Qut qonyp, baq daryǵan órkendi óńir

Aqtóbe oblysy Qazaqstandaǵy iri ónerkásiktik óńirlerdiń biri bolyp tabylady. Oblys 300,6 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Bul Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynyń 11 paıyzyn quraıdy.

Oblysta 803 myń adam turady, onyń basym bóligi, ıaǵnı 61 paıyzy qala turǵyndary bolyp tabylady. Oblys óńirinen temirjol, avtokólik, qubyr jáne halyqaralyq áýejaı ótedi. Alys jáne jaqyn shetelderge, munaı tasymaldaýǵa arnalǵan kóliktik-logıstıkalyq júıe jumys jasaıdy. Oblystyń gaz óndirýshi aýdandaryn jáne negizgi ishki tutyný naryǵy – Qazaqstannyń ońtústigin biriktiretin Beıneý-Bozoı-Shymkent magıstraldy gaz qubyry salynýda.

BETBURYS

Aqtóbe oblysy Qazaqstandaǵy iri ónerkásiktik óńirlerdiń biri bolyp tabylady. Oblys 300,6 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Bul Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynyń 11 paıyzyn quraıdy.

Oblysta 803 myń adam turady, onyń basym bóligi, ıaǵnı 61 paıyzy qala turǵyndary bolyp tabylady. Oblys óńirinen temirjol, avtokólik, qubyr jáne halyqaralyq áýejaı ótedi. Alys jáne jaqyn shetelderge, munaı tasymaldaýǵa arnalǵan kóliktik-logıstıkalyq júıe jumys jasaıdy. Oblystyń gaz óndirýshi aýdandaryn jáne negizgi ishki tutyný naryǵy – Qazaqstannyń ońtústigin biriktiretin Beıneý-Bozoı-Shymkent magıstraldy gaz qubyry salynýda.

Aqtóbe oblysy biregeı mıneral­dyq-shıkizat qoryna ıe. О́ńirdiń jer qoınaýynda 140-tan astam barlanǵan paıdaly qazbalardyń ken oryndary bar. Oblysymyzda hromnyń respýblıkalyq qorla­rynyń barlyǵy, tıtannyń 70 pa­ıyzy, nıkeldiń 25,5 paıyzy, kobalttiń 15,6 paıyzy, fos­fo­rıtterdiń 17,4 paıyzy jáne elimizdiń munaı qorynyń barlaý boıynsha 10 paıyzy, boljam bo­ıyn­sha 30 paıyzy bar. Sonymen qatar, mys, altyn, kúmis, sırek kezdesetin metaldar, boksıt, tas kómir, kalıı tuzdary jáne basqa da paıdaly qazbalardyń qorlary bizdiń óńirimizde shoǵyrlanǵan.

Oblys ekonomıkasy álemdik ekonomıka júıesimen tyǵyz baılanysta damýda. Onyń dáleli retinde, oblysymyzdyń álemniń 90-nan astam elderimen saýda júrgizip otyrǵanyn aıta ketýge bolady.

О́ńirimizdiń geografııalyq ornalasýynyń qolaılylyǵy, tabıǵı baılyǵy, oblystyń jeke energetıkalyq resýrstarmen, ásirese, gazben qamtamasyz eti­lýi, ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa jáne oblys ekonomıkasynyń damýyna jaǵymdy áserin tıgizýde.

Oǵan dálel retinde, 2012 jyly Prezıdent Ákimshiligi júrgizgen reıtıngtik kórsetkishterge sáıkes Aqtóbe oblysy Qazaqstan boıynsha birinshi bestiktegi joǵarǵy damý áleýetine ıe óńirlerdiń qatarynda ekenin aıta ketýge bolady.

2013 jyldyń 9 aıyndaǵy negizgi kórsetkishter de kóńil toltyrady.

Ekonomıkanyń bazalyq salasy ónerkásip, ol – jalpy óńir­lik ónimniń 41 paıyzyn qa­lyp­­tastyrady. Bul salada 627 óner­kásiptik kásiporyn óndiris­tik qyz­met­terin júzege asyrýda, onyń ish­in­de 91 iri jáne orta kásip­oryn­dar, ónerkásip óniminiń jalpy kóleminiń 80 paıyzdyq úlesin beredi.

О́nerkásiptiń negizin taý-ken óndirý salasy quraıtynyna qaramastan, sońǵy jyldarda Úde­meli ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­­­­lyq damý memlekettik baǵdar­­lamasy­nyń tıimdi júzege asyrylýynyń nátıjesinde óńdeý ónerkásibi de joǵary qarqynmen damyp keledi. Ústimizdegi jyldyń osy kezeńinde óńdeý ónerkásibiniń naqty kólem ındeksi 110,7 paıyzdy qurady.

Álemdik ekonomıkanyń, ósý qarqynynyń báseńdeýi, dástúrli túrde eksportqa jiberiletin ferrohromnyń, altyn kenderiniń, temir konsentrattarynyń jáne basqa da metallýrgııa ónimderiniń álemdik baǵasynyń tómendeýi, ónerkásiptik kásiporyndardyń óndiristik qyzmetterine qolaısyz áserin tıgizgenin atap ótý qajet. Biraq, oǵan qaramastan ónerkásip óniminiń kólemin ótken jyldyń deńgeıinen 3,1 paıyz arttyrýǵa qol jetkizildi. Oǵan iske qosylǵan jańa ınvestısııalyq jobalar oń áserin tıgizdi.

