezden beri aıtýly jarystyń jalaýy 17 márte jelbiredi. 100 metrge júgirý saıysyn­da bas júldeniń denin AQSh qurama komandasynyń músheleri ıelendi. Amerıkalyqtar 10 márte jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Iаmaıkanyń túlekteri tórt ret teńdessiz dep tanyldy. Ulybrıtanııa, Kanada jáne Sent-Kıtste bir-bir altynnan bar. Jo­ǵaryda atalǵan memleketterden bólek, Trınıdad pen Tobago jáne Bagam araldary ǵana júldeli oryndardy enshiledi. Baqandaı 37 jyl ishinde bar-joǵy jeti eldiń sprınterleri dúnıejúzilik dodada oljaǵa kenelgen eken. Osy jaıttyń ózi-aq ázirge joǵaryda atalǵan komandalarmen eshkimniń úzeńgi qaǵystyra almaıtynyn ańǵartsa kerek.

Jekelegen jelıaqtarǵa keletin bolsaq, amerıkalyq Karl Lıýıs (1983, 1987, 1991) pen Morıs Grın (1997, 1999, 2001) jáne ıamaıkalyq Ýseın Bolttyń (2009, 2003, 2015) ózgelerden shoqtyǵy bıik týr. Attary ańyzǵa aınalǵan aıtýly azamattar úsh retten shashalaryna shań juqtyrmady. AQSh-tyń taǵy bir juldyzy Djastın Getlın (2005, 2017) eki márte dara shyqty. Al ulybrıtanııalyq Lınford Krıstı (1993), amerıkalyq Donovan Beılı (1995), Kım Kollınz (2003), Taıson Geı (2007), Krıstıan Koýlman (2019) jáne ıamaıkalyq Iohan Bleık (2017) bir-bir retten chempıondyq tájdi ıemdendi.

Sońǵy álem chempıonaty byl­tyr Katardyń bas shahary – Dohada ótti. Qysqa qashyqtyqqa júgirýde AQSh-tyń eki jelaıaǵy – 28 jastaǵy Krıstıan Koýlman (ýaqyty – 9,76 sekýnd) men 37 jastaǵy Djastın Getlın (9,89) birinshi jáne ekinshi oryndardy ózara bólisti. Úshinshi satyǵa 24 jastaǵy kanadalyq Andre de Grass (9,90) taban tiredi.