Shıkizattyń shıkiligi kóp

О́ńdeýshi ónerkásiptiń úlesi az

Syrttan kelgen qarajattyń 9%-y óńdeýshi sektorǵa, sondaı-aq 5% qoımalaý jáne kólik sala­syna jumsaldy. Osy statıstıka­dan sheteldik ınvestorlar úshin Qazaqstan áli de shıkizat kózi re­tinde qarastyrylatynyn baıqaý qıyn emes.

Qazir sheteldikterdiń qaty­sýy­men ekonomıkanyń shıkizat­tyq emes salalaryna baǵyttalǵan 200-ge jýyq ınvestısııalyq joba iske asyrylyp jatyr. Onyń ishinde agroónerkásiptik keshendi, kólik qurastyrý jáne quramdas bólikter óndirisine, munaı-gaz hımııasy jáne hımııa ónerkásibi, jańǵyrmaly energııa kózderi, sondaı-aq kólik jáne logıstıkaǵa baılanysty jobalar qamtylǵan.

Byltyr 1 mlrd dollardan asatyn ınvestısııa arqyly 40 joba júzege asyrylyp, shamamen 3,5 myń jumys orny ashyldy. Pandemııaǵa qaramastan bıyl sheteldik ınvestorlar 2,5 mlrd dollar qarajatqa 40-qa jýyq jobany iske qosady dep josparlanýda. Búginde sonyń jalpy quny 800 mln-daı dollardy quraıtyn 12 jobasy jumys istep tur.

Finprom.kz portalynyń máli­metine sáıkes, halyqaralyq reı­tıngtik agenttikterdiń baǵa­laýynsha, Qazaqstanda memle­ket­tik qaryzdyń tómen deńgeıi já­ne syrtqy táýekelderdi jeńil­detý úshin jetkilikti fıskaldy re­zervterdiń eleýli kólemi saqta­lýda. Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń boljamynsha, keler jyly IJО́-niń naqty ósimi 2,8%-dy qurap, 2025 jyl­ǵa qaraı 4,6%-ǵa jetedi.

Osy jyly Moody’s jáne Fitch­Ratings agent­tikteri elimizdiń ın­ves­tı­sııa­lyq reıtıngin senim­di­lik deńgeıinde rastady. Qazir eli­mizde qolaı­ly ın­vestısııalyq ahýal qa­lypta­syp, jeńildetilgen sa­lyq rejimi, ulttyq zańnama je­til­dirilip, ın­vestısııalyq pre­fe­­rensııalar paketi ulǵaıý­da. Ba­sym salalarda jobalardy iske asyratyn ın­­ves­­torlarǵa salyq zańna­ma­sy­nyń turaqtylyǵyna kepildik be­ril­gen.

Osy sharalar ınvestısııalyq ahýal­dy jaqsartýǵa múmkindik berdi. Máselen, 2018 jyly TShI-nyń jalpy aǵyny 15,8%-ǵa ulǵaıdy. Byltyr bul kórsetkish sol deńgeıde saqtalyp, 24 mlrd dollar mejesinde turaqtady.

Shıkizattyq emes sektorǵa ishki ınvestısııa jumsalýda

Alaıda sarapshylardyń pikirine qulaq túrsek, elimizdegi ınvestı­sııa­lyq konıýnktýra kóńil kónshitpeıdi. Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekovtiń aıtýynsha, koronavırýstyq pandemııa­nyń saldarynan bıylǵy 8 aıda ishki jalpy ónim 2,4%-ǵa tómendedi. Sáı­kesinshe, osy kezeńde salynǵan ınves­tısııanyń kólemi de 2019 jylmen salystyrǵanda 6,1%-ǵa azaıdy.

