Ult tarıhynyń jete zerdelenetin tustary

Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy dep atalyp kelgen alyp ımperııa 1991 jyly ydyrady. Álemniń saıa­sı kartasy egemendik bórkin kıgen jańa memlekettermen tolyqtyryldy. Solardyń biri bizdiń elimiz – Qazaqstan Respýblıkasy. Sonda táýelsizdik eıforııasy qanatynda, elimizdiń joǵarǵy halyq ókildigi organy keńestik dáýirde aıtqyzylmaı kelgen tarıhtaǵy qaraly kezeńge birden nazar aýdarǵan. Derbes el bolý tarıhı oqıǵasy týǵyzǵan qýanysh pen shattyqtyń asa qýatty serpilisi ná­tıjesinde 31 mamyrdy totalıtarızm jyldaryndaǵy qasiretti, alapat asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde tuńǵysh ret 1992 jyly belgilegen. О́stip alǵashynda osy data ashtan opat bolǵan mıllıondardyń arýa­ǵy­na taǵzym etip turatyn kún retinde zańdastyrylǵan bolatyn. Sol jyly qurylǵan Joǵarǵy Keńestiń arnaıy komıssııasy qazaq halqyn asharshylyqqa dýshar etken HH ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy saıası-ekono­mı­kalyq ózgeristerdi zerttep, sol kezgi solaqaı reforma burmalaýlary týǵyz­ǵan qaıǵy-qasireti aıtyp jetkizgisiz ahýaldy qazaq halqyna jasalǵan «geno­sıd saıasatynyń kórinisi» dep baǵa­lady (jekelegen tarıhshylar ony negi­zi­nen «tek kóshpendi qazaqty apatqa ushy­ratqan etnosıd» dep túıgen). Ko­mıs­sııa qorytyndylary Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń qaýlysymen 1992 jyl­ǵy 22 jeltoqsanda elimizdiń eki bas gazeti «Egemendi Qazaqstan» men «Kazah­stanskaıa pravda» betterinde jarııalandy. Alaıda sonaý mańyzdy qujat boıynsha atqarylýǵa tıis eshqandaı is-shara jospary qabyldanǵan joq. Tıisinshe tórt jyl boıy 31 mamyr birde-bir ret kóz­delgen mazmunyna saı memlekettik dárejede atap ótilmedi. Tek 1997 jyly, m­áseleni respýblıkamyzda turatyn barsha ult ókilderiniń tatýlyǵy men kelisimine sabaqtastyra qarastyryp baryp, «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» degen ataý berilgennen keıin ǵana, jyl saıynǵy 31 mamyrda jappaı saıası repressııa qurbandaryn eske alýmen birge asharshylyq qasireti de jalpylama aıtylyp júrdi.

