Alla taǵala qustardy barynsha ádemi etip jaratqan. Olar birinen-biri erekshelene jáne birin-biri tolyqtyra kele tabıǵatqa erekshe kórik beredi. Olar qaraǵan jannyń boıyn tátti sezimge bóleıdi. Erte kóktemde jáne qońyr kúzde aspan áleminde birimen-biri tizbektele ártúrli únge salyp, syńsı ushqan qustardy kórgende adamdardyń shalqaıyp turyp uzaq qaraıtyndyǵy da sodan bolsa kerek.
Alla taǵala qustardy barynsha ádemi etip jaratqan. Olar birinen-biri erekshelene jáne birin-biri tolyqtyra kele tabıǵatqa erekshe kórik beredi. Olar qaraǵan jannyń boıyn tátti sezimge bóleıdi. Erte kóktemde jáne qońyr kúzde aspan áleminde birimen-biri tizbektele ártúrli únge salyp, syńsı ushqan qustardy kórgende adamdardyń shalqaıyp turyp uzaq qaraıtyndyǵy da sodan bolsa kerek.
Qustardyń ishinde eń ádemileriniń biri – qyrǵaýyl. Ol ońtústikte kezdesetin qus. Alaıda, ony Jer sharynyń basqa da óńirlerinde edenine qum tóselgen, analyǵy jumyrtqa salý úshin shóp salynǵan kúrkeshesi bar ashyq torly qoralarda jyl boıy ósirýge bolady. Mundaı jaǵdaıdyń bárin úı mańyndaǵy ýchaskede jasap alý – sizdiń qolyńyzdan keletindigi anyq.
Qyrǵaýyl tuqymynyń túrleri. Azııa aýmaǵynyń keń kólemin mekendeıtin qarapaıym qyrǵaýyldyń (Phasianus colchicus) otyzǵa jýyq túrleri bar. Olardy bir-birinen qanattarynyń boıaýlary arqyly ajyratýǵa bolady.
Qyrǵaýyldyń jalpy dene turqy taýyqqa uqsas keledi. Tek bir aıyrmashylyǵy taýyqqa qaraǵanda quıryq júnderiniń áldeqaıda uzyn keletindigi. «Qyrǵaýyly qyzyl eken, quıryq júni uzyn eken» dep beker aıtylmasa kerek. Ádette, qyrǵaýyl qanattarynda altyn, qoıý-jasyl, qyzǵylt-sary, kúlgin jáne basqa da túster kezdesedi. Quıryǵy sarǵylt-qońyr, jolaqty bolyp keledi
Qyrǵaýyldy ósirý. Qyrǵaýyldardy, ádette, torly qoralarda ustaıdy. Aǵash nemese temir tirekterge úsh jaǵynan sym torlardy kerý arqyly qoralardy qoldan jasap alýǵa bolady. Qoranyń tórtinshi qanaty jaǵynda taqtaıdan jasalǵan saraı bolady. Qyrǵaýylǵa arnalǵan qoranyń tóbesin tormen keıde qustardy jaýyn men ystyqtan qorǵaý úshin shatyrmen jabady. Olardy jubymen, úıirimen ustaıdy.
Qyrǵaýyldy kútýdi qustar únemi toq ári tazalyqta bolatyndaı etip uıymdastyrý kerek. Tor qorany tazalyqta ustaý – qus densaýlyǵyn saqtaýdyń negizgi sharttarynyń biri.
Qys mezgilinde ósirý. Qorany arasyna jylý saqtaıtyn jabyn salynǵan eki qabatty taqtaılardan jasaıdy, onyń terezesi men jeldetkishi bolýy kerek. Mundaı jyly jabyndar shatyr men tóbeniń arasyna da salynady. Qoraǵa jylytqysh quraldar ornatyp, elektr jaryǵyn júrgizedi. Qysta kún jyly kezde jylý súıetin qyrǵaýyldardy tor qoraǵa, kún kózine shyǵarýǵa bolady, alaıda, saraı esigi únemi ashyq bolýy kerek, óıtkeni, qaı jerde yńǵaıly bolatynyn qustardyń ózderi tańdaıdy.
Azyqtandyrý. Qyrǵaýyl azyǵyn dándi jáne shópti dep túrli toptarǵa bóledi. Dándi azyqqa júgeri, suly, arpa, burshaq tuqymdastar jatady. Shópti azyqqa kók shópti (jońyshqa, bede, burshaq, jas qalaqaı) jatqyzýǵa bolady.
Kók shópti qyrǵaýyldarǵa jańadan shabylǵan jas kúıinde, untaqtap nemese basqa jemmen aralastyryp, sýly bylamyq retinde berý qajet. Balaýsa shópti jeke jem salǵyshqa salyp ta berýge bolady. Qyrǵaýyl balapandarynyń ár biri kúnine 5-15 gramm, eresek qyrǵaýyldar – 20-30 gramm balaýsa shóp tutynady. Balaýsa, ıaǵnı jańa ǵana shabylǵan jas shóp karotınniń, túrli dárýmenderdiń, kóbine aqýyzdyń qaınar kózi bolyp tabylady.
