Tuńǵysh márte Latyn Amerıkasy aýmaǵynda ótken Olımpııa oıyndarynyń alqyzyl alaýynyń dál sol kúni tutanýynyń ózindik sebebi bar. Tarqatyp aıtsaq, sodan 476 jyl buryn, ıaǵnı 1492 jyldyń 12 qazanynda áıgili saıahatshy Hrıstofor Kolýmb bastaǵan delegasııa alǵash ret Amerıka qurlyǵyna taban tiregen bolatyn. Joǵyryda atalǵan tarıhı oqıǵanyń mańyzdylyǵyn arttyrý maqsatynda jarys qojaıyndary saltanatty sharany sol kúni ótkizýdi qup kórdi. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, dál sol kezderi televıdenııa salasy keremet qarqynmen damyp jatty. Sonyń arqasynda Mehıkodaǵy dodany álemniń ár qıyryndaǵy mıllıondaǵan adamnyń tamashalaýyna múmkindik týdy.
XIX jazǵy Olımpııa oıyndary teńiz deńgeıinen 2240 metr bıikte ornalasqan kóne shaharda ótkenine qaramastan, básekeler barysynda barlyǵy 28 álemdik jáne 76 olımpıadalyq rekord ornatyldy. Solardyń arasyndaǵy eń keremeti – Bob Bımonnyń kórsetkishi. Uzyndyqqa sekirý saıysynda synǵa túsken 22 jastaǵy AQSh-tyń qara marjany 8 metr 90 santımetrlik mejeni baǵyndyryp, adam nanǵysyz nátıjege qol jetkizdi. Ol burynǵy rekordty baqandaı 55 santımetrge jańartty. Osy tarıhı oqıǵa bylaı órbigen edi: Alǵashqylardyń biri bolyp jarys jolyna shyqqan Bımon alystan júgirip kelip, dál syzyqtyń qasyna jetkende qanat qaqqan qyrandaı bıikke samǵady. Aýada aıaq-qolyn sermedi de, qum toly shuńqyrǵa kelip qondy. Tóreshiler ań-tań. Elektrondy quraldyń múmkindigi shekteýli eken, ol AQSh sportshysynyń kórsetkishin esepteı almady. Amal joq, qolmen ólsheýge týra keldi. Biraz ýaqyt ótkennen soń tabloda 8 metr 90 santımetr degen jazý jarq etti. Trıbýnadaǵy kórermenderdiń barlyǵy da oryndarynan tik turyp, qushyrlana qol soqty. Stadıon ý-shý. Qarsylastarynyń saly sýǵa ketti. Al sportshynyń ózi tabloǵa qarap, óz kózine ózi sener emes. Sol kezde qasyna kelgen komandalyq áriptesi Ralf Boston «Sen 29 fýntqa sekirdiń!» degende Bob kóz jasyna erik berdi. Ol jata ketti de qara jerdi shólpildetip súıe bastady.
Osy tarıhı sátten keıin-aq kórermender jarysty tamashalaýdy qoıyp, Bımonnyń rekordyn talqylaı bastady. AQSh sportshysynyń kórsetkishi Mehıkoda ǵana emes, odan keıingi Olımpıadalarda da jaqsara qoımaıtyny anyq edi. Sportshylar úshin de jarystyń qyzyǵy kemidi. Germanııalyq Klaýs Beer, amerıkalyq Ralf Boston, KSRO-nyń ókili Igor Ter-Ovanesıan jáne basqalary da Bımonnyń rekordyn buzbaq turmaq, bul mejege mańaılaı almaıtyndaryn anyq sezindi. Al ulybrıtanııalyq Lınn Deıvıs «Endi sekirgennen ne paıda? Men kórermenderdiń aldynda mazaqqa qalǵym kelmeıdi» dep jarysty jalǵastyrýdan úzildi-kesildi bas tartty. Bob Bımonnyń bul rekordy 23 jyl boıy murty buzylmaı turdy. Tek 1991 jylǵy álem chempıonatynda Maık Paýell óziniń áıgili otandasynan bes santımetr asyp tústi.
«Mehıko-68»-diń taǵy bir qaharmany – KSRO-nyń ókili Mıhaıl Voronın. Sporttyq gımnastıka saıysynda 23 jastaǵy Máskeýdiń týmasy 2 altyn, 4 kúmis jáne 1 qola medaldy ıelendi. Barlyǵy – 7 júlde! Onyń bul kórsetkishine kópshilik tańdana qoımady. Sebebi sodan eki jyl buryn Dortmýndta ótken álem chempıonatynda Voronın 2 altyn jáne 3 kúmis alyp, aıdy aspanǵa shyǵarǵan bolatyn. Bul joly ol óziniń myqtylyǵyn túbegeıli moıyndatty. Al japonııalyq gımnasshy Savao Kato Olımpııa oıyndaryn 3 altyn jáne 1 kúmispen qorytyndylasa, Akınorı Nakaıama 4 altyn, 1 kúmis jáne 1 qolany oljalady. Áıelder arasynda Vera Chaslavskaǵa teń keler eshkim tabylmady. Chehoslovakııadan kelgen symbatty qyz 4 altyn men 2 kúmisti qorjynǵa saldy. Sondaı-aq AQSh-tyń áıgili júzýshileri Charlz Hıkkoks pen Debora Maıer úsh retten jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.