Esepti kezeńde oblysymyzǵa 306 mlrd. teńge kóleminde ınves­tısııa tartyldy. Onyń aýqym­dy kólemi kásiporyndar men meke­melerdiń jeke qarajattarynyń úlesine tıesili boldy. Bul oblys­tyń kóptegen sharýashylyq sýbek­tileriniń, ekonomıkalyq ahýalynyń jaqsy deńgeıde ekenin kórsetedi.

Aýyl sharýashylyǵy óniminiń jalpy kólemi 90,6 mlrd. teńgeni qurady. Bul 2012 jyldyń osy deńgeıine 100,1 paıyz boldy.

Qurylys jumystarynyń jalpy kólemi ótken jylǵy deńgeıden 23,4 paıyzǵa artyp, 108,2 mlrd. teńgeni qurady.

Eseptik kezeńde 277,7 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, 2012 jyldyń sáıkes kezeńine – 100,5 paıyz boldy.

Qyzmet kórsetý salasy da damyp keledi. Bólshek taýar aınalymy men júk aınalymynyń kólemi 110 jáne 108,4 paıyzdy qurady.

Aǵymdaǵy jyldyń 9 aıynda, shoǵyrlanǵan bıýdjetke 459,0 mlrd. teńge túsim tústi. Onyń 88 paıyzy nemese 403,4 mlrd. teńgesi Ulttyq qor men respýblıkalyq bıýdjet­ke aýdarylyp, túsken jalpy túsim­niń 12 paıyzy ǵana oblystyń men­­­shiginde qaldy. Iаǵnı, jergilikti bıýd­jetke 55,5 mlrd. teńge túsim tús­­ti. Bul boljamnan 27,5 paıyzǵa artyq.

Jyldyń aıaǵyna deıin memle­kettik bıýdjet pen Ulttyq qorǵa 600 mlrd. teńgeden astam qarajat túsirýdi josparlap otyrmyz.

О́ńir ekonomıkasynyń ósimi­men birge oblys turǵyndarynyń áleý­mettik ál-aýqaty da jaqsara túsýde.

Aǵymdaǵy jyldyń 8 aıynda turǵyndardyń jan basyna shaq­­qandaǵy nomınaldy aqshalaı tabysy 7,9 paıyzǵa ósse, ortasha aılyq eńbekaqy qańtar – qyrkúıek aılarynda 6,2 paıyzǵa artty.

Tabystary kedeılik deńgeıinen tómen keletin turǵyndar sany 27,5 paıyzǵa qysqaryp, 284 adamǵa deıin tómendedi.

Eńbek naryǵyndaǵy jaǵ­­daı da turaqty bola tústi. Obly­­symyzdaǵy jumyssyzdyq deńgeıi eń tómengi kórsetkishke ıe bolyp, ekonomıkalyq belsendi turǵyndar sanynyń 0,3 paıyzyn ǵana qurady.

Oǵan «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýy, shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýy, jańa óndiris kózderiniń ashylýy yqpal etýde.

Oblysta Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýda da birqatar qoljetken tabystar bar.

Qazaqstannyń ındýstrııalandyrý kartasyna jalpy sommasy 517,2 mlrd. teńge bolatyn 74 joba engizildi. Bul jobalar júzege asy­­rylǵanda 10 myńnan astam jańa tu­­­­raqty jumys oryndary ashylady.

Sońǵy jyldary jalpy ınves­tısııalyq kólemi 189,4 mlrd. teńge bolatyn 67 joba júzege asyrylyp, 5 myńnan astam jańa jumys oryndary ashyldy.

Ústimizdegi jyly jalpy somasy 118,2 mlrd. teńge bolatyn 10 ınvestısııalyq jobanyń jeteýi jú­zege asyrylyp, paıdalanýǵa berildi.

«Qazhrom» AQ jańa ferro­qoryt­pa zaýyty, №3 Jańajol gaz óńdeý zaýytynyń 2 jáne 3 kezeńderi, Benqala katottyq mys zaýyty, mys kombınaty el ekonomıkasyna irgeli serpin beretin kásiporyndar bolǵaly tur. Ob­lysta topyraq óńdeý tehnıkalaryn shyǵarýǵa baǵyt ustalýda. Sondaı-aq, ydystyq áınek shyǵarý jolǵa qoıylýda. Qalanyń órken jaıyp, shaǵyn aýdandary boı kóterýine baılanysty qurylys ındýstrııasy damyp keledi. «Ekoton-batys», «Sılıkat», «Stıl» JShS ónimderiniń suranysyna ıe bolýda.