Sondaı-aq, qyrǵaýyl balapandarynyń ósip-jetilýi úshin maldan alynatyn uıyǵan sút, irimshik, qaımaǵy alynǵan sút, asıdofıldi sút sekildi sút taǵamdary da paıdalanylady. Balyqty jáne balyq unyn aldyn ala qaınatyp, untaqtap berý de jaqsy kómektesedi.
Qyrǵaýyldy kóbeıtý joldary. Qyrǵaýyldyń urǵashysy jasyl teńbilderi bar sarǵysh-qońyr tústi bolyp keledi. 7-den 18 jumyrtqaǵa deıin salady. Jumyrtqasynyń túri men úlkendigi ózgerip otyrady. Jumyrtqasynyń uzyndyǵy – 42-46 mm, eni – 33-37 mm. Jumyrtqanyń ortasha salmaǵy – 30-35 gramm. Jumyrtqa basýynyń uzaqtyǵy 21-27 kúnge sozylady. Qyrǵaýyl uıasy topyraqqa tereńdete tóselgen sobyq, butaqshalar, qus qanattarynan turady.
Kishigirim sharýashylyqtar men baqsha ýchaskelerinde qyrǵaýyl balapandaryn karlık (qortyq) tuqymdas taýyqtar (bentamka) men úndikter arqyly kúriktetý jolymen kóbeıtken ońaı. Munyń mánisi, ádette, qus ósirý jaıyn jaqsy biletin adamdar úırek jumyrtqalaryn analyq taýyqqa bastyrtyp jatady. О́ıtkeni, taýyq tósiniń qyzýy jáne ony aýyq-aýyq qozǵap qoıýy nátıjesinde jumyrtqa ishinde jetilip, ony jaryp shyqqan úırek balapandaryn ósirip-jetkizý úshin taýyq – taptyrmaıtyn qus. Osy ádisti qyrǵaýyl tuqymyn kóbeıtken kezde de qoldanýǵa bolady. Kúriktegish qus balapandardy qyzdyrady, qaýip-qaterden saqtaıdy, aýladan olar úshin jem tabady, ár ýaqytta óz janynan tastamaı, qaraılap, qustardy ósirýdi biraz jeńildetedi. Qyrǵaýyl balapandaryn kúrik taýyq arqyly kóbeıtken kezde olardy uıada bastyrǵan oryndy bolyp tabylady.
Uıanyń aldyńǵy qabyrǵasy tutas aǵashtan keıde qyrǵaýyl balapandary emin-erkin kirip-shyǵatyn, biraq kúrke taýyq syımaıtyn alynyp-salynatyn tormen almastyrylatyndaı aǵash jáshik túrinde jasalady. Qyrǵaýyl balapandaryn taýyq balapandary sekildi tamaqtandyrady. Inkýbatorlyq ádis arqyly qyrǵaýyldy dál taýyq balapandary sekildi kóbeıtedi.
Qyrǵaýyl ónimderin ótkizý. Olardy qus fabrıkalaryna, meıramhanalar men dámhanalarǵa, bazarlarǵa ótkizýge bolady. Jergilikti basylymdarǵa jarnama berý arqyly ónimdi tikeleı satýǵa da bolady.
Qyrǵaýyl ósirý shyǵyndary:
Qyrǵaýyl ósirý úshin is bastaýdyń tıimdi joly – jumyrtqa satyp alý. Bir qyrǵaýyl jumyrtqasynyń naryqtaǵy ortasha baǵasy – 100 teńge. Eger siz 100 jumyrtqa satyp alatyn bolsańyz, oǵan 10 000 teńge jumsaısyz.
On qyrǵaýyl balapanynyń ósip-jetilýi úshin, shamamen alǵanda, jylyna 35 kg qurama jem qajet bolady. 100 balapanǵa 350 kg jem qajet. 1 kg jem 40 teńge dep eseptegende buǵan barlyǵy 14 myń teńge ketedi. Barlyq shyǵyn 24 myń teńgeni quraıdy.
Qyrǵaýyl ósirýden túsetin paıda:
1 kg qyrǵaýyl eti, orta eseppen, 1000 teńge turady. 50 kg qyrǵaýyl etin satsańyz 50 myń teńge paıda alasyz.
Jumyrtqa satý – 10 dana jumyrtqa satsańyz – 900-1000 teńge. Eger júzdep satatyn bolsańyz, edáýir paıdaǵa kenelesiz.
Qyrǵaýyldy ósirip, eresek kúıinde satqan paıdaly. О́ıtkeni, qyrǵaýyldyń bir juby 7 000-8 000 teńge turady. Sonda siz qyrǵaýyl ósirýden eleýli paıdaǵa kenelesiz.
Ázirlegen
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Paıdaly keńesterdi myna saıttan alýǵa bolady:
http://fermer02.ru/ptica/fazan/895-razmnozhenie-fazanov.html
http://fermer02.ru/ptica/fazan/803-vyvedenie-ptencov-pod-nasedkojj.html
http://www.prodindustry.ru/archive/2006/february/0005.php
http://fermer02.ru/ptica/fazan/400-volery-dlja-fazanov.html
http://fermer02.ru/ptica/fazan/739-ukhod-za-fazanami.html