Bul árıne, búkilhalyqtyq tragedııany óz dárejesinde túısinýge múmkindik bermeıtin. Osy jaıtqa alańdaǵan «Ádi­let» tarıhı-aǵartý qoǵamy 2009 jyly ár jylǵy 31 mamyr qarsańyndaǵy ju­mada asharshylyq qurbandaryn ar­naıy eske alý sharalaryn ótkizip turý­dy usynǵan. Sol kezdegi bas mýftı Áb­sattar Derbisáli usynysqa ser­gek qol­daý bildirip, Ortalyq meshit­tegi juma namazynda tikeleı ózi Ashar­shy­lyq taqyrybyn arqaý etken óte maz­mundy ýaǵyz aıtqan edi. Átteń, jaq­sy is jalǵasyn tappaı qaldy. Aqyry, 2018 jyldan beri, 31 mamyr – «Saıa­sı qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qur­ban­daryn eske alý kúni» dep atala bas­tady... Joǵarǵy Keńestiń 1992 jylǵy ko­mıssııasy «Otyz ekinshi jyl» degen qaraly tańbamen halyq sanasynda te­reń iz qaldyrǵan, halqymyzdy shy­byn­sha qyryp, joıylyp ketý qaý­pin tón­dirgen, qaıǵy-qasireti kól-kó­sir ala­pat asharshylyqtyń eń aýyr ke­ze­ńin zerttegen edi. Komıssııa «qazaq hal­qy 1931-1933 jyldary 2 mıllıon 200 myń adamynan aıryldy, ıaǵnı sol shaqtaǵy quramynyń 49 paıyzyn jo­ǵaltty» dep kórsetken bolatyn. Pre­zıdent Q.Toqaevtyń tapsyrmasyna sáı­kes qurylmaq Memlekettik komıssııa bu­ǵan qosa Túrkistan Respýblıkasynda 1917–1919 jyldarǵy «bolshevıkterdiń ashtyq saıasaty» (M. Shoqaı) saldarynan dúnıeden kóshken 1 mıllıon 114 myń, Qazaq Respýblıkasynda 1921–1923 jyl­dary opat bolǵan taǵy 1 mıl­lıonnan­ astam kóshpeli taǵdyryn esepke alýǵa tıis degen oı keledi. Sóıtip úsh márte aınalyp soǵyp, tikeleı tórt jarym mıl­lıon­ǵa tarta, yqtımal tabıǵı ósimniń jo­­ǵaltylǵanyn esepke alǵanda on mıl­lıon­daı jandy jalmaǵan zulmat – Ult­tyq Apat (Ulttyq Katastrofa) taýarıhyn Memkomıssııa tolyq qarastyryp, oǵan tarıhı, zańdyq turǵyda saıası baǵa berý­ge se­nimdi jol salady dep úmit­tenemiz.

Asharshylyq qasiretinen keıin endi es jııa bastaǵan eldi Úlken terror eseń­giretkeni málim. Naqty jappaı saıa­sı qýǵyn-súrgin Keńes Odaǵy Ishki ister halyq komıssarıatynyń (NKVD-niń) 1937 jylǵy 30 shildede shyǵarǵan
№00447 buıryǵynan bastaý alǵan. Ala­pat zobalań shaq 1937 jylǵy 5 tamyz­dan 1938 jylǵy 16 qarashaǵa deıin so­zyldy. Onyń san myń adam ómirin jut­qan nátıjesin zertteýshiler keńes óki­metiniń óz halqyna qarsy jasaǵan ter­rorynyń saldary dep baǵalap júr. Bizdiń elimizde saıası repressııalar baı­lardyń dúnıe-múlikterin tárkileý jaıyn­daǵy áıgili dekrettiń oryndalyp bo­lýynyń artynsha, alashordashylar dep atalǵan ult zııalylaryn 1928–1930 jyldary tutqyndap, jazalaýdan bas­talǵan. Al otyz jetinshi jylǵy jappaı saıası qýǵyn-súrgin ultymyzdyń barsha qaımaǵyn sypyryp alǵan edi. Sol jyldyń kókteminde ulan-ǵaıyr keńestik keńistiktiń barlyq aımaǵynda «halyq jaýlary men ekijúzdilerdi túbirimen qoparý jáne joıý» naýqany óris alǵan-dy. Kúrestiń jańa baǵytynyń máni: «Troskıshilderge qarsy kúreste qazir es­ki­ ádister – dıskýssııa ádisteri kerek emes, jańa ádister, túp-tamyrymen qur­tý, talqandaý ádisteri kerek», – dep tujy­rymdalǵan. Muny jer-jerdegi bas shul­ǵyǵyshtar qanaǵattana qarsy alǵan-tyn. Sóıtken de, bolshevızmniń túkpir-túk­p­irdegi quldyq urǵysh hám shash al dese basalǵysh sholaq belsendileri men qıly jaramsaq-jaǵympaz jaqtastary túge­li­men sonaý «jańa ádistermen» shu­ǵyl­ qarýlanǵan bolatyn. Sodan baryp Úl­ken terror jyldarynyń umytylmas sú­reńsiz sýretteri Qazaqstanda da oryn alǵan.