Italııanyń «Siemens-VAI» kompanııasy jabdyqtardy jetkizip, óz tehnologııalaryn óndiriske ornatyp qana qoımaıdy, qondyrǵylardy qurý jáne qurylys jumystarynyń durys júrgizilýine baqylaý jasaıdy. Zaýyttyń bas korpýsyn tehnologııalyq jaraqtandyrý, prokattyq qondyrǵylardy jasaq­taý, iske qosý – retteý jumys­taryn ıtalıandyq mamandar júzege asyrady. Bas merdiger – «Soıýzkomplekt» Qazaqstan –Ýkraın birlesken kásiporyny da óz tarapynan at­qa­rylatyn jumystardyń ýaq­tyly jáne sapaly bolatynyna kepildik berip otyr. Jobany júzege asyrýǵa qatysatyn reseılik «Prokatmontaj» fırmasynyń ıtalıandyqtarmen jumys jasaýda burynnan qalyptasqan tájirıbesi bar eken.

Osyndaı qarqyndy ónerkásip oryndarynyń kóptep boı kóterýi óńir ekonomıkasynyń ilgerileýine alǵyshart jasap otyr. Bıyl mal azyǵynyń mol daıyndalyp alynýy, egin oraǵy qıyn jaǵdaıda táýir aıaqtaldy. Tuqymdyq astyq quıylyp alyndy, azyqtyq astyq qory da jetkilikti, jemdik qor quıyldy.

О́ńdeý ónerkásibinde eńbek ónimdiligi 25,5 myń AQSh dollaryna jetip otyr.

«Qazaqstan temir joly» Ult­tyq kompanııasynyń qolda­ýy­men iri ınvestısııalyq joba – rels­arqalyq zaýytynyń qury­ly­sy júzege asyrylatyn bolady. Zaýyt uzyndyǵy 120 metrdi quraıtyn joǵary sapaly relster shyǵarýymen erekshelenedi, joǵary qozǵalysty jáne joǵary júk tasymalyna tózimdi jelilerde paıdalanylatyn bolady. Joba sheńberinde joǵary sapaly rels daıyndamalaryn (blıým) shyǵaratyn elektr bolat balqytý zaýytyn salý kóz­delýde. Zaýytty elektr ener­­­gııa­symen qamtamasyz etý úshin qýaty 40 MVt ári qaraı 150 MVt.-ǵa deıin keńeıtiletin gaztýrbındi elektr stansasy salynatyn bolady. Jalpy ınvestısııa kólemi 115,0 mlrd.teńgeni qurady.

Qazirgi kezde Údemeli ın­dýs­­trııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasynyń ekinshi bes­jyl­dyǵy ázirlenýde.Onda respýb­lıkanyń ár aımaǵy boıynsha 2020 jylǵa deıingi ekonomıkalyq mamandaný salasy qamtylatyn bolady. Aqtóbe oblysynyń basym baǵyttary munaı-gaz óndirý jáne óńdeý, hımııa ónerkásibi jáne qurylys ındýstrııasy bolyp tabylady. Osylaısha, 2020 jylǵa deıin oblystyń ónerkásip óndirisi 1,7 trln.teńgege deıin, óńdeý óner­kásibiniń kólemi 300 mlrd.teńgege deıin, negizgi kapıtalǵa ınvestısııa kólemi 600 mlrd.teńgege deıin jetkiziletin bolady. Bul óńirdiń óskeleń múmkindigin bildiredi.

Arhımed MUHAMBETOV,

Aqtóbe oblysynyń ákimi.

DAMÝ DEREKTERI

2013 jyldyń qańtar – qyr­kúı­ek aılarynda ónerkásip ónimi­­­niń kólemi 985,8 mlrd. teńge, naq­ty kólem ındeksi – 103,1%-dy qurady.

Taý-ken ónerkásibi óniminiń kó­lemi 1,6% ósip, 724,5 mlrd. teń­­­­ge­ni, óńdeý ónimi 10,7% ósip, 203,2 mlrd. teńgeni, elektrmen jab­dyq­taý, gaz, bý berý jáne aýa baptaý 3,5% ósip, 49,3 mlrd. teńgeni qurady.

*   *   *

Oblysta keleshegi bar ın­vestısııalyq jobalardy júzege asyrý boıynsha jumystar júrgizilýde.

2013 jyly 1 myńǵa jýyq jańa jumys ornyn qurý kóz­delgen quny 118,2 mlrd. teńgege 11 jańa jobany júzege asyrý josparlanýda.

Esepti kezeńde quny 1,5 mlrd. teńgege Indýstrııalandyrý kartasynyń 6 jańa nysany paıdalanýǵa berildi.

*   *   *

Aýylsharýashylyq óniminiń kólemi 1% ósip, 90,6 mlrd. teńgeni qurady (NKI – 100,1%).

Astyq jınalatyn 426,9 myń ga alqaptyń 387,7 myń gektary oryldy. Ol 90,7% qurady. Ob­lys boıynsha egistiń ortasha shyǵymdylyǵy 5,8 sentnerden aınaldy. Ol 2012 jylǵy kór­set­kish­ten 2 esege joǵary. Esepti kezeńde 224,1 myń tonna astyq jınaldy.

*   *   *

Aǵymdaǵy jyly 5,3 myń ga kartop, 3,5 myń ga kókónis egilgen bolatyn. Odan 86,3 myń tonna kartop jáne 62,5 myń tonna kókónis jınaldy.