Atalǵan Olımpıadada janjal men daýly jaǵdaı jáne qaıǵyly oqıǵalar da boldy. Negizgilerine toqtalsaq, osy jarystyń ótýine jergilikti jastar men stýdentter qaýymy qarsylyq bildirdi. AQSh-tyń óktem saıasatyna kónip, solardyń jeteginde júrgen Meksıka bıliginiń álsizdigi jáne násildik teńsizdikke ashynǵan halyq Mehıko kóshelerinde «Bizge Olımpıada kerek emes, bizge keregi tóńkeris!» dep urandatty. Alańǵa jınalǵandardyń sany 15 myńnan asqan kórinedi. Jaǵdaıdyń ýshyǵyp bara jatqanyn ańǵarǵan bılik basyndaǵylar áskerılerdiń qarý qoldanýyna buıryq berdi. Saldarynan astanadaǵy qaqtyǵys barysynda ondaǵan órimdeı jas kóz jumyp, júzdegen adam túrli jaraqat aldy.
Sporttyq gımnasshylardyń erkin jattyǵýynda bas júlde Vera Chaslavska men Larısa Petrıkke tapsyryldy. Jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysynda qos arý qatar turdy. Marapattaý rásimi kezinde KSRO ánurany shyrqalǵan sátte chehoslovakııalyq sportshy basyn basqa jaqqa qaratyp turyp aldy. Onyń sebebi belgili. Dál sol jyldyń tamyz aıynda Keńes Odaǵynyń áskeri Chehoslovakııaǵa basa-kóktep kirdi. Qarsylyq bildirgendi tankimen taptap, oq jaýdyrdy. 100-den asa beıbit turǵyn qaza taýyp, 500-den asa adam jaraqattandy. Bul oqıǵa «Praga kóktemi» degen ataýmen tarıhta qaldy. Áıgili gımnasshy osy áreketi arqyly basqynshylarǵa degen óz ókpe-nazyn bildirgen edi.
О́tken ǵasyrdyń elýinshi jáne alpysynshy jyldary Amerıkada násildik másele qatty ýshyqqany barshaǵa málim. 1968 jyldyń kókteminde AQSh-tyń Memfıs qalasynda búkil sanaly ǵumyryn qara násildi azamattardyń quqyǵy úshin kúreske arnaǵan Martın Lıýter Kıng qaraqshynyń qolynan qaza tapty. Joǵarydaǵy jaǵdaılarǵa baılanysty túrli elderde narazylyq sharalary uıymdastyrylyp, jaǵdaı odan ári kúrdelene tústi. Oǵan sportshylar qaýymy da óz úlesterin qosty. Bir ǵana mysal, jeńil atletıkadan ótken 200 metrge júgirý saıysy amerıkalyq Tommı Smıttiń jeńisimen aıaqtalsa, onyń otandasy Karlos Djon qola medaldy ıelendi. Aýstralııalyq Pıter Norman ekinshi satyǵa taban tiredi. Qara násildi qos sportshy marapattaý rásimine qoldaryna qara qolǵap kıip shyqty. AQSh-tyń ánurany oryndalǵanda óz elderiniń týyna tike qaraýdyń ornyna bastaryn tómen túsirip alyp, Tommı oń, al Karlos sol qolyn joǵary kóterdi. Ekeýi de jeńis tuǵyrynda aıaq kımsiz, qara shulyq kıip turdy. Osylaısha, AQSh bıliginiń solaqaı saıasatyna óz narazylyqtaryn bildirip, qara násildilerdiń qıyn jaǵdaıyna tórtkúl dúnıe jurtshylyǵynyń nazaryn aýdarýǵa tyrysty. Olardyń bul áreketi kúmis alǵan Pıter Normannyń da tarapynan qoldaý tapty. Saltanatty rásim kezinde aq násildi jelaıaq qara násildilerdiń quqyn qorǵaıtyn uıymnyń emblemasyn taǵyp shyqty. Mine, Mehıko Olımpıadasy barysynda osyndaı da oqıǵalar boldy.