«Ádilet» uıymy jınaqtaǵan derekterge qaraǵanda, 1937 jyly Almaty obly­synda atylǵandar sany 440 bolsa, 1938 jyly myńnan asyp ketken, Jam­byl oblysynda 1937 jyly 330 adam atylsa, 1938 jyly bul kórsetkish 510-ǵa jetken. Qurbandardyń osyndaı ósýi barlyq oblystarda bolǵan. KSRO Joǵarǵy soty Áskerı alqasynyń kóshpeli sessııasy úkimimen tek Alma­ty­da ǵana alty júzdeı bozdaq jendet oǵyna baılanǵan. Máselen, 1938 jylǵy 15 aqpanda Túrkistan (Qoqan) avto­no­mııasynyń, Alashordanyń qaıratkeri, ustaz, zertteýshi, keńestik memleket jáne mádenıet qyzmetkeri Qońyrqoja Qojyqov atyldy. 25 aqpanda atylǵan 39 adam qatarynda azattyq kúreskerleri, keńes ókimetiniń memleket, ǵylym, mádenıet, ádebıet qaıratkerleri Sanjar Asfendııarov, Ǵabdolhakim Bókeıhanov, Shákir Dıveev, Súleımen Esqaraev, Tel Jamanmurynov, Qudaıbergen Jubanov, Temirbek Júrgenov, Uzaqbaı Qulymbetov, Izmuhan Quramysov, Seıit­qalı Meńdeshev, Ilııas Moldajanov, Hasen Nurmuhamedov, Qabylbek Sary­moldaev, Janaıdar Sadýaqasov, Sáken Seıfýllın, Jaǵypar Sultanbekov, Nyǵmetolla Syrǵabekov, Qaısar Tásh­tı­tov, Ǵabbas Toǵjanov, Mırasbek Tólepov, Zeınolla Tóreǵojın qurban boldy. 26 aqpanda ishinde Ilııas Jan­súgirov, Ilııas Qabylov, Asfendııar Kenjın, Sálemhat Kúlenov, Sálimgereı Qaratileýov, Ázimbaı Lekerov, Beıimbet Maılın, Ashat Seıdalın, Jumat Shanın bar 37 adam atylǵan. 27 aqpanda 41 adammen birge Maǵzum Asanbaev, Borıs Berlın, Merǵalı Qadilbekov, Sabyr Qapın, Álkeı О́tekın, Vladımır Slýchak, Zarap Temirbekov, Muhamedııar Tun­ǵashın, Mıhaıl Chýdochkın, Teljan Sho­nanov oqqa ushty. 28 aqpanda atylǵan 40 adamnyń arasynda Birmuhamed Aı­basov, Áshir Búrkitbaev, Orazaly Jan­dosov (aǵasy Oraz Jandosov 2 naýryzda atylǵan), Muhamedııar Jankın, Muhtar Samatov, Muhametqalı Tátimov boldy. 3 naýryzda Ibadolla Quljanov, Maǵazy Masanchı, Abdolla Rozybaqıev, Rahym Súgirov… barlyǵy 38 adam, 7 naý­ryzda Nurtaza Eralın, Jumahan Kúderın, Nuǵman Manaev… barlyǵy 43 adam, 8 naýryzda Ábilqaıyr Dosov, Atlas Kálmenov, Jaqsylyq Qultasov, Hakim­jan Nurymov… barlyǵy 44 adam, 9 naýryzda atylǵan 37 adam ishinde Ábdi­rahman Aısarın, Ahmet Nuralın, Shahzada Shonanova (Qarataeva), Anas Ilııasova bar…