2013 jyldyń 1 qazanyna 1301,1 myń tonna shóp daıyndaldy. Jalpy josparlanǵan kólem 110,0 paıyzǵa asyra oryndaldy.

*   *   *

Oblys turǵyndaryn kezeń aralyq kókónispen qamtamasyz etý úshin «NIKA 99» JShS 2,0 ga alqapta jylyna 200 tonna kókónis ósiretin jylyjaıdy paıdalanýǵa berdi. Sonymen qatar, aǵymdaǵy jyldyń aıaǵyna deıin «Aqtóbe jylyjaı» JShS jylyjaı kesheniniń qurylysyn aıaqtaý josparlanýda.

*   *   *

2013 jyly asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn qoldaýǵa, mal sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligi men sapasyn arttyrýǵa aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine 2619,6 mln.teńge sýbsıdııa bólindi.

*   *   *

Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 306 mlrd.-tan astam teńgeni qurady. Bul 2012 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 103,3%.

Oryndalǵan qurylys jumys­tarynyń kólemi 108,2 mlrd. teńge. Bul 2012 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 123,4%.

277,7 myń sh.m. turǵyn úı paı­dalanýǵa berildi. Ol 2012 jyldyń sáıkes kezeńinen 0,5% joǵary.

*   *   *

Bólshek taýar aınalymynyń kólemi 243,8 mlrd. teńge. Bul 2012 jyldyń sáıkes kezeńinen 10,5% joǵary.

2013 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda oblys boıynsha tutyný ındeksi 103,6% qurady, onyń ishinde azyq-túlik taýarlaryna – 101,3%.

*   *  *

Shoǵyrlanǵan bıýdjetke salyqtar men basqa da tólem túsimderi 458,9 mlrd. teńgeni qurady onyń ishinde jergilikti bıýdjet túsimi 55,5 mlrd. teńgeni (boljamǵa 127,5%) qurady.

*   *   *

Shaǵyn jáne orta bızneste belsendi sýbektilerdiń jalpy sany 32,5 myń birlikti qurady (96,5%). Onda 116,7 myń adam jumyspen qamtylyp, óndirilgen ónim kólemi 314,9 mlrd. teńgeni qurady. Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerinen túsken bıýdjet tólemderi 79,4 mlrd. teńgeni qurady (102,1%).

*   *   *

2012 jyldyń qańtar-tamyz aılaryndaǵy syrtqy ekonomıkalyq aınalym 5415,4 mln. AQSh dollaryn, onyń ishinde eksport 4556,4 mln. AQSh dollaryn, ımport 859,0 mln. AQSh dollaryn qurady. Saýda balansynyń oń saldosy 3697,4 mln. AQSh dollary negizinde qalyptasty.

*   *   *

Eńbek naryǵynda jańa 14303 jumys orny ashyldy, jumysqa ornalasýǵa 11275 adamǵa kómek kórsetilip, 3818 adam qoǵamdyq jumystarǵa joldandy. Tirkelgen jumyssyzdyq deńgeıi 0,3%-dy qurady.

Sút bulaǵyn aǵyzatyn seriktestik

Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdegi otandyq ónim óndirýshilerge qoldaý kórsetý máselesin únemi nazarda ustap keledi. О́zimizde shyǵarylatyn ónimniń sapasyn arttyrý, soǵan saı tutynýshylar nazaryn barynsha otandyq ónimge burý, Qazaqstanda jasalǵan buıymdar, qural-jabdyqtar, azyq-túlik taýarlarynyń básekege qabilettiligin arttyrý baǵytynda elimizde túrli baǵdarlamalar júzege asyrylyp, qarjylandyrý deńgeıi jyl saıyn artyp keledi.

Aqtóbe – óndirisi qarqyndy damyp kele jatqan óńir. Orasan zor ekonomıkalyq áleýetiniń arqasynda óńirimizde jyl saıyn irili-usaqty birneshe kásiporyn ashylyp, zaýyt-fabrıkalar iske qosylyp jatyr.

О́z salasynda aty da, zaty da brend bolyp tabylatyn «Aqtó­berentgen» kásipornynyń ataǵy kezinde álem elderin jaılap ketti. Taý-ken óndirisi, hımııa salasy, óndiristiń basqa da salalarynda elimizde biregeı bolyp esepteletin kásiporyndar jemisti jumys jasap jatyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik, jeńil ónerkásiptiń damýy da qarqyndy.

Elimiz sońǵy jyldary ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý jolyna túskenin bárimiz bilemiz. Bul qajettilik ýaqyttyń talaby edi, ıaǵnı bizdiń órkendeýimizdiń kele­shegi bolyp tabylady. Mem­lekettik baǵdarlama aıasynda kópte­gen aýqymdy jobalar júzege asyrylǵanyn kórip otyrmyz. Qazaqstan taýarlary zamannyń bar­lyq talaptaryna saı bolmasa, biz myna ǵalamdaný kezeńinde artta qalamyz. Sondyqtan «naǵyz sapanyń, myqty óndiristiń sımvoly» berik bolýy úshin ár kásipker, ár óndiris orny jaýapty bolýǵa tıis.