Astekter elinde ótken jarysta KSRO quramasy sapynda Qazaqstannyń jeti sportshysy baq synady. Solardyń beseýi oljaǵa keneldi. Ásirese, voleıbolshylardyń tabysy qomaqty boldy. Meksıkanyń astanasynda Keńes Odaǵynyń erler men áıelder quramasy aldaryna jan salmady. Jeńimpaz komanda sapynda Qazaqstannyń úsh birdeı óreni óner kórsetti. Olar – Oleg Antropov, Valerıı Kravchenko jáne Nına Smoleeva. Alǵashqy ekeýi Almatyda irgetasy qalanǵan Almatynyń áıgili «Býrevestnık» klýbynyń oıynshylary. Dańqty bapker Oktıabr Jarylqapovtan tálim-tárbıe alǵan. 21 jastaǵy Antropov (boıy 193 sm) qazirgi Túrkistan oblysy dúnıege keldi. 29 jastaǵy Kravchenko (boıy 196 sm) men 20 jastaǵy Smoleeva (boıy 175 sm) ózge respýblıkalarda týyp-óskenderimen, sportshy retindegi qalyptasý kezeńi Qazaqstanda ótkenin ózderi de jasyrmaıdy. Nına Nıkolaevna Almatynyń ADK klýby sapynda oınady.
Klassıkalyq kúreste KSRO quramasy 1 altyn, 4 kúmis jáne 1 qola medaldy qanaǵat tutty. Asa jeńil salmaqta (52 kılo) Vladımır Bakýlın saıysqa tústi. Álem jáne Eýropa chempıony degen ataǵy bar jerlesimiz bes kezdesý ótkizip, tórteýinde jeńiske jetti. Ol amerıkalyq Rıchard Tamble, sırııalyq Ahmed Chahrýra, túrkııalyq Metın Chıkvaza jáne majarstandyq Imre Alkerden aılasyn asyrǵanymen, sheshýshi básekede keleshekte Olımpıadanyń eki jáne álemniń úsh dúrkin chempıony atanǵan Bolgarııanyń betkeustary Petr Kırovqa ese jiberdi. Qorytyndysynda Bakýlın kúmis medaldy moınyna ildi.
Mehıkoda 67 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasqan boksshy Vladımır Mýsalımov qola júldeni ıelendi. Ol 1944 jyly Máskeýde týyp-ósti. Áke-sheshesi qýǵyn-súrginge ushyraǵannan keıin Vladımır Qaraǵandydaǵy Balalar úıinen pana tabady. Kómirshiler qalasynda bokstyń qyr-syryna qanyqty. Sporttyń osy túrinen eleýli tabystarǵa qol jetkizip, Olımpııa oıyndarynda óner kórsetý qurmetine bólenedi. Mehıkoda Mýsalımov bes jekpe-jek ótkizdi. Tusaýkeser kezdesýde Eýropa birinshiliginiń kúmis júldegeri, GFR ókili Dıter Kottıchti (5:0) qapy qaldyrsa, kelesi kezeńde keleshekte kásipqoı bokstyń juldyzyna aınalǵan ıspanııalyq Hose Dıýrannyń (5:0) tas-talqanyn shyǵardy. Shırek fınalda Meksıkanyń myqtysy Alfonso Ramıresti (5:0) soqqyǵa jyqty. Dál osy básekede ol qolynan jaraqat alady. Sonyń saldarynan qulashyn keńinen jaıa almaı, álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, GDR boksshysy Manfred Volkeden (2:3) utylyp qaldy.
Al eki jeńil atlet – 100 metrge júgirgen Lıýdmıla Golomazova men 5 000 jáne 10 000 metrlik qashyqtyqta baq synaǵan Leonıd Mıkıtenko bul jarystan oljasyz oraldy.
Meksıkanyń astanasynda atoı salǵan qazaqstandyq bes sportshynyń úsheýi qazir aramyzda joq. Valerıı Kravchenko 1997 jyly 56 jasynda, Vladımır Bakýlın 2012 jyly 73 jasynda jáne Vladımır Mýsalımov 2013 jyly 68 jasynda ómirden ozdy. 72 jastaǵy Nına Smoleeva men qarasha aıynda 73 jasqa tolǵaly otyrǵan Oleg Antropov bul kúnderi Reseıde turyp jatyr. Olar zeınetke shyqqanymen, túrli qoǵamdyq sharalarǵa jıi aralasyp, ózderiniń jıǵan mol tájirıbelerin jas sportshylarmen bólisýde.
Mehıko Olımpıadasynyń jalpykomandalyq esebinde AQSh quramasy aldyna jan salmady. Amerıkalyqtar 107 (45+28+34) júldege ıelik etti. Ekinshi oryndy KSRO sportshylary ıelendi. Olar 91 medal (29+32+30) oljalady. Úshinshi satyǵa Japonııa taban tiredi. Kúnshyǵys eli ókilderiniń qorjynynda – 25 (11+7+7) júlde. Sondaı-aq Majarstan (10+10+12), GDR (9+9+7), Fransııa (7+3+5), Chehoslovakııa (7+2+4), GFR (5+11+10), Aýstralııa (5+7+5) jáne Ulybrıtanııa (5+5+3) úzdik ondyqtyń qatarynan kórindi.