1937 jyldyń kúzinde Alashtyń ar-ojdany atanǵan Ahmet Baıtursynov Almatyda, ult kóshbasshysy Álıhan Bó­keıhanov pen arab elinde istegen tuń­ǵysh keńestik elshi Názir Tórequlov Más­keýde atyldy. Sondaı-aq Máskeýde 1938 jylǵy erte kóktemde iri memle­ket qaıratkerleri Turar Rysqulov pen Sultanbek Qojanov, kúzge salym Alash­orda basshylarynyń biri Jahansha Dos­muhamedov, Tashkentte Muhamedjan Ty­nyshbaev, Ombyda Qoshke Kemeńgerov oqqa ushty. Qysqasy, Úlken terror naý­qany Qazaq Respýblıkasynyń joǵa­ryda atalǵan qaıratkerleri men 1939 jyly atylǵan Levon Mırzoıan, Sadyq Nurpeıisov, Oraz Isaev syndy bas­shylaryn da, joǵarǵy tizimde atalmaǵan qoǵamnyń betke ustarlaryn da túgelge jýyq joıyp jiberdi. 1938 jyldyń kú­zinde jappaı repressııaǵa toqtaý sa­lynsa da, qýǵyn-súrgin odan ber­gi jyl­darda da jalǵasa berdi. Máselen, Qa­zaqstan Respýblıkasy Ult­tyq qaýip­siz­dik komıtetiniń deregi boıynsha, «ha­lyq jaýlaryn áshkere­lep» atý Al­ma­tyda 1946 jylǵa deıin júr­gi­zil­gen.­­ Sońǵy málimetterge qaraǵanda, 1937–1946 jyldary atylyp, Almaty tú­bindegi «Jańalyq» qorymyna kó­mil­gen­ qurbandar sany 4219-ǵa jet­ken.­­ «Ádilet» qoǵamy osy qaraly tizim­di ar­naıy kitap etip shyǵardy («Aza­ly ki­tap – Knıga skorbı», 9-basy­lym). Mem­komıssııa respýblıka bas­shy­lyǵyn túgeldeı joıýdyń túpki sy­ryn, áli de beımálim tustary men umyt qaldyrylǵan esimderdi ashyp, re­pressııaǵa ushyraǵandardyń (osy ýa­qyt­ta – 120 myń, onyń 25 myńy atylǵan de­linetin) jalpy sanyn dál anyqtap, ádil saıası baǵa tujyrymdaýǵa tıis.