Aqtóbe naryǵynda ózine la­ıyq­ty ornyn alyp úlgergen «AIS» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń ónimderin ekiniń biri biledi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Qazirgi ýaqytta oblystaǵy sút ónimderi rynogynyń 60 paıyzyn óz ónimderimen «jaýlap» otyrǵan kásiporyn aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishti odan ári arttyrmaq nıette.

1999 jyly burynǵy qalalyq sút zaýyty bazasynda ashylǵan «AIS» kásiporny alǵashqyda tek balmuzdaq shyǵarýmen ǵana aınalysty. 2002 jyly qyshqyl sút ónimderin shyǵaratyn seh ashylyp, qosymsha «Aıran», «Rıajenka», «Snejok» sekildi túrli sút ónimderi saýda sórelerine qoıyla bastady. 2005 jyldan bas­tap úshinshi sehtyń jumysy jolǵa qoıyldy. Qazirgi ýaqytta «AIS» seriktestiginde sút ónimderiniń qyryqqa jýyq túri shyǵarylady. Olardyń ishinde maılylyǵy ártúrli aıran, «Rıajenka», «Snejok», «Varenes», qaımaq, ıogýrttar, sút ónimderi, balmuzdaqtyń túr-túri bar. Búginde seriktestik ónimderi Aqtóbe oblysymen qatar, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystaryna taralady. Bıyldan bastap Qyzylorda oblysyndaǵy, Astana qalasyndaǵy tutynýshylar tutynatyn bolady. Sonymen birge, kórshi Orynbor oblysyna eksporttaýdy jolǵa qoımaqshy. «AIS» seriktestigi 2010 jyly maýsym aıynda kásiporyndy ındýs­trııalandyrý kartasynyń aıasynda Germanııa men Vengrııadan 1100 bas joǵary ónimdi sútti golshtın-frız tuqymdy sıyr ákelip, sút-taýarly fermany iske qosty. Bul ferma kásiporyndy shıkizatqa táýeldilikten birshama qutqardy deýge bolady. О́zimizdiń sıyr jylyna 2,5-3 myń tonna sút beretin bolsa, asyl tuqymdy sıyr 7-8 myń tonna sút beredi eken.

2010 jylǵa deıin sút shıkizatyn sharýa qojalyqtarynan, jeke adamdardan alyp keldi. Jazda qıyn­dyq joq, biraq qysta súttiń joqtyǵynan qınalyp qalýshy edi. Qazir, shúkir, fermaǵa kúnine 16 tonna sút berip tur. Aı saıyn taǵy 10 tonnany burynǵysha sharýa qojalyqtarynan alady. Sonymen, qazirgi ýaqytta seriktestiktiń kúnine 25-26 tonnadaı sút alýǵa múmkindigi bar.

Eki-úsh jyldyń ishinde mal basy kóbeıse, jylyna 7200 tonna sút alýǵa qol jetedi. Ferma tolyq máninde jumys jasaǵanda kúnine 20 tonnadaı ónim alý josparlanýda.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

«QAZHROMNYŃ» BIREGEI JOBASY

Bıyl jetpis jyldyǵyn atap ótken Qazaqstan qara metal­­­lýrgııasynyń qarlyǵashy – ENRC quramyna kiretin «Qazhrom» transulttyq kompanııasy» aksıo­nerlik qoǵamynyń fılıaly – Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty jylyna 300 myń tonnadan astam joǵary sapaly ferroqorytpa óndiretin iri kásiporyn bolyp tabylady. Zaýytta joǵary kómirtekti ferrohrom, orta kómirtekti ferrohrom, tómen kómirtekti ferro­hrom, ferrosılısıı, metallokonsentrat sııaqty metallýrgııalyq ónimderden basqa qojdy qıyr­shyqtas, qojdan jasalǵan otqa tózimdi buıymdar, áktas, ottegi, azot jáne kómirqyshqyl gaz shyǵarý ıgerilgen. Aksıonerlik qoǵam naryqtyq qatynas jaǵdaıynda yrǵaqty jumys istep qana qoımaı, óndiris tıimdiligin arttyrý joldaryn izdestirýde. Osy baǵytta údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda jańadan salynyp jatqan kásiporynnyń №4 sehyn óz aldyna bólek ferroqorytpa zaýyty dese de bolǵandaı. Elimizdiń ındýstrııalandyrý kartasyna engi­zilgen bul joba álemde teńdesi joq joǵary kómirtekti ferro­hrom óndirisiniń ınnovasııalyq teh­nologııasyn engizýmen, elektr qondyrǵylarynyń, avtomat­­­tan­­dyrýdyń jáne turaqty tok peshteriniń jańa júıesin paıdalanatyndyǵymen baǵaly. 47 gektardy alyp jatqan jańa zaýyt 72 MVt turaqty toqpen jumys isteıtin tórt peshten tura­dy. Bul jerde kelip túsken shıki­quram materıaldarynan bas­tap daıyn ónimderdi tıeýge deıingi tolyq óndiristik sıkl qurylady. Qurylystyń quny 750 mıllıon AQSh dollaryn quraıdy. Zaýyttyń qýattylyǵy týraly energııany jumsaýyna qaraı pikir aıtýǵa bolady, ol 320 MVt quraıdy.

Jobany júzege asyrý elimizdiń joǵary kómirtekti ferrohromdy eksporttaý múmkindigin 16 paıyzǵa, al oblysta 46 paıyzǵa arttyrady, ónimniń ózindik qunyn tómendetedi dep kútilýde. Munda eńbek ónim­diligi 3-4 ese ósedi, joǵary tem­pe­ratýranyń jumysshylarǵa áseri anaǵurlym kemıdi. Qazir qarastyrylǵan qarjynyń basym bóligi ıgerildi. Jobany paıda­lanýǵa berý ústimizdegi jyldyń aıaǵyna josparlanyp otyr. Jańa zaýyttyń jyldyq qýaty 440 myń tonna ferroqorytpa shyǵarýǵa múmkindik beredi. Qazir qurylys jumystarynda 2 myńnan astam qazaqstandyq eńbek etýde. Al, zaýyt iske qosylǵanda 1 myń adam jumys isteıtin bolady. Jańa zaýyttyń qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Qurylysqa Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen jumysshylar jumyldyrylýda. Qazirgi tańda jańa zaýyt qurylysyna Qazaqstandaǵy eń iri degen 28 merdigerlik uıymdar, bilikti mamandar tartylǵan. Mun­­­daǵy ishki ınfraqurylym, energııamen qamtý jumys istep turǵan zaýyttan bólek. Úlken de biregeı zaýytty Qazaqstannyń tústi, qara metallýrgııa, sırek metaldar, altyn óndirý, mashına jasaý ónerkásibi kásiporyndaryn jobalaý jónindegi bas ınstıtýty jobalaǵan. Tenderlik qujattarda munda metall qurastyrmalaryn daıyndaýdy jáne qurastyrýdy bir kompanııanyń júrgizýi qaras­tyrylǵan. Shyǵyndarǵa logıstıka men qurastyrý alańyndaǵy júk túsirý de kirgizilgen. Merdiger standarttan tys qondyrǵylar úshin óndiristik jumystardy bólek jobalaǵan. Nátıjesinde, Qazaqstannan múmkin bolǵannyń barlyǵy satyp alynǵan. Mysaly, qurylys alańyn elektrmen qamta­masyz etetin transformator­lar Kentaý transformator zaýy­­tynan jetkizilgen, metall quryl­ǵylary «Imstalkon» AQ-tyń Qa­raǵandydaǵy, Jambyldaǵy, Semeıdegi, Shymkent pen Aqtóbedegi zaýyttarynan qamtamasyz etilgen. Salynyp jatqan zaýytta tehno­logııalyq jańalyq ta bar. Buǵan deıin ferroqorytpa óndirisi brı­ketterdi, shekemtastardy jáne tabıǵı kesek kenderdi paıdalanyp keldi. Jańa zaýytta qoldanylatyn tehnologııa kendi qosymsha óńdeýdi qajet etpeıdi. Barlyq usaq ken brıketteý fabrıkasyna nemese okatysh óndirisine emes, birden peshke túsip balqytylady. Munda Shubarkóldiń arnaýly koksy, Reseıdiń antrasıti paıdalanylady. Munyń barlyǵy shyǵyndy kemitýge múmkindik beredi. Bul qazirgideı básekelestikke negizdelgen naryqtyq jaǵdaıda óte mańyzdy. Qazirdiń ózinde alǵashqy eki peshte jumys isteıtin jumysshylar sany bekitildi. Olar 500 adam bolady, qyzmetkerlerdi oqytý baǵdarlamasy júzege asyrylýda.

Jańa ónerkásiptiń taǵy bir ereksheligi, munda arnaıy daıyndalǵan polıgondarǵa peshten shyqqan metaldy polıgondyq tarata quıý ádisi paıdalanylady. Polıgondyq tarata quıý nátıjesinde kran jumystary kólemin edáýir azaıtady, al qojdy birden ýatady jáne qıyrshyqtas túrinde júzege asyrady. Salynyp jatqan jańa zaýyt Qazaqstan úshin ǵana emes, álemdik ferroqorytpa salalary úshin de biregeı ınnovasııalyq tehnologııalar kesheni bolyp tabylady.

Murat MUQAShEV,

«Qazhrom» AQ fılıaly

Aqtóbe ferroqorytpa zaýytynyń dırektory.

BASTY BAILYQ – DENSAÝLYQ

Elimizdiń eń negizgi baılyǵy – adam kapıtaly ekeni sózsiz. Qaı kezde de densaýlyq saqtaý máselesi birinshi kezekke qoıylatyny da sondyqtan. Bul baǵytta oblysta sońǵy jyldary birqatar qol jetken jetistikter barshylyq. Jańadan aýrýhanalar men emhanalar salynyp, paıdalanýǵa berilýde. Olar osy zamanǵy ozyq qondyrǵylarmen jabdyqtalýda. Joǵary bilimdi dárigerler aýyldyq jerlerge bara bastady. Densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý jyl saıyn artyp keledi. Tym árige barmaı-aq, oblystyń densaýlyq saqtaý salasynyń 2013 jylǵy bıýdjet jıyntyǵy 28 449 407,2 myń teńgeni qurap otyrǵanyn aıtsaq ta biraz jaıtty ańǵarýǵa bolady.