«Táýelsizdik alǵannan beri tar­tyl­­ǵan 330 mlrd dollar negizinen shıki­­­zat sek­­toryna baǵyttalǵany má­lim. Shı­­ki­­­­zattyq emes sektorǵa kóp jaǵdaı­da ishki ınvestısııa jumsalady jáne oǵan memleket qoldaý kórse­tip ke­le­di. Sheteldikterdiń bul baǵyt­taǵy qy­zy­ǵý­shylyǵynyń tómendigi kópte­gen sebeppen baılanysty. Aıta­lyq, Táýelsizdik jyldary bizde shıkizat­tyq sektordy damytý modeli qalyp­tasty. Demek, paıdaly qazba­lardy ıge­rý ınvestorlarǵa yń­ǵaıly boldy. Son­dyqtan syrtqy eko­nomı­kalyq saıasat shıkizattyq eks­port­qa baǵ­dar­­landy. Taǵy bir sebebi, ın­ves­tı­sııa­lyq tar­tym­dylyqqa eldegi sy­baı­las jem­qor­lyq­tyń deńgeıi, zań ús­tem­­di­gi­­n­iń joq­tyǵy, sondaı-aq ekono­mı­­ka­­­lyq saıa­sat sapasynyń talapqa saı kel­­meýi shı­ki­zattyq emes sektordyń da­­my­­­­maı qalýyna yqpal etti. Iаǵnı shet­­el­­­dik­terge ekonomıkalyq saıasat sapa­­­sy­­­nyń jo­ǵarylyǵy kerek. Bul da mańyz­dy faktor sanalady», dedi Q.Arystanbekov.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory shıkizattyq emes sektordyń tasada qalýyna shıkizattyq taýarlardy óndirý jyldamdyǵynyń eskerilmegeni áser etti dep sanaıdy. Demek, Úkimettik deńgeıde ekonomıkalyq saıasatty tıimdi úılestirý, ońtaılandyrý strategııasy kózdelmegendikten atalǵan salada tepe-teńdik saqtalmaı otyr. Paıdaly qaz­ba­lardy ıgerý qarqyndy júrgen soń óń­deý­shi ónerkásip, agroónerkásiptik keshen, sol sekildi basqa da ındýstrııalyq baǵyt­tar kenjelep qaldy. Osynyń saldary ekonomıka ǵylymynda belgili «Golland aýrýyna» alyp kelýi múmkin deıdi sarapshy. Túptep kelgende, shıki­zat­tyq sektor shıkizattyq emes sek­tor­dy valıýta baǵamy arqyly tunshyqtyryp otyrady.

Joǵaryda aıtylǵandaı, bıylǵy birin­­shi toqsanda TShI-nyń jalpy aǵy­ny 3,6 mlrd dollarǵa jetip, onyń edáýir úlesi Nı­derlandy (988,3 mln dol­lar), AQSh (744,9 mln dollar) jáne Reseı­ge (379,9 mln dollarǵa) tıesili boldy.

Investorǵa zańnyń ústemdigi mańyzdy

Osy oraıda elimizdegi ınvestı­sııalyq klımatty qalyptastyrýda Elba­sy Nursultan Nazarbaevtyń basta­masymen qurylǵan «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) mańyzdylyǵy erekshe ekenin aıta ketken oryndy. EAEO jáne Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy sanaýly ınstıtýttardyń qataryna kiretin ortalyq ınvestısııa­lar aǵynyn jáne ishki qarjy nary­ǵyn damytýda aıtar­lyqtaı septi­gin tıgizýde. AHQO ala­ńyn­da aǵyl­shyn quqyǵyna negiz­delgen jáne halyq­aralyq talap­tarǵa sáıkes táýelsiz retteý júıesi jumys istep keledi.

«Álemde oryn alǵan koronadaǵdarys bel­gilengen josparlardy ózgertti. О́ıt­keni onyń saldarynan elimizge ta­rty­latyn ınvestısııanyń biraz bóligi toqtap qalyp otyr. Qazir syrttan qara­jat tartý qıynǵa soǵyp tur. Árıne Qazaqstanda, atap aıtqanda «Astana» halyqaralyq qarjy ortaly­ǵy­nyń alańynda aǵylshyndyq quqyq­tyń en­gizilýi durys qadam. Sebebi sybaı­las jemqorlyqqa baılanysty reıtıng­tegi kórsetkishimiz kóptegen ınves­tor­dyń ekiudaı pikirin qalyp­tas­tyrady. Son­dyqtan damýshy elderge, Qazaq­stan­ǵa kelmeýdegi negizgi sebebi osy. Nege deseńiz, qarajat quıatyn isker aza­­­mat­­tar tabysy men múlki­nen aıy­ryl­­­maý úshin zań aıasynda kepil­dik bol­­ǵa­nyn qalaıdy. Osy turǵy­dan al­ǵan­da AHQO-nyń platformasyna aǵyl­­shyn­dyq quqyqtyń kelýi ınvestor­lar­dyń qyzy­ǵý­shylyǵyn týdyrady», dedi GSB UIB dırektory, ekonomıst Maqsat Halyq.

Ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý qajet

Shetelden keletin isker azamattar­dyń barlyǵy birdeı mindetterin aına qatesiz oryndaıdy deýge kelmeıdi. О́kinishke qaraı, aralarynda josyqsyz ınvestor da tabylyp jatady. Ekono­mıster jaýapsyz isker ortamen jumys­ty rettep, mundaı olqylyqtarǵa jol bermeý úshin ekonomıkalyq qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý qajet deıdi.

«Álbette jaýapsyz ınvestorlar kezdesip jatady. Bul bizde ǵana emes, jalpy álemdik úrdiske tán jaǵymsyz qubylys. Biraq tıisti organdar olardy aldyn ala anyqtap, qyzmetterin toq­tatýy kerek. Mysaly, 90-jyl­dary Qostanaıda «Hımvolokno» kásip­or­nynda shyǵarylǵan ónimder ǵarysh sala­synda keńinen qoldanylyp júrdi. Mun­daı zaýyt ekeý ǵana bolǵan. Onyń biri – amerıkalyq DuPont kompanııasy. Sol kompanııa ınvestor retinde Qos­ta­naıdaǵy zaýytty satyp alyp, eki jyldan keıin otandyq kásiporyndaǵy óndi­ris­tiń toqtaýyna yqpal etti. Iаǵnı bar­lyq ınvestor «perishte» bola ber­meıdi. Sondyqtan ekonomıkalyq qaýip­sizdikti qamtama­syz etý qajet. Muqııat­tylyqty talap ete­tin sektorlar bolady. Oǵan jappaı shetel­dik ınvestorlardy tartý qatelik. Tutastaı alǵanda, shıkizattyq emes sektorǵa ınvestısııa quıǵan tıimdi. Ekin­shiden, ekonomıkalyq saıa­sattyń mo­delin ózgertken durys. Úshin­shiden, soń­ǵy bes jylda tólem balan­syn­da aǵym­daǵy esepshotta teris saldo tir­kel­di. Bul neni bildiredi? Eger de aǵym­daǵy esepshotta defısıt oryn alsa, onda ulttyq jınaqtaý jú­ıesin­de jetis­peý­shilik baıqalyp otyr. Son­dyqtan shet­eldik ınvestısııa tar­týǵa máj­búrmiz. Al kerisinshe esepshot­ta pro­fı­sıt baıqalsa, onda syrttan qara­jat tartý mindetti emes», dedi Q.Arystanbekov.

Qazaqstannyń zańnamasynda shetel­dik ınvestorlar úshin qarastyryl­ǵan preferensııalar jetkilikti. Ulttyq eko­nomıkanyń áleýetin arttyrýda bul durys qadam bolǵanymen onyń da ekin­shi jaǵy bar deıdi mamandar.

«Ekonomıkanyń naqty sektorlaryna aqsha salatyn ınvestorlar úshin sa­lyq­tyq jáne basqa da jeńildikter qa­ras­tyrylǵan. Meniń oıymsha, bul – óte durys sheshim. Biraq onyń ekinshi ja­ǵy bar. Máselen, ulttyq qordyń tóńi­re­gin­degi áńgimeler, sondaı-aq eli­mizge ın­ves­tısııa ákelgen kásipker Ana­tolıı Sta­tı túrli sebeptermen quı­ǵan qa­ra­ja­tyn qaıtara almaı osyǵan qa­tysty sot pro­sesteri jıilep ketti. Qazaq­stannyń ult­­tyq qorynda 22 mlrd dol­larǵa deıin bu­­ǵat­­­talǵan kezderi boldy. Sol sebepti bul jerde zańnyń ústem­dik qurýy ma­ńyz­dy. Sonda ǵana eli­miz­ge jaýapty ınves­­tor­­lar tartylady degen oıdamyn. Eger de sybaılas jem­qor­lyq reıtın­ginde tó­­men­­deı bersek, keri­si­nshe jo­syq­syz, pa­ra­­qor­­lyqty qup kó­retin ınvestor­lar kele berýdi jalǵas­tyrady», dedi M.Halyq.

Sarapshylardyń aıtýynsha, ekonomıkany shapshań damytý úshin eki model qarastyrylady. Birinshisi – ınvestısııa salý, tarqatyp aıtqanda syrttan qarajat tartý arqyly ekonomıkany art­tyrý. Ekinshi model – tutyný. De­mek, tu­tyný qabiletin ulǵaıtý arqy­ly da eko­no­mıkany kóterýge bolady. Qazaqstan ınvestısııalyq modelmen keledi. О́kinishtisi sol, ekinshi modeldi engizý kún tártibinde turǵan joq.