2018 jyly Almaty oblysy ákim­di­giniń demeýshiligimen «Jańalyqtaǵy» memorıal kesheninde arnaıy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeıi ashyldy. Onyń negizgi zalynda repressııa­ tarıhyn kórsetetin taqyryptyq ekspo­zısııalar, arnaıy stendter, repres­sııa­ǵa ushyraǵandar tutynǵan túrli buıymdardy, qasiretti kezeńnen jetken qıly zattaı estelikterdi nazarǵa usy­natyn eksponattar qoıylǵan. Mura­jaı­dyń arnaýly bir zaly qabyrǵalaryna qurbandar esimi qashalǵan estelik taq­ta­lar ilingen. Kelýshiler olar jaıyndaǵy aqparattardy zamanaýı tehnıka jetis­tik­teri arqyly sol zalda birden alady. «Ádilet» qoǵamynyń qyzmetin beı­ne­leıtin stendter ornalastyrylǵan zalda túrli kezdesýler, repressııa qur­ban­daryna arnalǵan eske alý keshteri ót­kizilip, derekti fılmder kórsetilip turady. Mýzeı men Qoǵam birlesip túrli aksııalar ótkizýde. Terror jyldary atyl­ǵandardyń súıekterin belgisiz, eleýsiz qalǵan qorymdardan ákelip, keshen aýmaǵyna qaraly-saltanatty túr­de qaıta jerleý rásimin jasap júr. 30-jyldarǵy «bandalar qozǵalysy» deıtin teris baǵa berilgen halyqtyq kóteri­listerge qatysýshylarǵa jasalǵan jap­paı repressııanyń shyndyǵyna jetip, ádil baǵasyn berý isine atsalysý, qazaq halqy jasandy alapat asharshylyq sal­darynan bastan keshken Ulttyq apat kezeńderin, Ekinshi jahandyq soǵysta erik­siz jaý qolyna túskenderdiń, «Túr­kistan legıony» qatarynda bolǵan­dar­dyń qaıǵyly taǵdyrlaryn zertteý, t.t. tarıhı ádilettilikti talap ete­tin aksııalar qolǵa alynýda. Mundaı ıman­dy sharalar, sóz joq, demokratııa qun­dy­lyqtaryn baǵalaı biletin óskeleń býyn tárbıesine qyzmet etedi. Atalǵan máse­lelerge Memlekettik komıssııa jiti kó­ńil bólip, túbegeıli zertteýdi, olarǵa ádil tarıhı, zańı, saıası baǵa berýdi qolǵa alsa degen tilegimiz bar. Bul rette, eń aldymen, zertteý aýqymyn Memleket basshysynyń Úndeýinde aıtylǵan mer­zim­men shektemeı, 1993 jylǵy 14 sáýirde qabyldanǵan «Jappaı saıası repressııalar qurbandaryn reabılıtasııalaý týraly» zańynyń birneshe ret túzetýler men tolyqtyrýlar engizilgen 2018 jylǵy 2 shildedegi nusqasynda eskerilgen sońǵy kezeńge (1986 jylǵy Jeltoqsanǵa baı­lanysty jasalǵan jazalaýlardy ádil qaraýǵa) deıin keńeıtken durys bo­lar edi. Memkomıssııanyń mynany­ eskerýi lázim. Sottan tys qýdalaý organ­darynyń da, sottardyń da zańsyz she­shim­deri men is-áreketteri tek dóreki túr­de ozbyrlyqpen burmalanǵan saldarmen kúresý sharasy bolatyn. Sol sal­darlarǵa aparǵan sebepterdiń aq-qa­rasyn eshbir organ saraptaǵan emes. Qa­zirgi táýelsiz el múddesi turǵysynan, ta­rıhı ádilettilik turǵysynan qaraý maq­satymen, keshegi endi qaıtyp oralmaıtyn taptyq memlekettiń ulttyq erek­shelikti elemeı, jurtty jappaı ja­zyqsyz repressııalarǵa ushyratqan sola­qaı reformalary men birjaqty she­shimderin taldap kórsetken durys bolar edi.

Túrki halyqtaryna ortaq áıgili azattyq qaıratkeri Mustafa Shoqaıdyń emıgrasııada júrgizgen táýelsizdik úshin kúresi, keńes-german soǵysynda tut­qynǵa túsken jaýyngerler taǵdyryna ara túsýi jańa kózqaraspen saraptalyp, ultymyzǵa qymbat saıası tulǵa ádil baǵasyn alǵany jón. Germanııadaǵy soǵys tutqyndary uıymdastyrǵan «Túrkistan ulttyq birligi», «Túrkistan komıteti» uıymdarynyń qyzmetin, olardyń soǵys kezindegi «Mıllı (ulttyq) ádebıet» – redaktory Qobyzshy Qorqyt (Májıt Aıtbaev), «Mıllı Túrkistan» – redaktory Ǵalı Altaı (Hakim Tynybekov), «Iаngı (Jas) Túrkistan» – redaktory Abyl Zaýhı, qyzmetkeri Saıran (Hamza Abdýllın) basylymdaryn zertteý, «Túrkistan legıony» jaıyn jan-jaqty qarastyrý, onda bolǵandardy, sondaı-aq jalpy nemis tutqynyna túskenderdi soǵystan keıin sottaǵan isterdi qaıta qaraý, taldap, saraptaý jáne táýelsiz memleket turǵysynan jańasha baǵalap, aqtaý jón. Sovettik jaýyngerlerdiń áskerı daıarlyqtan ótkizbeı, qarýsyz maıdan dalasyna jiberilgen jáne san myńdap tutqynǵa túsken derekteri tıisti baǵalaryn alǵan joq. «Eńbek armııasy» tarıhy da zerttelgen joq. Memkomıssııa bularǵa da jiti nazar aýdarsa jaqsy bolar edi.