Oblysta «100 aýrýhana qurylysy», «350 dárigerlik ambýlatorııa, feldsher­­­lik-akýsherlik pýnkt jáne 50 emhana qurylysy» memlekettik baǵdarlamalary nátıjeli júzege asyrylýda. Ústimizdegi jyly Shubarqudyq poselkesinde aýysymyna 250 qabyldaýǵa arnalǵan Temir aýdandyq emhanasy paıdalanýǵa berildi. Osy jyldyń sońyna deıin taǵy eki iri mekeme – oblys ortalyǵyndaǵy 500 adamdy qabyldaýǵa arnalǵan qalalyq emhana men 300 kerýettik kópsalaly aýrýhana paıdalanýǵa beriletin bolady. Ál-aýqaty joǵary eldi mekenderde josparlanǵan 19 dárigerlik ambýlatorııa qurylysynyń 9-y ústimizdegi jyly salyndy.

Densaýlyq saqtaýdyń birtutas ulttyq júıesin engizý osy salanyń memlekettik emes sektorynyń belsendi túrde damýyna múmkindik berdi. Qazir oblysta memlekettik tapsyrystyń 25 paıyz kólemin jeke medısınalyq uıymdar júzege asyrady. Densaýlyq saqtaýdyń birtutas ulttyq júıesi jáne «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy jeke sektordy damytý úshin densaýlyq saqtaý salasynyń shynaıy tartymdylyǵyna jaǵdaı jasady. Atalǵan baǵdarlamalardyń qatysýymen oblysta ótken jyly eki joba júzege asyryldy. Jalpy quny 2 mlrd. teńgeden astam «Darý klını­kasy» ońaltý ortalyǵy jáne «TK Farm Aqtóbe» farmasevtıkalyq zaýyty paıdalanýǵa berildi. «Darý klınıkasy» osy zamanǵy biregeı qural-jabdyqtarmen jaraqtandyrylǵan.

Memleket pen kásipkerlik arasyndaǵy seriktestik aıasynda 500 adam qabyldaýǵa arnalǵan zamanaýı emhana qurylysyn salý kózdelýde. Qazirgi ýaqytta qaıtadan qoldaný úshin tıptik jobany ázirleý jumystary júrgizilýde. Memleket pen kásipkerlik arasyndaǵy seriktestik baǵdarlamasyn iske asyrý úshin 5 konsessııalyq usynystar engizildi. 2014 jyly oblystyq týberkýlezge qarsy kúres dıspanseriniń jáne jóndeý bazasy men qosalqy stansalary bar qalalyq medısınalyq jedel járdem stansasy kesheniniń qurylysy bastalady.

Salanyń resýrstyq qamtamasyz etilýin jaqsartý, medısınalyq kómekti basqarý jáne uıymdastyrý tehnologııa­laryn jetildirý, kadrlar biliktiligin arttyrý turǵyndar densaýlyǵynyń negizgi kórsetkishterine oń áser etti jáne medısınalyq-demografııalyq ahýaldy jaqsartty. Jyl saıyn bala týý kóbeıýde. 2013 jyldyń 8 aıynda tabıǵı ósim 2012 jylǵy 1000 adamǵa shaqqandaǵy 15,94-ten 16,30-ǵa artty. Bul respýblıkalyq kórsetkishten joǵary bolyp tabylady. О́ńirdegi ómir súrý uzaqtyǵy, ortasha alǵanda, elimiz boıynsha kórsetkishten sál joǵary, 2012 jyly 70,45 jasty qurady. О́tken jyly ana ólimine jol berilmedi.

Búkil áleýmettik eleýli dertter boıynsha oń nátıjelerge qol jetkizildi. Qan aınalymy aýrýlarynan ómirden ozý 2013 jyldyń 9 aıynda ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 7,5 paıyzǵa tómendep, 100 myń turǵynǵa shaqqandaǵy 197,7-den 182,7-ge kemidi.

Sońǵy jyldary týberkýlez boıyn­sha syrqattanýshylyq pen ólim-jitim­­niń negizgi epıdemıologııalyq kórset­kish­teriniń turaqty túrde tómen­­deýi baıqalady. 2012 jyldyń sáıkes keze­ńimen salystyrǵanda týberkýlezben aýrýshańdyq 9,1 paıyzǵa, ólim 9,1 paıyzǵa azaıdy.

Dıagnostıkalaý men emdeýdiń jańa joǵary tehnologııalyq ádisterin engizý odan ári jalǵasýda. Oblysta kardıohırýrgııalyq kómek belsendi túrde damý ústinde. Kardıohırýrgııalyq ortalyq ashylǵaly beri kardıohırýrgtar tarapynan 1000 operasııa jasaldy, 5000 júrek-qan tamyrlaryn angıografııalyq zertteý júzege asyryldy.

Oblystyq balalar aýrýhanasy bazasynda Batys Qazaqstan balalaryna joǵary mamandandyrylǵan kómek kórsetý úshin jańa týylǵandar hırýrgııasynyń aımaqtyq ortalyǵy ashyldy. Ortalyqta dúnıege kelgen alǵashqy kúnderinen bas­tap, jańa týylǵan nárestelerge týa bitken aýyr dertterine hırýrgııalyq túzetý jasalady. 2013 jyldyń ótken kezeńinde damýdyń aýyr buzylystaryna shaldyqqan jańa týǵan sábılerge 35 operasııa jasaldy. Densaýlyq saqtaý salasynda qol jetken jetistikter alda da jalǵasyn tabady. Buǵan tolyq múmkindik bar.

Qaırat SABYR,

Aqtóbe oblystyq densaýlyq saqtaý

basqarmasynyń basshysy.

SAPAǴA SAPAR

Bizdiń «Andı» JShS temir-beton buıym­daryn shyǵaratyn («JBI-25») zaýyttyń burynǵy qosalqy sharýashylyǵynyń izinde quryldy. Ol qala mańyndaǵy №39 temir jol beketi aýmaǵynda ornalasqan. Biz 1998 jyldan beri mal sharýashylyǵymen aınalysyp kelemiz. Buǵan deıin zaýyttyń qosal­qy sharýashylyǵynda biraz mal ósirilip, ónimderi qala halqyna usynylǵan. Alaıda, olardyń bári de ónimdiligi tómen jergilikti maldyń tuqymy bolatyn. Bulaı naryqtyq qatynas jaǵdaıynda básekelestikke tótep bermek túgili, tabys tabýdyń ózi múmkin emestigin túsinip, mal tuqymyn jaqsartýǵa baǵyt ustaldy. Sóıtip, 2011 jyly serik­tes­tik qolǵa alǵan bul joba elimizdiń Údeme­li ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna endi. «QazAgroQarjy» aksıonerlik qoǵamynyń qarjylandyrýy arqyly shetelden jetkiziletin sıyrlar úshin jobalyq qýattylyǵy 500 iri qaraǵa arnalǵan taýarly-sút fermasyn saldyq. Qazirgi zamanǵy talapqa saı jabdyqtar ornatyp, iske qostyq. Osy sharýalar aıaqtalǵan soń, asyl tuqymdy saýyn sıyr­­lar alýdyń qamyna kiristik. Bul joly da «QazAgroQarjy» aksıonerlik qoǵamy kómekke keldi. Amerıkanyń Aıdaho shtaty­nan asyl tuqymdy golshtıno-frız sútti sıyryn satyp alýǵa nesıe bóldi. Sóıtip, súttik baǵyttaǵy golshtıno-frız tuqymdy 474 qashar ákelindi.

Jalpy jobanyń quny 1079,4 mıllıon teńge turady. Sonyń 916,5 mıllıon teńgesin «QazAgroQarjy» AQ nesıelep otyr. Qalǵan qarjyny quryltaıshynyń ózi saldy.

Mundaı maldy alǵandaǵy maq­sa­­ty­myzdyń ózi sút óndirýde álemdik báse­­ke­les­tikke daıyn bolý ǵoı. Bul atalǵan mal tuqymynyń dúnıejúzinde sút óndirý jónin­de genetıkalyq qýaty óte joǵary. Bir sıyr jylyna 7 myń lıtrge deıin sút beredi. Munyń bári sol jaqta qoldan uryqtandyrylǵan býaz qunajyn sıyrlar. Karantındik kezeńnen ótti. Barlyq jaǵdaı jasalyp, kútilip-baǵylýda. Maldy jaılaý, saýý avtomatty túrde atqarylady. Qazir jańadan jumysshylar alynyp jatyr. Munda 37 adam jumys isteıdi. Bir me­zette 28 sıyr avtomatpen saýylatyn or­ynda aýy­symyna eki saýynshy jumys atqaratyn bolady. Bul – oblystaǵy ekin­shi iri taýarly-sút fermasy. Onyń iske qosylýy oblysqa jylyna qosymsha 3500 tonna sút ónimderin alýǵa múmkindik beredi.

Sheteldik mal bizdiń óńirge jaqsy úırenip, beıimdelip jatyr. Sebebi, bul maldar baǵylǵan jerdiń aýa raıymen bizdiń óńirdiń aýa raıy, klımat jaǵdaıy birkelki úılesedi. Malǵa júgeri, sýdan shóbi beriledi. Qunarly jemmen azyqtandyrylady.

Ústimizdegi jyldyń qarasha aıynan bastap seriktestiktiń taýarly-sút fermasyndaǵy buzaýlaǵan qasharlar saýyla bastaıdy. Bastapqy kezde munda óndirilgen sút qaladaǵy óńdeý kásipornyna tapsyrylady. Bolashaqta sút ónimderin shyǵaratyn seh salýdy da oılastyrýdamyz.

Osynda ustalatyn mal sanyn 1000 sıyrǵa deıin jetkizbekshimiz.

Sodan keıin asyl tuqymdy iri qarany basqa sharýashylyqtarǵa ótkizý josparlanýda.

Mádı QABAQBAEV,

«Andı» JShS dırektory.

_______________________________________

Aıqarma bettiń materıaldaryn daıyndaǵan

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń Aqtóbe oblysyndaǵy

menshikti tilshisi Satybaldy SÁÝIRBAI.