Tyń kóterý – is júzinde qazaq je­rin jańasha otarlaý boldy. Qazaq halqy óz elinde 29 paıyz ǵana, ıaǵnı ult­tyq azshylyq bolyp qaldy. Sol shaq­taǵy jaǵdaıǵa jańasha kózqaraspen qaraý qajet. Soǵystan bergi kezeńdegi ke­ńestik rejimge qarsylyqtardy zertteý kerek. О́zgeshe oılaýshylar, dıssı­dentter (Mahmet Qulmaǵambetov, Qal­sha­bekov, Hasen Qojahmetov, t.b.) jáne Pavlodardaǵy «Jas ulan», Qara­ǵandydaǵy «Esep», t.b. jasyryn uıym­dar men olarǵa qatysqandardyń arnaıy organdar júrgizgen isterin qaraǵan du­rys. Jeltoqsan saıası kóterilisine baı­lanysty sottalǵandar men ózge de (ákim­shilik, partııalyq, komsomoldyq) jaza tartqandardyń isterin saraptap, aqtaý qısynyn dáıekteý lázim. Qýdalaý kúlli keńes bıligi boıy júrdi, kompartııa basqaratyn memleket júrgizgen sońǵy jazalaý – 1986 jylǵy Jeltoqsanǵa qatysýshylarǵa jasaldy. Sondyqtan da Memkomıssııa jumysyn 1920–1950 jyldarmen mejelengen merzimdik aýqymmen shektelmeı, kúlli sovettik dáýirdi, ıaǵnı Qazan tóńkerisinen 1986 jylǵy dúrbeleńge deıingi kezeńdi qamtysa ońdy bolady degen oıdamyz.

Komıssııanyń jumysynda mynandaı tustarǵa mán bergeni jón sııaqty kórinedi. Bolshevıkter kompartııasy týmysynan, tabıǵatynan ımperııalyq partııa bolatyn. Ulttyq máselege ol tak­tıkalyq turǵyda ǵana, negizgi jos­parlaǵan maqsatyna qol jetkizý tá­silderiniń biri retinde ǵana kóńil bóldi. Túptiń túbinde «keńes ókimeti», «ult­tyq respýblıkalar» degen ataýlar­dy jarnama retinde ǵana ustap, is jú­zinde partııanyń jarǵysyna saı, bir or­talyqqa qatań baǵyndyrylǵan jańa ımperııa qurdy. Sol jolda ol qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń maqsat-múd­desin joqqa shyǵardy. Halyq ishine taptyq syna qaǵyp, aǵaıyndardy ózara jaýyqtyrdy. Halyq taptyq kózqarasty qabyl alǵannan keıin, jalpy muraty durys depýtattar keńesiniń bıligin par­tııa is júzinde qýyrshaqqa aınaldyr­dy. Táýelsiz sosıalıstik memleketter dep esepteletin Respýblıkalar Odaǵy ımperııalyq-partııalyq shyrmaýyq­pen shyrmalyp, ýnıtarlyq memle­ket­ke aınaldyryldy. Tıisinshe, qazaq­tyń ulttyq múddesine kereǵar qıly­ burmalaýshylyqtar jasady. Mem­le­ket­tik komıssııanyń jumysynda osy má­seleler eskerilip, olardy túbegeıli zertteý, ǵylymı negizdelgen ádil baǵa berý jolǵa qoıylsa, ár kezeńde jazyqsyz japa shekken ulttyq qaharmandar tizimi túzilse, sóıtip olar jaıynda zań jobasy jasalyp, tárbıelik máni zor bolatyn arnaıy Azattyq qaharmany kúni belgilense durys bolar edi. Prezıdent Q.Toqaev Úndeýiniń mán-maǵynasyn tereń túsingen jaǵdaıda, qurylmaq Memlekettik komıssııa táýelsizdigimizdi baıandy etýge tıis osyndaı ıgilikti sharýa­lar keshenin batyl qolǵa alyp, júzege asyrady ǵoı dep úmittenemiz.

Beıbit QOIShYBAEV,

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty